قازاقتىڭ «ابىسىن» ءسوزىنىڭ شىعۋ تەگى قانداي؟

اتالعان دەرەكتى سىزدەرگە ۇسىنىپ وتىرمىز.

«اعايىن تاتۋ بولسا، ات كوپ، ابىسىن تاتۋ بولسا، اس كوپ» دەيدى حالىق ماقالى. كەلتىرىلگەن ماقالداعى جانە قازاق اراسىندا ءجيى قولدانىلاتىن «ابىسىن» ءسوزى بارىمىزگە دە تۇسىنىكتى. الايدا بۇل ءسوزدىڭ العاشقى ماعىناسى تۇركى تىلدەرىندە نەنى اڭعارتقاندىعى كوبىمىزگە بەيمالىم. «ابىسىن» تەك قانا ايەلدەر اراسىنداعى ىلىك، جاقىندىققا ارنالعان ءسوز ەكەندىگىن ەسكە الا وتىرىپ، توركىنىن تاپ باسۋعا بولادى.

ۆ. ۆ. رادلوۆ سوزدىگىندە: «ابى» قويبول تىلىندە بىزدەگى «ايەل» ءسوزىنىڭ ورنىنا قولدانىلادى (ۆ. راد. وپىت… ى، ى، 626). ال ل. 3. بۋداگوۆ سوزدىگىندە «ابىسىن» تۇلعاسىنا جاقىن «ەپچي» ءسوزىن ۇشىراتىپ، «ايەل» ماعىناسىن بەرەتىندىگىن بىلەمىز (ل. بۋد. سراۆ…، 391). مۇنداعى «س» دىبىسىنىڭ ورنىنا «ا»، «پ» - نىڭ ورنىنا قولدانىلعان «ب» جانە «چ» - نىڭ «س» دىبىسىنا سايكەستىگى - تۇركى تىلدەرىنە ورتاق زاڭدىلىق ەكەندىگى ەرتەدەن ءمالىم (قاراڭىز: ن. ي. زولوتنيتسكي. قورنيەۆوي چۋۆاشسكو- رۋسسكي سلوۆار، سراۆنەننىي س يازىكامي ي نارەچيامي رازنىح نارودوۆ تيۋركسكوگو، فينسكوگو ي درۋگيح پلەمەن. كازان، 1879، VII- VIII).

سوندىقتان دا باسقا تۇركى تىلىندەگى «ەپچي» ءسوزىنىڭ قازاق ءتىلى دىبىس زاڭدىلىعىنا سايكەس «ابسى» بولىپ ايتىلۋى تاڭداندىرماۋى ءتيىس. «ابسى» - نىڭ «ابىسىن» تۇلعاسىنا دەيىن وزگەرۋىن ءتۇسىندىرىپ جاتۋ دا ارتىق. بۇل جەردە - قازاق تىلىندە قاتار كەلگەن ەكى داۋىسسىز ورتاسىنا قىساڭ داۋىستى «ى» نە «ءى» دىبىستارىنىڭ ءبىرى كيلىگۋىن جانە سوڭعى «ن» دىبىسىن ەسىم تۋدىراتىن قوسىمشا دەپ ەسكە الساق (مىس.: قوس+ىن، جي +ىن ت. ب.)، بۇل ءسوزدىڭ توركىنى تۇركى تىلدەرىنىڭ بىرىندەگى ايەل ماعىناسىن بەرەتىن «ابى» نە «ەپچي» سوزىنەن ەكەنى كۇمان تۋدىرمايدى.

turkystan.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى