قازاقستاندا بالا اسىراپ الۋ مادەنيەتى قالىپتاسسا، سابيلەر شەتەل اسپايتىن ەدى - جانار بايسەمىزوۆا
باعدارلامانىڭ اۆتورى، بەلگىلى جۋرناليست جانار بايسەمىزوۆا باستاعان توپ جۋىقتا عانا ەۋروپانىڭ بىرنەشە ەلىندە ءتۇسىرىلىم جاساپ كەلدى. جوبانىڭ جەتەكشىسى قازاقپارات تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا ءبىراز ماڭىزدى دەرەكتەرمەن ءبولىسىپ، تۇشىمدى ويلار ايتقان ەدى. سونى ىقشامداپ ۇسىندىق.
- جانار حانىم، اراعا 9 جىل سالىپ جوبانى قايتا قولعا الۋعا نە تۇرتكى بولدى؟
- «باعدارلامانىڭ ماقساتى نە؟ سوندا «بالانى شەتەلدىكتەرگە بەرىپ جىبەرۋ دۇرىس، سول جاقتا ولار باقىتتىراق ءومىر سۇرە الادى» دەگەندى ناسيحاتتاپ ءجۇرسىز بە؟» - دەپ سۇرايتىندار بار. بۇل مەنىڭ جەكەمەنشىك دۇنيەم ەمەس. بارىمىزگە ورتاق تاقىرىپ، بارىمىزگە قاتىسى بار پروبلەما. بۇل - ءار قازاقتىڭ ارى مەن نامىسى، مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى. قوعامنىڭ جاراسىن تىرناۋدان قاشقاقتاماي، تەلەارنا، گازەت- جۋرنال، سايت، بلوگەرلەردىڭ ءبارى بۇل پروبلەمانى ءار قىرىنان كوتەرىپ، رەزونانس تۋعىزسا، شەشىلۋ جولى تابىلۋى دا مۇمكىن. قازىر وعان بۇكىل مۇمكىندىك بار عوي. ال، 2009 -جىلى بۇل جوبانى قولعا العان كەزدە الەۋمەتتىك جەلىلەر جوق ەدى. پرەزيدەنت تەلەراديوكەشەنىنىڭ قولداۋىمەن، راۋشان جاڭابەرگەن قىزىنىڭ باستاماسىمەن جوبانى قايتا قولعا العانداعى ماقساتىمىز - شەتەلدەگى قازاق بالالارىن كورسەتۋ ارقىلى قوعامعا وي سالۋ. ەگەر قازاقستاندا بالالار ءۇيى بولماسا، جەتىم جانە اتا- انا قامقورلىعىنان شەتتەتىلگەن بالالار بولماسا، ءبىزدىڭ بالالار شەتەلگە جىبەرىلمەس ەدى. ەلىمىز افريكاداعى ەڭ كەدەي دەپ سانالاتىن مەملەكەتتەرمەن بىرگە بالاسىن شەتەلدىكتەردىڭ اسىراۋىنا بەرەتىن ەلدەردىڭ قاتارىندا تۇرماس ەدى.
مىسالى، قازاقستاندا دا ءبىر پەرزەنتكە زار بوپ جۇرگەندەر بار. بالا اسىراپ الۋ مادەنيەتى جولعا قويىلعان بولسا، جالپى جۇيەدە اشىقتىق بولسا، قازاقستاندىق بالالار شەتەلگە كەتپەي-اق، ءوز ەلىندە وتباسىن تابۋى كەرەك ەدى. ونداي اشىقتىق وسى ماسەلەگە بۇكىل قوعام بولىپ نازار اۋدارعاندا، باقىلاۋ ورناتقاندا عانا قالىپتاسادى.
ال جەتىمدەر ءۇيى بولماۋى ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ەر ازاماتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى بولۋى كەرەك. وتباسىنداعى تاربيە ماسەلەسى، اكە مەن ۇلدىڭ، شەشە مەن قىزدىڭ اراسىندا ءوزارا سەنىم بولعانى قاجەت.
ايتا كەتسەم، وسى جولى ەرلان (گەرمانياعا كەتكەن - رەد. ) مەن ساريتانى (بەلگياعا كەتكەن - رەد. ) ءۇشىنشى رەت ءتۇسىردىم. جوبانىڭ ارقاسىندا بىزدەن بالا اسىراپ العان شەتەلدىكتەر، حالىقارالىق اگەنتتىكتەر قامقورلىعىنداعى بالالارعا مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان عانا ەمەس، قازاقستان قوعامىنىڭ تاراپىنان دا الاڭداۋشىلىق بار ەكەنىن، ول بالالاردىڭ جوقتاۋشىسى بار ەكەنىن ۇقتى دەپ ويلايمىن. ەرلان وسى جولى بارعاندا نەمىس اكەسىنە اڭگىمە اراسىندا «كوردىڭ بە، اكە، ءبىز قازاقتار وسىنداي حالىقپىز» دەپ ماقتانىپ جاتىر. وسىنداي ساتتەردە جىلدار بويعى تىراشتانعان ەڭبەكتىڭ بوسقا كەتپەگەنىنە سەنە تۇسەمىن.
- جالپى، شەتەلگە «ساتىلعان»، باسقا جولدارمەن اسىراپ اكەتىلگەن قازاقستاندىق بالالاردىڭ ناقتى ستاتيستيكاسى بار ما؟ الەمنىڭ نەشە ەلىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر؟
- ول ستاتيستيكا العاشىندا قۇپيا ساقتالىپ كەلگەن. «شەتەلدەگى قازاق بالالارى» جوباسى شىققاننان كەيىن سول كەزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى وسى مالىمەتتى ۇسىنعان بولاتىن. سول رەسمي مالىمەت بويىنشا قازاق بالالارىن الەمنىڭ 30 ەلىنەن اسىراپ العان. ەڭ كوپ اسىراپ العان ەل – ا ق ش. ەكىنشى ورىندا يسپانيا، ءۇشىنشى ورىندا بەلگيا دەپ، ءارى قاراي كەتە بەرەدى. ءتىپتى، وڭتۇستىك افريكادا دا ءبىزدىڭ بالالار بار.
- قازاقستاننان بالا اسىراپ العىسى كەلەتىندەرگە نەشە كومپانيا قىزمەت كورسەتەدى؟
- ول تۋرالى ايتپاس بۇرىن مىنانى ءتۇسىنىپ الۋىمىز كەرەك. قازاقستان گااگا كونۆەنسياسىنا قول قويعان. مينيسترلىك بەرگەن رەسمي ستاتيستيكانى قاراساڭىز، 1999 -جىلدان 2012 -جىلعا دەيىنگى دەرەكتەر كورسەتىلگەن. ال، گااگا كونۆەنسياسىن قازاقستان تەك 2010 -جىلى راتيفيكاتسيالادى. 2013 -جىلعا دەيىن ۇلتتىق زاڭنامانى سول كونۆەنسيانىڭ تالاپتارىمەن سايكەستەندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. مىسالى، 2011 -جىلى «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنىزىلدى. ول زاڭ بويىنشا اعايىندى بالالالاردى بولۋگە تىيىم سالىندى. وعان دەيىن اعايىندى بالالاردى اسىراپ الۋشىلار ءبولىپ اكەتۋگە قۇقىلى بولعان. 2012 -جىلى ءبىزدىڭ ەلمەن جۇمىس ىستەيتىن حالىقارالىق اگەنتتىكتەر قايتادان اككرەديتتەۋدەن ءوتتى. وسىلايشا، پروتسەسس 2013 -جىلدان باستاپ قايتا جانداندى. قازىر شەتەلدىك اتا-انالارعا قىزمەت كورسەتەتىن 10 حالىقارالىق اگەنتتىك جۇمىس ىستەيدى. ولار يسپانيا، بەلگيا، يتاليا، كانادا ا ق ش ەلدەرىندە ورنالاسقان. بۇل اگەنتتىكتەردىڭ حالىقارالىق مارتەبەسى بولعاندىقتان، وزگە ەلدەردىڭ اتا- انالارى دا قىزمەتتەرىنە جۇگىنە الادى.
