سۇمدىقتىڭ بەتىن اشادى. اشتىق جىلدارىنداعى وقيعالار
حالقىمىز نەبىر ناۋبەتتى باستان كەشىرگەن. سونىڭ ءبىرى - ⅩⅩ عاسىردىڭ 20 جانە 30-جىلدارىنداعى اشتىقتار. اشتىقتان بۇراتىلىپ، ولمەستىڭ كۇنىن كورگەندەر تۇزدە جۇرگەن اڭدى قۇر جىبەرمەگەن، ءتىپتى ۇزاق جىل ساقتالعان توندى قايناتىپ، ءجىبىتىپ تە قورەك ەتكەن.
بۇل تۋرالى ادەبي- تاريحي ەڭبەكتەردە ءجيى ايتىلادى. اشتىقتىڭ زاردابىن كۇللى قازاق كورگەن. ءتىلشى تۇڭعىشبەك بايقۇلوۆتىڭ وسى جىلداردىڭ جامبىل وبلىسىنا كەساپاتى قالاي تيگەنىن كورسەتەتىن «اۋليە- اتا وڭىرىندەگى اشارشىلىق» اتتى ەڭبەگىندە كەلتىرىلگەن ءبىرقاتار دەرەكتى ۇسىنادى.
«جانباي جاتىپ سونگەن سول قارىنداسىما مەن ءومىر بويى قارىزدارمىن»
الەۋمەتتىك جەلىدە بەلگىلى عالىم، ابايتانۋشى مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ەستەلىگى تۋرالى ءجيى ايتىلادى. ەڭبەكتە عالىم 30-جىلدارداعى سۇمدىق تۋرالى اڭگىمەلەپ، ونىڭ ءبىر ۇشى ءوز وتباسىنا قالاي تيگەنىن ايتىپ بەرگەن.
«بالا كەزىمدە الدەقالاي بۇزاقىلانىپ، قىڭىرلىق تانىتا باستاسام بولدى، شەشەم «قاپ، سوندا سەنى تاستاپ كەتكەنىمدە ءجون بولاتىن ەدى…» دەپ ءباز-باياعى ءبىر ءسوزىن قايتالاي بەرەتىن. بۇل سوزدەردى ونىڭ كۇڭىرەنە ايتاتىنى سونشالىق، مەن امالسىز تىنىش قالاتىنمىن. ون بەس جاسقا كەلگەندە انامنان سول ءبىر جۇمباق ءسوزدى ءاردايىم نەگە ايتاتىنىن سۇراماق بولدىم. بۇل ونىڭ قايتىس بولارىنان ءبىر جىل بۇرىن بولعان ەدى. شەشەم كوز جاسىن سۇرتە وتىرىپ، مىنا جايتتى باياندادى.
1933 -جىلدىڭ ەرتە كوكتەمى. اشتىق اۋلىمىزدى (ءبىز وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ تۇلكىباس اۋدانىندا تۇراتىنبىز) تۇگەلدەي دەرلىك جالماپ كەتكەن ەڭ ءبىر قاسىرەتتى شاق ەكەن. شەشەمىز اجال تىرناعىنان قاشىپ، كورشى قىستاقتاعى تۋىستارىنا كەتپەك بولىپتى، كىشكەنە قارىنداسىمدى قولىنا كوتەرىپ، ەتەگىنەن ۇستاعان ەكى جاسار مەن قاسىندامىن، جولعا شىعىپتى. اۋىل شەتىنەن-اق كولحوزدىڭ باقشاسى باستالاتىن. جالعىز اياق سوقپاققا تۇسكەنىمىز سول ەكەن، الدىمىزدان ۇيالى قاسقىر شىعا كەلىپتى. ءجۇز شاقىرىمعا دەيىن اينالا توڭىرەكتە، ول كەزدە ءۇي مالى الدەقاشان بىتكەن، سوندىقتان دا اش قاسقىرلار توپتاسىپ الىپ، ءار جەردە ادامدارعا شاباتىن بولىپتى. بۇرىن مۇندايدى ەل ەستىپ-كورمەگەن ەكەن. شەشەم ايعايلاپ، جۇرتتى كومەككە شاقىرعان، ءبىراق جاقىن ماڭدا ەشكىم بولماپتى. قاسقىرلار جايلاپ جاقىنداپ، قاۋمالاماققا كوشەدى. شەشەم قاتتى قىسىلادى - نە قاسقىرلار ءبارىمىزدى پارشالاپ تاستايدى، نە ول بالالاردىڭ ءبىرىن قالدىرىپ، ەكىنشىسىمەن قاشىپ قۇتىلۋعا ارەكەتتەنۋگە ءتيىس. قىزىن جەرگە قويىپتى دا، مەنى كوتەرىپ، كەرى قاشىپتى. اۋىلدان ادامدار ەرتىپ، جاڭاعى جەرگە كەلسە، قارىنداسىمنان ەشتەڭە دە قالماپتى. جانباي جاتىپ سونگەن سول قارىنداسىما مەن ءومىر بويى قارىزدارمىن. …انامنىڭ مۇندانا وتىرىپ ايتقان اڭگىمەسىنەن كەيىن، مەنى نەلىكتەن قالدىرمادىڭىز دەپ سۇراعام. ول كىسى: «ۇل قاجەتتىرەك بولدى عوي…» دەدى. دەگەنمەن اياۋلى انامنىڭ ءومىر بويى قانداي قايعىلى سەزىمنەن ارىلا الماعانىن، ءوزى تۋرالى نە ويلاعانىن ءتۇسىنۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس… …ءبارى دە قارعىس اتقىر اشتىقتىڭ كەسىرى»، - دەپ كەلتىرەدى اۆتور عالىمنىڭ ەستەلىگىن.
