سوعىسقا تانكى سىيلاعان قازاق تۋرالى نە بىلەمىز؟
الاساپىران زاماندا ات اۋىزدىعىمەن سۋ ءىشىپ، تەكتىلەر تولارساقتان قان كەشكەن كەزەڭدە قولىنا قارۋ الىپ مايدان دالاسىندا جاۋمەن شايقاسقان ەرلەردەن بولەك، تىلدا ەڭبەك ەتكەن، ءوزىنىڭ قايراتىمەن، رۋحىمەن مايدانگەرلەرگە دەم بەرگەن دالا باتىرلارى دا ەل ەسىندە. جىر الىبى جامبىل بابامىز ەرلەردىڭ ەرلىگىن ولەڭمەن ورنەكتەپ، ولارعا رۋح سىيلاسا، داڭقتى بالۋان قاجىمۇقان اتامىزدىڭ سوعىسقا ۇشاق سىيلاعانى تاريحتان بەلگىلى. قازاق دالاسىندا سيرەك تە بولسا بولعان مۇنداي وقيعالار - ۇلتتىڭ ۇلى تاريحىن بايىتاتىن قۇندى دەرەكتەر.
سول سياقتى سوعىسقا تانكى سىيلاعان قاراپايىم قازاق قۇرمانسەيىت بەيسەنوۆ تۋرالى اۋليەاتا توپىراعىندا ماقتانىشپەن ايتىلاتىن اڭگىمە كوپ. سوناۋ قيىن- قىستاۋ كەزەڭدە ەلدى ۇيىمداستىرىپ، ۇرىس دالاسىنداعى ازاماتتاردىڭ قاجەتىن وتەۋدى ءوز موينىنا العان ول ءار جىلدارى مايدانگەرلەرگە كومەك كورسەتىپ تۇرعان ەكەن. كەزىندە دۋانبەك بەكەنوۆ «سوتسياليستىك شارۋا» گازەتىنە جازعان ماقالاسىندا سوعىس دالاسىنا كاگانوۆيچ كولحوزىنىڭ 67 جاستاعى قارت مۇشەسى قۇرمانسەيىت بەيسەنوۆتىڭ 15 ءىرى قارا، 2 ات جانە 50 دانا جىلى كيىم جىبەرگەنىن جازىپ قالدىرعان.
سونىمەن قاتار، سول جازبادا قۇرمانسەيىت بەيسەنوۆتىڭ «قازاقستان كولحوزشىسى» تانك كولونناسىن جاساۋعا 5500 سوم اقشا اۋدارعانى تۋرالى دا ايتىلادى. كەيىننەن ول كىسىنىڭ وتان قورعاۋ قورىنا 100 مىڭ سوم اقشا جانە 20 جىلقى وتكىزىپ تانك جاساتقانىن، ونى مايدانگەرلەرگە سىيعا تارتقانىن جۇرت ءالى كۇنگە دەيىن اڭىز قىلىپ ايتادى. دەرەك بويىنشا بۇل وقيعا 1944 -جىلى بولعان ەكەن. ۇرپاققا ۇلاعات، كەيىنگىگە تاعىلىم بولارلىق ونەگە ورنەكتەرى ارادا قانشا جىل وتسە دە ۇلى جەڭىس رۋحىمەن جاڭعىرىپ، اسقاقتاپ تۇر. ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ قاراپايىم ءارى بيىك ۇلگىسى وسى بولار.
ال، قولىندا بارىمەن ءبولىسىپ، مايدان دالاسىنداعى ەرلەرگە قولداۋ كورسەتكەن قۇرمانسەيىت بەيسەنوۆ نەگىزى كىم بولعان؟ !. كوزكورگەندەردىڭ ايتۋىنشا، ول - جومارت، كەڭپەيىل ءارى تەكتى ازامات. قولىنا قارۋ الىپ، قاساپ قىرعىننىڭ ورتاسىندا بولماعان بولسا دا، ءوزىنىڭ رۋحىمەن، جىگەرىمەن باسىن ولىمگە بايلاعان باتىرلارعا دەم بەرىپ، ءۇمىت ساۋلەسىن سىيلاعان جان رەتىندە ونى ءبارى قۇرمەتتەيدى. جەرگىلىكتى قاريالار ونىڭ اۋزى دۋالى، كەلبەتتى، اق ساقالدى كىسى بولعانىن جارىسا ايتادى.
ال، جازۋشى دۋلات شالقاربايەۆ ءوزىنىڭ «دۇربەلەڭ» دەگەن رومانىندا «اقىن جان- ءدىنىن سالىپ شىرقاپ وتىر. ەلدى، جەردى، ازۋلى اتالاردى دارىپتەپ، ماقتاپ جاتىر. ءبىراق وعان ەمەۋرىن جاساپ، قۇرمەت كورسەتكەن ەشكىم جوق. احمەت پەن قۇرمانسەيىت بوساعا جاققا كەلىپ، جۇرەسىنەن وتىرا كەتكەن. ءبىر كەزدە قۇرمانسەيىت اتىپ تۇردى دا، قالتاسىنداعى ءامياننان 25 سومدىق الدى دا، اقىننىڭ الدىنا اپارىپ تاستاي سالدى»، - دەپ جازادى. قالامگەر ەستەلىكپەن ورىلگەن وسى ءبىر شاعىن وقيعا ارقىلى ونىڭ تۇلعالىق قاسيەتىن اشىپ كورسەتەدى.