- قازاقستاندىقتار ءوز ەلىمىزدە بالا سىراپ العىسى كەلسە، قايدا جۇگىنەدى؟
- قازاقستاندا «ۇلتتىق بالا اسىراۋ اگەنتتىگى» دەگەن مەكەمە بار. ولار دا زاڭدى تۇردە اككرەديتتەلگەن. «انالار ءۇيىنىڭ» جوباسى رەتىندە جۇمىس ىستەيدى. حالىقارالىق بالا اسىراۋ ىسىنە قاتىسپايدى. تەك ەلدىڭ ىشىندە جەتىم بالالاردى ورنالاستىرۋمەن اينالىسادى.
- مىنا كەستەدەگى 1999 -جىل مەن 2012 -جىلدىڭ اراسىندا گااگا كونۆەنسياسى راتيفيكاتسيالانباعان بولسا، پروتسەسس قالاي رەتتەلدى؟
- 2010 -جىلدان باستاپ كونۆەنسيانى راتيفيكاتسيالاۋ جۇمىستارى قولعا الىندى دا، بالا اسىراپ الۋ پروتسەسى توقتاپ قالعان دەلىنەدى. ءبىراق، كەستەگە قاراساڭىز، ول كەزدە دە توقتاماعان. گااگا كونۆەنسياسى بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان عوي. مەملەكەتتەردى بالالاردىڭ وتباسىندا تاربيەلەنۋىنە جاعداي جاساۋعا مىندەتتەيدى. ونىڭ بالالار ءۇشىن جاقسى جاعى كوپ. گااگا كونۆەنسياسى بويىنشا اتا-اناسىز بالانى ەلدىڭ ىشىندەگى ازاماتتاردىڭ اسىراپ الۋىنا باسىمدىق بەرىلۋى كەرەك. ەلدىڭ ىشىندە بالا اسىراپ الۋعا نيەتتىلەر بولماعان جاعدايدا عانا حالىقارالىق اسىراپ الۋعا بەرىلەدى. كونۆەنسيا قازاقستانعا راتيفيكاتسيالانعانعا دەيىن بۇل پروتسەستە كوپتەگەن زاڭسىزدىقتار بولعان. ءبىراق مەنىڭ قولىمدا راستالعان ناقتى مالىمەتتەر جوق. نەگىزى زاڭسىزدىقتار بولعان. قانشاما بالا ەسەپسىز كەتتى؟! ونىڭ ءبىر دە بىرەۋى اشكەرەلەنىپ، رەسمي تىركەلمەگەندىكتەن، ناقتى ايتۋ قيىن.
- كونۆەنسيا راتيفيكاتسيالانعاننان كەيىن نەشە بالا اسىراۋعا بەرىلگەن؟
- 2013 -جىلدان باستاپ COVID-19 پاندەمياسىنا دەيىن 158 بالا اسىراپ الىنعانى تۋرالى ستاتيستيكا بار مەندە. بيىل 1 بالا شەتەلگە كەتكەن. ال، تىزىمدە تۇرعان شەتەلدىك اتا-انالاردىڭ سانى كوپ.
- كوپ دەگەندە، ناقتى قانشا ءوتىنىش تۇسكەن؟
- بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ كوميتەتىندەگىلەر جىل باسىنان بەرى 10 اسىراپ الۋشىنىڭ قۇجاتىن قاراستىرىپ جاتقانىن ايتتى. ال، جالپى رەسمي مالىمەت بويىنشا، 8806 قازاقستاندىق جەتىم بالا شەتەلگە اسىراۋعا بەرىلگەن. بەيرەسمي مالىمەت بويىنشا، شەتەلگە اسىراۋعا بەرىلگەن بالانىڭ سانى 10 مىڭنان اسىپ كەتكەن. سىزگە ەكى ستاتيستيكانى دا ايتىپ وتىرعانىمنىڭ سەبەبى بار. بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ كوميتەتى بەرگەن مالىمەت پەن قازاقستان ەلشىلىكتەرىنىڭ كونسۋلدىق بولىمدەرى بەرگەن مالىمەتتەگى ساندار ءبىر-بىرىمەن سايكەسپەيتىن جايتتار وتە كوپ.
