تاڭىرشىلەردىڭ عيباداتحاناسى تۇركىستانداعى كۇلتوبە قالاشىعىنان دا تابىلعان - عالىمدار
قازاق دالاسىن مەكەن دەگەن كونە تۇركىلەر دە كوك تاڭىرگە، كۇدىرەتتى ءبىر كۇشتىڭ بارىنا سەندى. بەلگىلى تاريحشى زىكىريا جانداربەك قىتاي جازبالارىندا كەزدەسەتىن تاڭىرشىلەردىڭ عيباداتحاناسى تۇركىستانداعى كۇلتوبە قالاشىعىنان دا تابىلعانىن ايتادى، دەپ حابارلايدى «حابار 24».
دەمەك تۇركىستان ءوڭىرى يسلامعا دەيىن دە نانىم- سەنىم ورتالىعى بولعان. ال 8- عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ يسلام ءدىنىنىڭ عىلىمي- مادەني دامۋ ورتالىعىنا اينالعان.
«مىسالى اراب ءتىلىنىڭ گراماتيكاسىنىڭ دۇنيەگە كەلگەن جەرى، اراب ءتىلىنىڭ سوزدىگىنىڭ دۇنيەگە كەلگەن جەرى، يسلام فيلوسوفياسىنىڭ دۇنيەگە كەلگەن جەرى. ءابۋ ناسىر ءال فارابي سياقتى عۇلامالاردىڭ تۇركىستاننان، سىر بويىنان شىعۋىنىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان- ماعىنا بار. جانە يسلامداعى جاسالعان بۇكىل عىلىمنىڭ 90 پايىزىن جاساعان تۇركى حالىقتارى. ونىڭ ءبارى باستاۋىن وسى تۇركىستاننان، سىردىڭ جاعاسىنان الادى. مىنە سوندىقتان بۇل جەر يسلام ءۇشىن وتە ۇلكەن ءمانى بار، ماعىناسى بار ورتالىق»، دەيدى ءدىنتانۋشى عالىم زىكىريا جانداربەك .
كۇللى كۇنشىعىس مۇسىلماندارىنىڭ رۋحاني ۇستازى سانالاتىن قوجا احمەت ياسساۋيدىڭ وسىندا عۇمىر كەشىپ، جانى ماڭگىلىككە تىنىشتىق تابۋى - تۇركىستاننىڭ ابىرويىن اسقاقتاتا ءتۇستى. 11-12- عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن ۇلى ويشىل- اعارتۋشى - يسلام ءدىنىن قازاقتىڭ ءدىلى مەن داستۇرىنە ساي ەتىپ، تۇركى تىلىندە سويلەتكەن العاشقى ءدىن عۇلامالارىنىڭ ءبىرى. ال 14- عاسىردا اتاقتى قولباسشى ءامىر تەمىر سالدىرعان قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ ءزاۋلىم كەسەنەسى - يۋنەسكو- نىڭ « قىزىل كىتابىنا» ەندى.
«مىسالى 14- عاسىر، ءامىر تەمىردىڭ زامانىنداعى ەسكەرتىكشتەردى قارايتىن بولساق، بارلىعى دا كۇردەلىگى جاعىنان، اسەمدىگى جاعىنان ءبىزدىڭ ياسساۋي بابامىزدىڭ كەسەنەسىمەن تەڭدەسە المايدى. ارينە ءارقايسىسىنىڭ ءوزىنىڭ ەرەكشەلىگى بار، ءوزىنىڭ ۇتىمدى تۇستارى بار. ءبىراق جالپى كەشەن رەتىندە قۇرىلىستىڭ كۇردەلىلىگى، اسەمدىگى جونىنەن بىزدىكى وق بويى وزىق. سول سەبەپتەن دە الەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلىپ، بۇكىل ادامزاتتىڭ ورتاق مۇراسى، اسىل قازىناسى دەپ باعالانعان»، دەيدى «ازىرەت سۇلتان» قورىق مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى ماۋلەن سادىقبەك .
تاريشى- عالىمدار، تۇركىستان وڭىرىندە 40-قا جۋىق جەراستى مەشىتى بولعانىن ايتادى. بىرىنشىدەن ول كليماتتىق جاعدايعا بايلانىستى سالىنعان. سەبەبى مۇندا قىستا قارا سۋىق بولسا، جاز اپتاپ ىستىق. ال جەراستى مەشىتى قىستا جىلى، جازدا سالقىن بولادى. ەكىنشىدەن، ياسساۋي ىلىمىندە شاكىرتتەردى ءبولىپ وقىتۋ دەگەن ۇعىم بولعان. ياعني ولاردى دۇنيەاۋي نارسەلەردەن بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا دەيىن شەكتەپ، ءدىني ءىلىم بەرگەن.
ۇشىنشىدەن، ءدىني تۇرعىدان ساۋاتى مول، اۋليلەلىك دەڭگەيگە جەتكەن ادامدار جاراتۋشىمەن جالعىز قالۋ ءۇشىن جەراستى عيباتحاناسىن پايدالانعان. جالپى تۇركىستان ءوڭىرى ەلىمىز بويىنشا ەڭ مەشىتى كوپ ايماق سانالادى. ماسەلەن، قازاقستاندا 2716 مەشىت بولسا، سونىڭ 756-سى وسى تۇركىستان وبلىسىندا بوي كوتەرگەن.
«بۇل دەگەن حالىقتىڭ دىندەرلىعىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتەدى. مىسالى كەيبىر وبلىستاردا 30-35-40 مەشىت بولسا، ءبىزدىڭ ءبىر عانا اۋداندارىمىزدىڭ وزىندە جۇزدەن استام مەشىتتەر بار. سونداي- اق مەشىت حالىقتى ىنتىماق پەن بىرلىككە، اۋىزبىرلىككە شاقىراتىن عيبادات ءۇيى. كەيدە عيبادات ءۇيى دەپ شەكتەپ قويىپ جاتامىز. شىن مانىندە مەشىت دەگەنىمىز قازاقتىڭ دالاسىندا ساۋات اشاتىن ۇلكەن وقۋ ورداسىنىڭ ءرولىن اتقارعاندىعىن دا ءبىز ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك»، دەيدى وبلىستىق «ءدىن ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ورتالىعى» ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى مەدەت حالىقوۆ .
تۇركىستان - سوڭعى 4 جىلدا وبلىس ورتالىعىنا اينالىپ، قايتا تۇلەدى. كونە شاھار - تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني جانە مادەني استاناسى رەتىندە قايتادان جانداندى. مۇندا كەلۋشى تۋريستەردىڭ سانى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. وتكەن جىلى تۇركىستانعا 1 ميلليوننان اسا تۋريست كەلسە، 2025 -جىلعا قاراي ولاردىڭ سانىن 5 ميلليونعا جەتكىزۋ كوزدەلۋدە.
www.24.kz