«جاقسىدان جاقسى تۋار جارقىلداعان» دەگەن بار عوي. ەجەلدەن تەك پەن تامىردى تازا ۇستاعان حالقىمىزدىڭ قانىنداعى سول تەكتىلىك - بابادان اتاعا، اتادان بالاعا بەرىلىپ وتىراتىن ۇلى قۇبىلىس. جامبىل وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اساۋباي مايلىبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، قۇرمانسەيىت كىسىنىڭ اتاسى كەمپىر ءوز ۋاقىتىندا ايگىلى ءبىرجان سالدىڭ وزىمەن دامدەس- تۇزداس، ەلگە سىيلى ادام ءارى اسقان داۋلەت يەسى بولعان ەكەن. «كوكىرەگى وياۋ، كوزى اشىق كەمپىر ءوز نوكەرلەرىنىڭ ءىشىپ- جەمى مەن باسقالاي قاجەتتىلىكتەرىن دە وتەۋدى اۋىرسىنباعان. بارىن باۋىرىنا باسىپ جەمەي، شاشىپ جەگەن سول كەمپىر ارقا مەن قاراتاۋ اراسىن جايلاعان قالىڭ قازاقتىڭ اۋزىندا «كەمپىر سال» دەگەن اتپەن قالعانىن بۇگىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەيدى. ال، قۇرمانسەيىت بەيسەنوۆ - وسى كەمپىر سالدىڭ كىندىگىنەن تاراعان، اتا كورىپ، وق جونعان تەكتى اتانىڭ پەرزەنتى»، - دەيدى اساۋباي مايلىبايەۆ.
تەكتىنىڭ تۇياعى قۇرمانسەيىت بەيسەنوۆ 1877 -جىلى قازىرگى قاراعاندى وبلىسىنىڭ جاڭاارقا توپىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. ەل ىشىندە ول كىسىنىڭ جاسىنان ساۋاتتى بولعانى، وقي دا، جازا دا بىلگەنى تۋرالى كوپ ايتىلادى. ءتىپتى اتاقتى مايكوت اقىنمەن ايتىسقانى تۋرالى دا دەرەكتەر بار. ءبىراق، وكىنىشكە قاراي ول ايتىسى دا، وزگە مۇرالارى دا ساقتالماعان ەكەن. ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەردە تەك جومارتتىعى مەن ادالدىعى، سوعىسقا تانك سىيلاعان ازاماتتىعى تۋرالى عانا ايتىلادى.
«قۇرمانسەيىت بەيسەنوۆ 1930 -جىلدارى ارقادان اۋعان ەلمەن بىرگە قازىرگى جامبىل وبلىسى، سارىسۋ اۋدانىنا قاراستى بۇرىنعى جاڭاارىق، قازىرگى ۇزاقباي سىزدىقباي اۋىلىنا كەلىپ قونىستانادى. وسى اۋىلدا مەنىڭ دە بالالىق شاعىم ءوتتى. اكەم قايتىس بولعان سوڭ 5 جاسىمدا وسى اۋىلعا كوشىپ كەلگەن ەدىك. مەن ناعاشىمنىڭ قولىندا ءوستىم. قۇرمانسەيىت قاريا مەنىڭ ناعاشىمنان ءتورت جاس ۇلكەن كىسى ەدى. كوزىمىز كوردى، قولىنان ءدام تاتتىق. ءبىر ءۇي قۇدايى تاماققا شاقىرسا، ەندى ءبىر ءۇي تاعى ءبىر نارسەنى سەبەپ قىلىپ ءبىر- ءبىرىن قوناق قىلىپ جاتاتىن. ونداي جەردەن ناعاشى اتام بالابەك مەنى دە قالدىرعان ەمەس. قۇرمانسەيىت اتامىزدىڭ سوڭىندا دا نەمەرەلەرى ىلەسىپ جۇرەتىن. قۇرمانسەيىت قاريا ايەلى ماريامدى ۇنەمى جانىنان تاستامايدى. ماريام اپامىز قوستاناي جاقتىڭ قىزى ەدى. وتە سۇلۋ كىسى بولاتىن. ءوز باسىم ايەل زاتىندا مۇنداي سۇلۋ ادامدى كورگەن ەمەسپىن. قۇرمانسەيىت اتامىز دا اقىلىنا سىمباتى ساي جان ەدى»، - دەپ ەسكە الادى اساۋباي مايلىبايەۆ.
حالقىنىڭ ىقىلاسىن يەلەنىپ، قۇرمەتىنە بولەنگەن قۇرمانسەيىت قاريانىڭ ءوز كىندىگىنەن پەرزەنت بولماعان ەكەن. شەرحان مۇرتازا ايتقانداي، ناعىز «ءبىر كەم دۇنيە» وسى بولسا كەرەك. ال، جوعارىداعى ەستەلىكتە ايتىلعان سوڭىنا ەرتىپ جۇرگەن نەمەرەلەرى - اسىراپ العان بالاسىنىڭ بالالارى ەكەن. ولار دا بۇگىندە ءبىر قاۋىم ەل بولعان. اسىلدىڭ سىنىعى قۇرمانسەيىت بەيسەنوۆ 1963 -جىلى دۇنيەدەن وتەدى. سۇيەگى بۇگىنگى جامبىل وبلىسى، سارىسۋ اۋدانى، جاڭاارىق اۋىلىنا قاراستى ۇزاقباي سىزدىقباي اۋىلىنا جەرلەنگەن. سودان بەرى ارادا الپىس جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە بۇگىنگى ۇرپاق قۇرمانسەيىت قاريانىڭ سول زامانداعى قايسارلىعىن ۇمىتپايدى. اۋىل اكىمى وڭلاسىن مۇقاشيەۆ بۇگىندە اۋىلدا قۇرمانسەيىت بەيسەنوۆتىڭ اتىندا كوشە بار ەكەنىن، ونىڭ ۇرپاق جادىندا ماڭگى ساقتالاتىن ازامات ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
تاعى ءبىر وكىنىشتىسى، ول كىسىنىڭ بۇگىندە ەشقانداي جازباسى دا، سۋرەتتەرى دە ساقتالماپتى. دەگەنمەن، ەرلىككە بارابار ءاربىر ءىستىڭ ونەگەسى بولادى. ونى زامان الماسىپ، داۋىرلەر جاڭارعان سايىن دا ءاربىر ۇرپاق ءبىلۋى ءتيىس. الايدا، اساۋباي مايلىبايەۆ بۇل كىسىنىڭ ەڭبەگىنىڭ بۇگىندە ەسكەرۋسىز قالىپ بارا جاتقانىن ايتادى. «سونداي اسىل كىسىنىڭ ەل ءۇشىن، وتان ءۇشىن ەتكەن ەڭبەگى دالاعا كەتكەنى مە دەگەن وي مەنى ۇنەمى مازالايدى. ءارى- بەرىدەن سوڭ ول كىسى مەنىڭ تۋىسىم دا، باسقام دا ەمەس. الايدا، سۇراۋسىز، ءىزسىز قالىپ بارا جاتقانى مەنىڭ جانىمدى جەپ، ازاماتتىق ارىما كولەڭكە تۇسىرەتىندەي بولادى دا تۇرادى. ول كىسىنى بىلمەسەم، كورمەسەم ءبىر ءسارى. سودان سوڭ قۇرمانسەيىت بەيسەنوۆ تۋرالى بۇكىل رەسمي قۇجاتتاردى تۇگەندەۋدى قولعا الدىم. ارنايى ورىندارعا سۇراۋ سالدىق، نۇسقاۋ بەردىك. ناتيجەسىندە ەل اۋزىنداعى اڭگىمەنىڭ اشەيىن قۇرعاق اڭىز ەمەس ەكەنىنە، قاتتالىپ، مورلەنىپ تاريح قويناۋىنا سىڭگەن ەردىڭ ەڭبەگى شىن مانىندە ەرەن ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدىك»، - دەيدى ول.
ەرلىك ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. جامبىل وبلىسىنىڭ قورعانىس ىستەرى جونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى، پولكوۆنيك ت. ەرەنشيەۆتىڭ قولى قويىلعان قۇجاتتا قۇرمانسەيىت بەيسەنوۆتىڭ تۋعان جىلى، تۇرعىلىقتى مەكەنجايى ناقتى كورسەتىلە كەلىپ، ونىڭ ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە وتان قورعاۋ قورىنا 100 مىڭ سوم اقشا جانە 20 دان استام ءىرى- قارا مەن جىلقى مالىن وتكىزگەنى تۋرالى جازىلعان ەكەن. ءتىپتى ول كىسىگە سول ۋاقىتتا جوعارعى باس قولباسشى ستاليننىڭ العىس حاتى تاپسىرىلىپتى. ءبىراق، بوس ماقتان ءۇشىن ەمەس، ەلدىڭ بەيبىتشىلىگى، ەردىڭ اماندىعى ءۇشىن بار مالىن ۇلى جەڭىس جولىنا سارپ قىلعان ارداگەردىڭ ەسىمى دە، ەرلىگى دە ۇرپاققا ونەگە بولىپ قالا بەرمەك.. .
حاميت ەسامان،
سۋرەتتەردىڭ اۆتورى لەيتەنانت
دۋمان جۇماش ۇلى.
aikyn.kz