رەسمي ستاتيستيكاعا قاراساڭىز، قازاقستاندىق بالالار 1999 -جىلدان باستاپ كەتە باستاعان سياقتى. ال، وسى جولعى ءىسساپار كەزىندە توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا- اق شەتەلگە بالا بەرىلگەنىنە كوزىم جەتتى. ول كەزدە جەتىم بالالاردى جازعى دەمالىسىن شەتەلدىك وتباسىلاردا وتكىزۋگە جىبەرگەن ەكەن. وسىلايشا، العاش دەمالىسقا بارعان بالالاردى اسىراپ الىپ وتىرعان. سوندا تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ العاشقى جىلدارىندا بالا اسىراپ الۋ باستالىپ كەتكەن.
ول مالىمەت رەسمي ستاتيستيكادا جوق. سوندا قانشا بالانىڭ شەتەلگە كەتىپ قالعانىن ءبىز ناقتى بىلمەيمىز دەگەن ءسوز. ەسەپكە الىنباعاندارى وتە كوپ. قازىر ولاردىڭ باسىم بولىگى كامەلەتتىك جاستان اسىپ كەتتى. شەتەلدىكتەر اسىراپ العان بالالارعا بارعان ەلدىڭ ازاماتتىعى بەرىلەتىنى تۇسىنىكتى. سونىمەن قاتار، ەلىمىزدىڭ زاڭناماسى بويىنشا ولاردا قازاقستان ازاماتتىعى دا ساقتالادى.
دەمەك، جاسى 18-گە تولعانشا قازاقستاننىڭ قورعاۋىندا بولادى. اسىراپ الۋشى اتا- انا قازاقستان ەلشىلىگىنە بالانىڭ بويى مەن سالماعىنان باستاپ اۋەستىكتەرىنە دەيىن مالىمەت ۇسىنىپ، ەسەپ بەرىپ تۇرۋى ءتيىس. بالا تەك 18-گە كەلگەننەن كەيىن عانا قاي ەلدىڭ ازاماتتىعىن الاتىنىن ءوزى تاڭدايدى. دەگەنمەن، شەتەلگە اسىراۋعا بەرىلگەن بالانىڭ قازاقستاننىڭ ازاماتتىعىن تاڭداۋى ەكىتالاي. وسكەن ورتاسىندا، اتا- اناسىنىڭ جانىندا قالعىسى كەلەتىنى زاڭدىلىق. كامەلەتكە تولىپ كەتكەننەن كەيىن ولار قازاقستاننىڭ ەسەبىنەن شىعارىلادى. سوندىقتان، ناقتى ستاتيستيكانى انىقتاۋ وتە قيىن.
- رەسمي مالىمەتتەگى 8 مىڭنان استام بالانىڭ نەشە پايىزى ۇل نەمەسە قىز، نەشە پايىزى قازاق؟
- مەن بۇل سۇراقتى وتە كوپ قويدىم، ءبىراق ونداي مالىمەت جوق. شەتەلگە كەتكەن بالالاردىڭ باسىم بولىگى قازاق ەكەنى انىق.
- ونىڭ سەبەبى شەتەلدىكتەردىڭ تاڭداۋىندا ما، الدە بالاسىنان باس تارتۋشىلاردىڭ، دەنساۋلىعىندا اقاۋمەن تۋعان بالالاردىڭ باسىم بولىگى قازاق بولۋىندا ما؟
- بالالار ۇيىندە قازاق بالالارى كوپ بولعاننان كەيىن شەتەلگە كەتكەندەردىڭ ىشىندە دە قازاق بالالاردىڭ كوپ بولۋى زاڭدىلىق قوي. «قازاقتىڭ قانى تازا ەكەنىن ءبىلىپ، شەتەلدىكتەر بىزدەن بالا اسىراپ الىپ جاتىر» دەگەن پىكىر - يلليۋزيا. ءبىزدىڭ قانىمىز تازا بولعاندىقتان ەمەس، جەتىم بالالار كوپ بولعاننان كەيىن بىزدەن اسىراپ الىپ جاتىر. دامىعان ەلدەردە بالانى شەتەلدىڭ اسىرۋىنا جىبەرمەك تۇگىل، بالالار ءۇيى جوق. ەگەر ءوز ىشىمىزدە بالا اسىراپ الۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرىپ، بالالار ءۇيىن بوساتىپ تاستاعان بولساق، حالىقارالىق اگەنتتىكتەر بىزگە كەلمەس ەدى. حالىقارالىق قاۋىمداستىققا سىزدەرگە بەرەتىن بالا جوق دەپ ايتا الار ەدىك. ال ءبىز كەزىندە گااگا كونۆەنسياسىن راتيفيكاتسيالاپ، ءتيىستى مىندەتتەمە الىپ قويعاندىقتان، قازىر زاڭمەن تىيىم سالىپ، ماسەلەنى بۇركەمەلەي المايمىز. ودان قازاقستانداعى جەتىم بالالار پروبلەماسى جويىلىپ كەتپەيدى، كەرىسىنشە جەتىمدەر ءۇيىنىڭ سانى ارتا تۇسەدى. كەز كەلگەن بالا وتباسىندا تاريبەلەنۋگە قۇقىلى. ولاردىڭ بۇل قۇقىعىن شەكتەگەنىمىز ادامدىققا جاتپايدى.