ارۋدان «ءارۋاق» جاساعان اشارشىلىق
ەڭبەكتە جۇنىسبەك ساعىندىق ۇلى ەسىمدى ادامنىڭ اكەسى تۋرالى ەستەلىگى ايتىلادى. وندا اشتىق سۇلۋ قىزدىڭ اجارىن الىپ، «ءارۋاققا» اينالدىرعانى سيپاتتالادى.
«اشارشىلىق جىلدارىنداعى مىناداي ءبىر سۇرقيا وقيعا ءومىر بويى ويىمنان كەتپەيتىن شىعار. اتى ايعانىم با، ايگەرىم بە ەسىمدە تولىق ساقتاعان جوقپىن. كەزىندە اقىندىق ونەرىمەن ەل- جۇرتتى اۋزىنا قاراتقان سۇلۋ كەلىنشەك بولعان دەگەندى ەستىگەنمىن. ءبىراق اللام ماعان اجارى تايىپ، دەنەدەگى ەتى ارىعان، قاڭقاسى عانا قالعان «ءارۋاقتى» كورۋگە جازىپتى. سۇلدەسىن عانا سۇيرەتكەن قولىمەن كىسى ءالسىز قولىمەن جەر تىرەپ، قۇيرىعىمەن جىلجىعان كۇيى ءۇي تابالدىرىعىنا جاقىنداي ءتۇستى. سول كەزدە ماندايشاداعى قارلىعاش ۇياسىنان شاقالاق بالاپان قۇلاپ، الگى كىسىنىڭ ءدال الدىنا توپ ەتە تۇسپەسى بار ەمەس پە؟ ءاپ-ساتتە سولعىن كوزگە قالاي جان بىتكەنىن بىلسەڭىز. ءالجۋاز بويعا بىتكەن قايرات ەرەكشە وجەتتەندىرىپ جىبەردى الگى كىسىنى. جان-جاعىنا الاقتاي ءتۇسىپ، شاپشاڭ قيمىلمەن الگى بالاپاندى سالالى، «تەمىر» سۇيەك ساۋساقتارىمەن قاقشىپ الىپ، ءاپ- ساتتە جۇتقىنشاقتان وتكىزىپ جىبەردى. كوزدى اشىپ- جۇمعانشا الگى كورىنىستەن جۇرناق قالعان جوق. ەندى ءبىر ساتتە كوز جانارى بىرتە-بىرتە ءسونىپ، ەسەڭگىرەپ باسى ءبىر جاققا اۋىتقىپ، قىلجيا قۇلادى. سويتسەم سول مەزەتتە جان تاپسىرعان ەكەن عوي ول كىسى»، - دەلىنگەن ەڭبەكتە.
«اشتىقتىڭ سۇمدىعى ادامنىڭ مايىن ىشكىزگەن…»
تۇڭعىشبەك بايقۇلوۆ امانبەك بايدالى ۇلىنىڭ ەستەلىكتەرىن جازىپ، سول جىلدارداعى ءبىر سۇمدىقتىڭ بەتىن اشادى.
«1932-1933 -جىلدارى مەن جۋالىدا مۇعالىمدىك قىزمەتتى اتقارىپ، بالالارعا اراب توتە جازۋىنان ساباق بەرىپ ءجۇردىم. ءبىر جولى ادامنىڭ جانى تۇرشىگەتىن سۇمدىق وقيعانىڭ كۋاسى بولدىم. بوسقىنداردىڭ ىشىندە ءبىر پىسىقتاۋ كەلگەن جىگىت قويدىڭ قارنىنا ادامنىڭ مايىن قۇيىپ الىپتى. ول ولگەن ادامداردىڭ قارنىن جارىپ جىبەرىپ ءىش مايىن شىجعىرىپ قارىنعا قۇيىپ العان. ادامنىڭ مايى قويدىڭ ءىش مايىنداي توڭباي، سول سۇيىق كۇيىندە تۇرا بەرەدى ەكەن. سويتسە، بۇل اشىققان ادامعا كۇش- قۋات بەرەتىن بولسا كەرەك. ولگەن ادامنىڭ ەتى جارامسىز، از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە تەز بۇزىلادى. جارامدىسى وسى - ءىش مايى. بايقاماعان ادام اشتىق ابدەن شىڭىنا جەتكەن ادامدى العاش كورگەندە باعۋى كەلىسكەن ءالدى ادام ەكەن دەپ قابىلدايدى. الايدا بۇل - دەنەنىڭ بورپىلداپ، كىلكىلدەپ، ءىسىنىپ كەتۋى… وسىنىڭ ءبارىن ءوز كوزىممەن كوردىم، - دەپ امانبەك اقساقال اڭگىمەسىن ءبىر اۋىز سوزبەن تۇيىندەدى»، - دەلىنگەن ەڭبەكتە.
«ءوز بالاسىن ءوزى جەگەن انا…»
سونداي-اق، يماش ءالىمباي ۇلى ەسىمدى قاريانىڭ دا ەستەلىكتەرى تۇلا بويدى تۇرشىكتىرىپ جىبەرەدى.
«اشتىق تۋرالى ايتساق، ناۋبەت جىلداردىڭ زۇلىمدىقتارى مەن ادام جانى تۇرشىگەرلىك وقيعالارى وتە كوپ. «اشتىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى كەتپەيدى» دەگەندەي، سول اشتىقتىڭ الاپاتىن قالاي ۇمىتارمىز؟ ءبىز نە كورمەدىك.
«بارلىق نە دەگىزبەيدى، جوقتىق نە جەگىزبەيدى» دەگەن ءسوزدىڭ مانىنە سول جىلدارى تۇسىندىك قوي. ءشوپتىڭ تامىرىن قازىپ الىپ، سونى قورەك ەتكەندەر بولدى. بىراك، ول دا اس بولمايدى ەكەن. ءشوپتىڭ اتى ءشوپ قوي، ول تۇگىل سارىشۇناقتى جەگەندەردى دە كوردىم. ادام ايتۋعا اۋىزى بارمايتىن بۇدان دا باسقا سۇمدىقتاردىن كۋاسى بولدىق. اشىققان ادام اقىل- ەسىنەن اداسىپ، ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردەن ايىرىلىپ، كوزى قاراۋىتىپ، نەنىڭ نە ەكەنىن بىلمەي قولىنا تۇسكەندى اۋزىنا سالا بەرەدى ەكەن. ءوز بالاسىن ءوزى جەگەن انانىڭ وقيعاسىن دا ەستىدىك. جاعامىزدى ۇستاپ، جانىمىز تۇرشىگىپ ەسىمىز اۋىسقانداي كۇيدە بولدىق. ويلاپ قاراساق، وعان انا دا، بالا دا كىنالى ەمەس سياقتى، ءبارىن ىستەتكەن اشتىق شىعار!» - دەيدى ول ەستەلىگىندە.
اشتىقتان ساقتاعان قۇرت
زۇلمات جىلداردىڭ تاعى ءبىر ايعاعى - قاراعاندىدا ورنالاسقان ايەلدەر لاگەرى. دولينكا مۇراجايىندا قارلاگ تاريحىنا جەكە بولمە ارنالعان. دولينكا ساياسي قۋعىن- سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ مۇراجايىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى يۆان كوندراشوۆ 2021 -جىلى «حابار24» ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا قۇرت تۋرالى وقيعانى بايانداعان.
«كوپتەگەن ايەل قامىس جيناۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەدى. ءبىر كۇنى لاگەر ايماعىنا قايتىپ كەلە جاتقاندا، جاقىن ماڭداعى اۋلانىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارى، قازاقتار جول جيەگىنە تۇرىپ، ولارعا تاس لاقتىرا باستاعان. ايەلدەردىڭ ءبىرى ءسۇرىنىپ، ەتبەتىمەن قۇلاپ تۇسكەن. ءسويتىپ، ول وسى تاستاردىڭ ءيىسىن سەزگەن، ودان قىشقىل ءسۇتتىڭ ءيىسى سەزىلگەن. قازاقتار كۇزەتتى الداپ، ءومىرى مەن ەركىندىگىن تاۋەكەلگە تىگىپ، ايەلدەرگە كومەكتەسكەن»، - دەيدى ول.
ايتا كەتەيىك، ماقالادا دەرەككوز رەتىندە تۇڭعىشبەك بايقۇلوۆتىڭ «اۋليە- اتا وڭىرىندەگى اشارشىلىق» اتتى 2018 -جىلعى ەڭبەگى پايدالانىلدى.
Massaget.kz
