ەرتىس جايلى ەكى اڭىز
ەرتىس سوزىندەگى «ەر» ەجەلگى تۇرىك تىلىندە «جەر» ماعىناسىندا بولسا، «ءتىس» - «تەس» دەگەن ۇعىمدا بولۋى مۇمكىن. ياعني، جەردى تەسىپ ءوتۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ال حالىق اراسىندا وسى وزەن تۋرالى مىنانداي كەڭ تارالعان ەكى اڭىز بار.
***
قازىناعا باي التاي تاۋى قارتايعاندا ارتىنان قالار ۇرپاعى بولمايتىنىنا قاتتى نازالانىپ، الاتاۋعا كەلىپ، مۇڭىن شاعىپتى. «كول- كوسىر بايلىعىمدى مۇرا ەتىپ قالدىرار ۇرپاق كورمەدىم- اۋ، مىناۋ ولجانى كىمگە تاستايمىن» دەپ اعىل- تەگىل جىلاعان ەكەن. ءبىر كۇنى ونىڭ ارمانى ورىندالىپ، ەرتىس اتتى ۇلى پايدا بولادى. ەركە بولىپ ءوسىپ كەلە جاتقان ەرتىس، التايداعى تاستاردى جارىپ ءوتىپ، كوپ اسىر سالادى ەكەن. بىردە ول اكەسىنە كەلىپ، «اكە، مەن مىنا شاعىن ايماققا سىيار ەمەسپىن، مەنى بوساتا گور، ەركىممەن كەتەيىن» دەيدى.
التاي قارت بولسا، ارى- بەرى ويلانىپ، ارمانى كۇلگە ۇشاتىن بولعان سوڭ، ۇلىن قالايدا جىبەرمەيىن دەپ شەشەدى. دەگەنمەن، ءتۇن كەزىندە ەرتىس، قۇستار كەلىپ قۇلاعىنا قۇيعان وب سۇلۋدى ىزدەپ، قاشىپ شىعادى. جولىندا تۇرعان تاستاردى جارىپ ءوتىپ، كەڭ دالاعا قۇلاشىن جايىپ، سولتۇستىككە قاراي باعىت الادى. ەكى قۇستىڭ كومەگىمەن سۇلۋ وبقا جولىعىپ، سولتۇستىك مۇزدى مۇحيت الابىنا قاراي اياڭدايدى.
***
ەرتەدە نوعاي حالقىنىڭ بيلەۋشىسى قازا بولىپ، ونىڭ ەكى ۇلى مۇراگەرلىككە تالاسادى. بىرەۋى اقىل- پاراساتتى بولعاندىقتان، بيلىكتى ءوز قولىنا الۋعا شەشىم شىعارىپ، ەكىنشىسىن حانزادا ەتىپ تاعايىندايدى. ءبىراق بۇل حانزادالىققا كوڭىلى تولماعان ءىنىسى حان بولعان اعاسىنا قاستاندىق جاساماق بولادى. ويلاعانى ىسكە اسپاي، ەلدەن قاشۋعا تۋرا كەلەدى. ۇزاق- ۇزاق جول ءجۇرىپ، اقىرى سۋى ارناسىنان اسقان، ءشوبى شۇيگىن، بالىققا باي ءبىر وزەننىڭ ماڭىنا كەلىپ توقتاعان ەكەن. تۇرمىسقا ىڭعايلى بولعاندىقتان، وسى ماڭعا تۇراقتالىپ قالادى. ءبىراق، قاشقىن دەگەن اتى بار وعان ارتىنان ىزدەپ كەلۋشىلەر كوپ بولادى. ەگەر قۇدايى قوناق كەلىپ تۇرسا، ايەلى «ادال نيتپەن كەلسەڭىز، اتتان ءتۇسىڭىز» دەگەندى «ەر، ءتۇس!» دەپ ەكى سوزبەن يشارا بىلدىرەتىن بولىپتى. بايبىشەنىڭ ءسوزى ەلگە تارالىپ، حالىق وزەندى ەرتىس اتاپ كەتكەن ەكەن.
ماقالا اۆتورى - دانا ماۋلەن