- سوندا ەلىمىزدە وسى قۇقىعىن پايدالانا الماي وتىرعان نەشە بالا بار؟
- بىزدەگى بابالار ۇيلەرىندە جەتىم جانە اتا- انانىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان 5 مىڭعا جۋىق بالا بار. ونىڭ ءبارى بىردەي شەتەلدىكتەردىڭ اسىرۋىنا بەرىلمەيدى. مىسالى، اتا-انانىڭ بىرەۋى ماسكۇنەم بولۋى ۇمكىن. ونداي ادامدار سوت شەشىمىمەن اتا- انا قۇقىعىنان شەتتەتىلگەنشە، بالا شەتەلدىكتىڭ اسىراپ الۋىنا بەرىلمەيدى. نە بولماسا، قىلمىسى ءۇشىن جازاسىن وتەپ جاتقان بولۋى مۇمكىن. ونداي ادامنىڭ بالاسى دا شەتەلدىكتىڭ اسىراپ الۋىنا بەرىلمەيدى. دەمەك، اتا- اناسىنىڭ ءبىرى ءتىرى بولعان جاعدايدا، ول ادام اتا-انا قۇقىعىنان شەتتەتىلسە عانا بالا اسىراپ الۋعا بەرىلەدى.
- جاسى 18-گە تولعان سوڭ قازاقستاننىڭ ازاماتتىعىن تاڭداۋعا قۇقىعى بار دەدىڭىز عوي. ەلگە قايتىپ ورالعاندار بار ما؟
- مەنىڭ قولىمدا ونداي مالىمەت جوق. ونداي دەرەك كەزدەستىرگەن جوقپىن. ءبىراق، ءبىزدىڭ باعدارلامامىزدان كەيىن قازاقستانعا كەلىپ، ساياحاتتاپ قايتقاندار وتە كوپ.
- اتا-اناسى باس تارتقانى - ءبىر، مەملەكەت شەتەلدىككە تابىستاپ قويا بەرگەنى - ەكى، ول بالاعا بارىپ: «مەن سەنى جات جۇرتقا جىبەرگەن ەلدەن كەلىپ تۇرمىن» دەپ ايتۋ وڭاي ەمەس شىعار؟ تۋعان ەلى بەرە الماعان مۇمكىندىكتى ۇسىنعان ورتاعا ەندى سىڭگەن تۇستا «تاريحي وتانىڭنان كەلدىك» دەپ، ومىرلەرىنە ارالاسۋىڭىزعا نە تۇرتكى بولىپ ءجۇر؟
- بۇل سۇراقتى مەن دە وزىمە قويعانمىن. «ولاردىڭ ومىرىنە ارالاسۋعا قانداي مورالدىك قۇقىعىم بار؟» دەپ ويلانىپ كوردىم. «بولارى بولدى، بوياۋى ءسىڭدى» دەپ، ولارمەن بايلانىستى ۇزبەۋىمىز كەرەك دەگەن ويعا توقتادىم. قاي ەلدىڭ ازاماتى اسىراپ السا دا، ولاردىڭ قازاق ەكەنىن ەشكىم وزگەرتە المايدى. ءتىلى، ءدىنى باسقا بولسا دا، قانى قازاق بولىپ قالادى. ونىڭ ۇستىنە، ءبارى وزدەرىنىڭ قازاقستاننان بارعانىن بىلەدى. قازاقستاننىڭ قاي قالاسىنان شىققاندارىن دا بىلەدى. بالادا يدەنتيفيكاتسيا دەگەن بولۋى كەرەك. بالا قۇقىعى ۇستەمدىك قۇرعان ەلدەردە بۇل تالاپ ساقتالادى. شەتەلدىك وتباسىلار ولارعا شىققان تەگىن ەس بىلگەننەن ايتا باستايدى. ول مالىمەتتىڭ ءبارى بالانىڭ پسيحولوگياسىن زاقىمداماۋى ءۇشىن پسيحولوگتەرمەن جۇمىس ىستەپ، ءتۇرلى ءتۇسىندىرۋ فورمالارىمەن جەتكىزىلەدى. ال، ونىڭ ءبارىن جاستايىنان ءبىلىپ وسكەن بالادا جۇرەك جاراقاتى، وكپە دەگەن بولمايدى.
