شەرحان مۇرتازا. ءبىر كەم دۇنيە

قۇر الاقان

جارتى الەمدى جاۋلاعان تاعى بىر جاھانگەر - الەكساندر ماكەدونسكي - ەسكەندىر زۇلقارنايىن ولگەن سوڭ تابىتتان قولى شوشاڭداپ شىعا بەرىپتى. ءبىر دانىشپان الاقانىنا ءبىر شوكىم توپىراق سالعان سوڭ عانا قولى سىلق ەتىپ تابىتقا ءتۇسىپتى. سويتسە، ەسكەندىر تىرىلەرگە: - ەي، جاراندار، مەن دۇنيەنىڭ جارتىسىن جاۋلاپ، التىننان تاۋ تۇرعىزسام دا، و دۇنيەگە ەشتەڭە الىپ بارا جاتقان جوقپىن. مىنە، قاراڭدار، - دەپ الاقان اشىپ كورسەتكەنى ەكەن. قايران دۇنيە، تىرشىلىكتە كىم تويعان... ادامنىڭ اشقاراق كوزى توپىراققا عانا تويادى. بىر كەم دۇنيە.. .

ءبىر تامشى

جاس و، سۇيىنبيكە! التىن وردا حاندارىنان قالعان تابارىكتەي اسىل جان. سەن جاسىڭدا داۋىرلەدىڭ. قازان حالقىنىڭ حانى بولدىڭ. قازاندى بيلەگەن ايەل زاتىنان شىققان تۇڭعىش حان. سەنىڭ سورىڭا ورىس پاتشا يۆان گروزنىي زامانداس بولار ما؟! قازاندى سول قيراتتى. قازان قامالىن زەڭبىرەكتەن اتقىلاپ قۇلاتىپ، سەنى تۇتقىنعا الدى. سەن قازانمەن قوشتاساردا كوزىڭدە جالعىز تامشى جاس تۇرىپ قالدى. كەيىن تاماشا سۋرەتشى باقي ورمانشى (ۋرمانچە) سەنىڭ سۋرەتىڭدى اعاشتان ويىپ سالعاندا، كىرپىكتەرىڭنىڭ استىنان سول ءبىر تامشى جاس ەرەكشە كورىنىپ تۇردى. سول تامشى جاس بولماسا، سۋرەتتە جان بولماس ەدى. سول تامشى جاس بولماسا، ءبىر كەم دۇنيە - شىن كەم دۇنيە بولار ەدى.

اساتۋ

كونە تۇرىك سۇلتاندارىنىڭ سالتى: ساراي اقىنىنىڭ ولەڭدەرى ۇناسا، اۋزى تولعانشا التىن ءتىللا اساتادى. ۇناماسا، اۋزى تولعانشا جىلقىنىڭ تەزەگىن اساتادى. قازىرگى اقىن- جازۋشىلارعا دا وسى ءادىستى قولدانسا، ادەبيەت شىڭعا شىعار ەدى. ءبىراق «ەرالاش» قوي. ءبىر كەم دۇنيە.

وپاسىز التىن

ءجۇز جاساعان تەرەكتى ارقالاپ، بالتالاپ جاتىپ الىپ كەتكەن. تومارى قالىپ قويعان. كەدەي كەمپىر ساماۋرىنعا دەپ، كۇندە بارىپ، توماردى شەتىنەن كەمىرە بەرەدى. ءبىر كۇنى بالتاسى تاسقا تيگەندەي بولدى. قازىپ قاراسا، شاعىن ساندىق ەكەن. اشىپ كورىپ ەدى, ىشىنەن كيىزگە وراعان التى كيلو التىن شىعادى. ميليتسياعا حابارلايدى. وكىمەت كەمپىرگە التىن قۇنىنىڭ 25 پروتسەنتىن بەرەدى. بالاسى ۇرسادى: - بالام- اۋ، وسىعان دا شۇكىر دە. و باستا ءوز يەسىنە وپا قىلماعان التىن عوي. وسىعان دا قاناعات. قاناعات قارىن تويعىزار. قاناعاتسىز جالعىز اتىن سويعىزار. ساعان قاتىن الىپ بەرۋگە وسى دا جەتەدى, - دەپتى كەمپىر. بالاسى دۇرديگەنىن قويماپتى. ءبىر كەم دۇنيە.

شوشقا تىكەن

جىلت ەتكەن جاقسىلىق حابار بار ما؟ ۇلكەن قالانىڭ تۇنگى اسپانىنداعى سيرەك جۇلدىزدارداي جىلامسىراپ ارەڭ- ارەڭ كورىنەدى. سوندا بۇل دۇنيە، ءوزىڭ بەس- اق كۇن قوناق بولساڭ، نەسى قىزىق؟ قىزىق ەتۋ، ءسىرا، اسا دارىندى سيرەك ادامداردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن بولار. مىسالى، مىنا نۇرعيسا سياقتى جارقىلداپ وتسەڭ دۇنيەدەن. ءبىراق ول قيىنشىلىق كورمەپ پە؟ تاعدىر قيىنشىلىعىنىڭ كوكەسىن كورگەن شىعار. وعان مويىماعان، قايعىنى دا، مۇڭدى دا كورىپ- ءبىلىپ ءجۇرىپ بۇگىلمەگەن ادامنان انانداي سۇراپىل دا سۇلۋ كۇيلەر، ادەمى اۋەندەر توگىلەر. ولار - قۇداي سۇيگەن قۇلدار. تالانتتار راۋشان گۇلى سياقتى جان- جاعىنا جۇپار شاشادى، كوڭىل اشادى. تىكەنى, ازابى وزىنە. تالانتسىز توپاستار شوشقا تىكەن سياقتى. گۇلدەمەيدى. سۇيكىمسىز. ازابى وزگەگە. جاماندىق سولاردان. مۇندايلار ءبىزدىڭ ادەبيەتتە بار عوي. ءبىر كەم دۇنيە.

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى