قازاقتا بالانى قىلقىندىراتىن ىرىم بولعانىن بىلەسىز بە؟
قازاق ەرتەدە بالاسىنىڭ ءتىلى شىقپاسا، قانداي امالعا جۇگىنگەن.
بالانىڭ سويلەۋ ءتىلى قالاي دامىعان؟
دالا زاڭىنان-اق كوپ نارسەنىڭ جايىن بىلگەن الاش زيالىلارى ەڭبەكتەرىنە شولۋ جاساساق، ماعجان جۇمابايەۆ «پەداگوگيكا» ەڭبەگىندە بالانىڭ سويلەۋ ءتىلىنىڭ، ەستۋ قابىلەتىنىڭ دامۋىنا قاتىستى دەرەكتەر كەلتىرەدى. بالا العاشىندا دۇنيەگە كەلگەندە ەشبىر دىبىستى ەستىمەيدى ەكەن. سوندىقتان ۇيىقتاپ جاتقان بالانىڭ جانىندا قاتتى سويلەسە دە، ول ويانا قويمايدى. ەستۋ قابىلەتى ەكى-ءۇش اپتادان باستاپ بىلىنە باستايدى. ءتورتىنشى اپتادا بالا قاتتى دىبىستارعا سەلك ەتىپ، بەلگى بەرمەسە، وندا كىنارات بار دەگەن بەلگى ەكەن. مۇنى ماعجان جۇمابايەۆ «ماقاۋ» دەپ تۇسىندىرەدى. ءتورتىنشى جانە بەسىنشى اپتادا بالا دىبىس قاي تۇستان شىققانىن بىلەدى. ال التىنشى اپتادا ءوزى دىبىسقا ەلىتە باستايدى. ءبىر جاستىڭ اياعىندا دىبىستاردى ايىرا الادى، ال ەكى جاستان باستاپ ءوزى سويلەي باستايدى. ءبىراق بۇل كەزدە بالا قىسقا-قىسقا سويلەمدەر عانا ايتا الادى. بالا 3-4 جاستا جاقسى سويلەۋدى ۇيرەنەدى.
وڭەشپەن قىلعىندىرۋ
قازىر دامىعان زاماندا بالا ءتىلى كەش شىقسا، ارنايى لوگوپەدتەرگە تەكسەرتەدى. الايدا سۇڭعىلا حالىقتىڭ وزىندىك ءومىر ءسۇرۋ سالتىندا وسى قۇبىلىسقا دا قارسى ايلا- شارعى بولعان ەكەن. سونىڭ ءبىرى - وڭەشپەن قىلعىندىرۋ.
جەلىدە بالانىڭ موينىنان قىلعىندىرعان ۆيدەو تارادى. دەگەنمەن بۇل شوشيتىن جاعداي ەمەس، قازاقتىڭ ىرىمىندا بار دۇنيە ەكەن.
جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، بۇل ىرىمدى بالانىڭ ناعاشى جۇرتى ىستەگەن ەكەن.
«مەنىڭ كىشكەنتاي كەزىمدە ءتىلىم شىقپاعان، سودان ناعاشىلارىم وسىلاي ىستەگەن»، «ناعاشى جاعى ەڭ جوعارى دەڭگەيى بولعاندىقتان ايتىلادى، بۇل ءتاسىل بالانىڭ ءتىلى انىق شىقپاسا عانا جاسالادى توق ىشەكپەن»، «جىگىتتىڭ جاقسىسى ناعاشىدان. نەگىزى قازاق دانا حالىق قوي. قىزدىڭ بالاسىن نەمەرە دەمەي «جيەن« دەگەن. جيەننىڭ دارەجەسى نەمەرەدەن جوعارى»، «ءتىلى شىقپاي جۇرگەن بالاعا ناعاشى جاعى ارنايى مال سويىپ، مالدىڭ ىشەگىمەن وسىلاي ىرىمدايدى. بالا قورىققان سوڭ تىلدەنەدى دەگەن ماعىناسى بولار»، - دەپ جازعان پىكىر بىلدىرۋشىلەر.
اشىق دەرەككوز مالىمەتتەرىندە دە بالانىڭ ءتىلى كەش شىقسا، ناعاشىلارىنىڭ ۇيىنە اپارىپ، ارنايى مال سويعىزىپ، سول مالدىڭ ىشەگىمەن قىلعىندىراتىنى ايتىلعان.
ناعاشى دەپ انانىڭ اتا-اناسىنان باستاپ بارلىق تۋىستارى سانالدى. اعايىن ىشىندە ناعاشىنىڭ مارتەبەسى، بەدەلى قاشان دا جوعارى بولعان. حالقىمىزدا «قىزدان تۋعاننىڭ قيىعى جوق» دەگەن ماتەل بار. مۇنىڭ استارىندا قىزدان تۋسا دا، الىستىعى جوق دەگەن تەرەڭ ماعىنا جاتىر. سونداي- اق، ەل اراسىندا «ءوز جۇرتىڭ - كۇنشىل، قايىن جۇرتىڭ - سىنشىل، ناعىز تىرەگىڭ - ناعاشىڭ» دەگەن ءسوز بار. وسىدان-اق، بالانىڭ ءتىلى شىقپاسا، نەگە ناعاشى جاققا جۇگىنگەنىن ۇعۋعا بولادى.