ەڭ ءبىرىنشى كەيىپكەرىممەن قالاي تانىسقانىمدى ايتايىن. 2009 -جىلى ا ق ش-قا باردىم. ول كەزدە «حابار» اگەنتتىگىندە وسى «شەتەلدەگى قازاق بالالارى» جوباسىن العاش قولعا العان ەدىم. بۇكىل رۇقساتتاردى الىپ، ۆاشينگتونعا كەلدىك. كونسۋل ءبىزدى قارسى الدى. ۇشاققا وتىرعاننان كەيىپكەردى ءوز كوزىممەن كورگەنشە «قازاق بالاسى شەتەلدىكتىڭ اسىراۋىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر» دەگەنگە سەنگىم كەلمەدى. بارعان كەزدە ول بالا قازاق ەمەس بولىپ شىعاتىنداي سەزىم بولدى. قازىرگىدەي الەۋمەتتىك جەلى جوق. شەتەلدىكتەر اكەتىپ جاتىر دەگەن بايبالام بولعانىمەن، ەشكىم ناقتى بىلمەيتىن. سونىمەن، ارايلىم شاپيرا دەگەن قازاقتىڭ قىزىن العاش كوردىم. جاسى 2 مەن 3-تىڭ اراسىندا شىعار. ءسابي عوي، الدىمنان جۇگىرىپ شىقتى. مەن ونى كورگەندە ءسال كىدىرىپ، نە ىستەرىمدى بىلمەي، ابدىراپ قالدىم. ىشىمدە «شىنىمەن-اق شەتەلگە بالا بەرىپ جاتىر ەكەنبىز عوي» دەگەن ايلاي- دۇلەي ارپالىس بولىپ جاتتى. كەيىن ونداي بالانىڭ بىرنەشەۋىن كورىپ، ەت ۇيرەنىپ كەتتى. اتا-انالارىنىڭ كوبى «نە ءۇشىن ىزدەپ كەلدىڭىزدەر» دەپ، تاڭقالاتىن.
ءبىزدىڭ ساپارىمىزدىڭ اسەرىنەن قانشاما بالا قازاقستان تۋرالى ماعلۇمات الدى؟! كەيبىرەۋىنىڭ قازاقستاندى كورگىسى كەلەدى، قىزىعۋشىلىعى ويانادى. اكە- شەشەسىمەن بىرگە كەلىپ كورەدى. قازاقستانعا قايتا ورالىپ، ەڭبەك سىڭىرمەسە دە، شىققان تەگىن ءبىلىپ جۇرگەنى ادىلەتتى دەپ ولايمىن.
- كەيىپكەرلەرىڭىزدىڭ اتا-انالارى ولار تۋرالى فيلم تۇسىرەتىندەرىڭىزدى قالاي قابىلدايدى؟ باعدارلاماعا قاتىسۋدان باس تارتۋشىلار كوپ پە؟ «جوق» دەگەن جاۋاپ كوبىنەسە اتا-انا تاراپىنان ايتىلا ما، بالانىڭ تاراپىنان ايتىلا ما؟
- وسى جولى ەۋروپانىڭ بىرنەشە ەلىندەگى بالالاردى ءتۇسىرىپ قايتتىق. كوبى وتپەلى جاسقا كەلىپ قالعان. بالالاردىڭ وزدەرى باس تارتقان جايتتار كوپ بولدى. جاس ءوسپىرىم كەزەڭىندە پسيحولوگيالىق، فيزيولوگيالىق وزگەرىستەر بولادى عوي. ونىڭ دا اسەرى بار شىعار. وسىدان 9 جىل بۇرىن ولار ءۇشىن اتا-انالارى جاۋاپ بەرەتىن. سوندىقتان، باس تارتۋ كەزدەسپەيتىن. ال، ەسەيىپ كەلە جاتقان بالالاردىڭ ەركىنە سالادى. قارسى بولعان اتا-انالار دا بار.
- اتا-انالار ونداي شەشىمدەرىن نەمەن بايلانىستىرادى؟
- بالانىڭ جەكە شەكاراسىن بۇزعىسى كەلمەيتىندەرىن العا تارتىپ جاتادى. ولاردىڭ ويىندا ءتۇرلى الاڭداۋشىلىقتار بولۋى مۇمكىن. «بۇرىنعى- اتا-اناسى كورىپ قالسا نە بولادى؟» دەپ ۋايىمداۋى ىقتيمال دەگەندەي.
كەيىن «شەتەلدەگى قازاق بالالارى» جوباسى توقتاپ قالعان كەزدە ارىپتەستەرىم كوپ حابارلاستى. ءبارى ءبىز تۇسىرگەن بالالاردىڭ بايلانىس دەرەكتەرىن، مەكەنجايىن سۇرايتىن. مەندە بار بولعانىمەن، ونى بەرۋگە حاقىم جوق. ويتكەنى، ولارعا تىكەلەي حابارلاسۋعا بولمايدى. ءبىر بالانى ءتۇسىرۋ ءۇشىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندەگى كونسۋلدىق قىزمەت دەپارتامەنتى، ەلشىلىكتەر ارقىلى قالىڭ قۇجات راسىمدەيمىز.
- مەملەكەتتىك ورگاندار قازاقستاننان شەتەلگە «ساتىلعان» بالالاردىڭ قۇقىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن قاداعالايتىنىن ايتىپ سەندىرۋگە تىرىسادى. ءسىز مۇنداي بالالارمەن ءجيى ارالاساسىز، وسى ءىستى رەتتەيتىن مەمورگاندارمەن دە تىعىز بايلانىستاسىز. جالپى، سالادا ەسكەرىلمەي جاتقان قانداي ولقىلىقتار بار، نە بايقادىڭىز؟
- مەنىڭ جۋرناليست رەتىندە كوزىم جەتكەن دۇنيە - شەتەلدەگى قازاق بالالارىن تولىق قاداعالاپ وتىرۋ مۇمكىن ەمەس. مۇمكىن ەمەس بولعاندا وسى ماسەلەمەن اينالىساتىن ارنايى ادامدار جوق. وقۋ- اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنداعى بالالار قۇقىعىن قورعاۋ كوميتەتى جەرگىلىكتى قورعانشىلىق- قامقورشىلىق بولىمدەرى ارقىلى اسىراپ الۋ پروتسەستەرىن راسىمدەيتىنى بەلگىلى. ءارى قاراي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى سول ەلدەگى ەلشىلىك كونسۋلدىقتارى ارقىلى قاداعالايدى. ەسەپ سولارعا بەرىلەدى. كەيدە حالىقارالىق اگەنتتىكتەر ەسەبىن تىكەلەي وقۋ- اعارتۋ مينيسترلىگىنە جىبەرۋى مۇمكىن. رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا 8806 بالا شەتەلدە دەسەك، ونىڭ ءبارىن ۇيىنە بارىپ باقىلاۋ قازىر فيزيكالىق تۇرعىدا مۇمكىن ەمەس. ال نەگىزى شەتەلدىكتەرگە بالا اسىراۋعا بەرىپ باستاعان ەكەنبىز، ءبارىن تالاپقا ساي ۇيىمداستىرىپ، ءار بالانى جەكە- جەكە قاداعالايتىنداي جاعداي جاساۋىمىز كەرەك ەدى. رەسمي مالىمەت بويىنشا، ا ق ش -تىڭ وزىندە 6609 بالا بار. شىن مانىندە ودان كوپ، 8 مىڭنان اسادى. وسى 8 مىڭ ءۇيدىڭ ءبارىن كىم ارالاپ جۇرەدى؟ ونداي ماماندار قاراستىرىلماعان. ال كونسۋلداردىڭ بالالاردان دا باسقا شارۋاسى جەتىپ ارتىلادى. سوندىقتان، مەرزىمدىك ەسەپتەر مەن ەلشىلىك اياسىنداعى شارالارعا شاقىرۋ ارقىلى باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى.
- ەسىڭىزدە بولسا، ءبىر جىلدارى امەريكالىق وتباسى اسىراپ العان قازاقستاندىق اعايىندى بالالارعا زورلىق كورسەتىلگەنى ءمالىم بولعان ەدى. سول سياقتى جايتتارعا تاپ بولدىڭىزدار ما؟ ونداي فاكتىلەر كوپ پە جالپى؟
- ءدال سول كەزدە ءبىز ەۋروپاداعى بالالاردى ءتۇسىرىپ بولىپ، ا ق ش-قا كەلگەن كەز ەدى. نەگىزى ول وقيعا ءسال ەرتەرەك بولعان. قازاقستانعا كەيىن جەتكەن. ا ق ش-تا جۇرگەنىمدە وسى بالالاردىڭ تاعدىرىنا اراشا ءتۇسىپ، العاش ماقالا جازعان جۋرناليستەن سۇحبات الدىم. دامىعان ەلدەردىڭ، سونىڭ ىشىندە ا ق ش - تا الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر وتە جاقسى جۇمىس ىستەيدى. ءبىزدىڭ بالالاردىڭ زورلىق كورگەنىن سول قىزمەتكەرلەر انىقتاپ، دابىل كوتەرگەن بولاتىن.
- بۇدان باسقا، وسىعان ۇقساس، قازاقستان حالقى بىلمەي قالعان فاكتىلەر بار ما؟
- ازىرگە جاڭاعى ا ق ش-تىڭ ماسساچۋسەتس شتاتىنداعى ءسىز ايتىپ وتىرعان وقيعادان باسقا فاكت تىركەلگەن جوق. ءبىراق، ءبىز بىلمەيتىن نارسەلەر دە بولۋى مۇمكىن. ءوزىم كۋا بولعان ءبىر وقيعا بار. امەريكادا تسەرەبرالدى سال اۋرۋعا شالدىققان ءبىر بالانى تۇسىردىك. جالعىزباستى انا اسىراپ العان ەكەن. ۇيىندەگى انتيسانيتاريالىق جاعدايدى كورىپ، جاعامىزدى ۇستاعانبىز. لاستىعى سونداي، قوقىستان اياق باسىپ تۇراتىن ورىن بولمادى. بىزبەن بىرگە قادىر قايۋپوۆ دەگەن كونسۋل جۇرگەن. دەرەۋ حالىقارالىق اگەنتتىككە حابارلاپ، ءۇيدى رەتكە كەلتىرتكىزدى. كەيىن بىرنەشە رەت حابارىن سۇراعانىمدا ءۇي ادام تۇراتىنداي جاعدايعا كەلتىرىلگەنى ايتىلدى. ەندىگى ءتۇسىرىلىم ا ق ش - تا بولادى. سول كەزدە الگى بالانى تاۋىپ، جاعدايىن كورسەم دەپ جوسپارلاپ وتىرمىن. قازىر امان جۇرسە، ەسەيىپ كەتكەن شىعار.
- سۇحباتقا ۋاقىتىڭىزدى بولگەنىڭىزگە راحمەت! جوبانىڭ ءوز ماقساتىنا جەتۋىنە تىلەكتەسپىز.
P. S. « شەتەلدەگى قازاق بالالارى» جوباسىنىڭ العاشقى سانىن وسى جەكسەنبى، ياعني 2-قازان كۇنى ساعات 14:30-دا Jibek Joly ارناسىنان كورىڭىزدەر!
اۆتور
ەسىمجان ناقتىباي
