بەيسەن قۇرانبەكتىڭ بالۋاندىعى تۋرالى
كوروناۆيرۋس كۇشىنە ءمىنىپ، ەت- جاقىندارىنان كوپتەپ ايىرىلعان ونسىز دا قامكوڭىل ەلگە بۇل قازا قاتتى اۋىر ءتيدى. بەيسەن كىم ەدى؟ ءيا، بەلگىلى جۋرناليست، «ايتۋعا وڭاي»، «قارەكەت» باعدارلاماسىن دۇركىرەتىپ، تالاي قازاقتىڭ تۇيتكىلىن شەشكەن قايراتكەر، اڭىز ازامات. بۇگىن دە كوپشىلىك ونى وسى ءبىر جاعىنان ءبىلىپ، جوقتاپ وتىر. الايدا اينالاسى عانا بولماسا، بىلايعىلار بىلە بەرمەيتىن تاعى ءبىر بەيسەن بار ەدى. ول - بالۋان بەيسەن بولاتىن.
دالىرەك ايتقاندا، بالا كەزدە اۋىلدا ۇلكەندەر باۋلىعان قازاقشا كۇرەس داعدىسىن جاپوندىق ايكيدو ونەرىنە ۇلاستىرعان كۇرەسشى بەيسەن. مارقۇم ومىردەن وتكەلى ول تۋرالى تالاي ەستەلىكتەر ايتىلىپ، «ءبىزدىڭ بەيسەن» سەكىلدى «كوش باستاعان» تاماشا كىتاپتار جارىق كورىپ ۇلگەردى. تەلەباعدارلاما، دەرەكتى فيلمدەر دە كوپتەپ شىقتى. ءبىراق ولاردىڭ ىشىندە بەيسەكەڭنىڭ تابيعاتىن بارىنەن دە تەرەڭىرەك اشقان تىرىسىندەگى جان- جولداسى ءارى مۇراتتاسى سانجار كەرىمبايدىڭ «بەيسەن جانە بولمىس» كىتابى ەكەنىن قالىڭ وقىرمان ايگىلەپ ءجۇر.
وندا ءارالۋان تاقىرىپتا ايتىلعان اڭگىمە كوپ دەسەك تە، ناقتى پالۋاندىق قىرىنا قاتىستى تۇستار ونى باسقاشا ساپالىق قىرىنان پايىمداۋعا نەگىز بەرەدى. راسىمەن دە، دوس- جار، اعايىندارىنىڭ كوبى بەيسەننىڭ ەل بىلەتىن «تاۋ تۇلعا» بەيسەن بولۋىنا اسەر ەتكەن فاكتوردىڭ ءبىرى - كۇرەسكەرلىگى ەكەندىگىن ايتادى. بۇل تۋرالى اتالمىش كىتاپتا: «جالپى ءومىردىڭ ءمانىن اشاتىن لوگوس ساۋلەسى، ياعني ادامزاتقا ورتاق جارىق نۇرى وبەكتيۆتى بولادى. ول نۇردىڭ ۇشقىنى ىزگىلىككە ۇمتىلعان بارلىق ۇلت پەن ۇلىستىڭ ۇلاعاتتى سالت- ساناسىندا كورىنە بەرەدى. بەيسەن جاس كەزىندە يۋنگتى دە، شاكارىمدى دە، تولستويدى دا وقىماعان. ول ءوز تاعدىرىنا سايكەس كەلگەن زامان ۇلەسىندە لوگوستىڭ جارىعىنا شىعىس دانالىعى ارقىلى جالعانىپ الدى. جالپى شىعىس دانالىعى شىعىس جەكپە- جەگىمەن تىعىز بايلانىستى. مىڭداعان جىلدار جەكپە- جەك ونەرىن جەتىلدىرگەن ماستەرلەر حاس شەبەرلىكتىڭ كىرپىش تاننەن شىقپايتىنىن تۇسىنگەن. كەرىسىنشە، كورىنبەيتىن قايسار رۋحتىڭ تاباندى قايراتى دەنە ارقىلى كورىنۋى كەرەك.
سول ءۇشىن جەكپە- جەك ونەرىن مەڭگەرەم دەگەن ادام قالاسا دا، قالاماسا دا، قايسار رۋحتىڭ قۇپياسىن اشۋعا ءماجبۇر بولادى. بۇل ونەردىڭ رۋحاني قىرىنا ۇڭىلمەگەن نەمەسە مۇلدە قىزىقپاعان دۇلەي كۇشتىڭ يەسىنە ونەر دە، مىنەز دە، جىگەر دە دارىمايدى» دەلىنگەن.
ءالقيسسا، بەيسەن الماتىعا كەلگەن سوڭ 1995 -جىلدان باستاپ ايكيدو ونەرىمەن تۇراقتى اينالىسا باستاعان. زالدان شىقپاي تىڭعىلىقتى جاتتىعادى. دودزەدە (جاتتىعۋ زالى) قونىپ، جانىن قيناعان كەزى دە كوپ بولادى. ايكيدونىڭ «بوككەن» (قارۋ، قىلىش)، «دزە» (قىسقا نايزانىڭ ءتۇرى)، «تانتو» (پىشاق) قارۋلارىمەن توبەلەسۋدى شەبەر مەڭگەردى. «جاستىق شاعى وسى كەزەڭگە تۇسكەن بۋىن سول زاماننىڭ اتموسفەراسىن جاقسى بىلەدى.
ول ءداۋىردى «بانديتتەر كەزەڭى» دەپ اتايدى. اۋىل- ايماقتاعى قارا كۇش يەلەرى قالاعا قاراي اعىلعان. الماتى سياقتى بارلىق قالادا قارا ءتۇندى قويا بەرىپ، تاپا- تال تۇستە جىگىتتەردىڭ نوركا قۇلاقشىنى مەن قىزداردىڭ التىن سىرعاسىن اشىق توناۋ قالىپتى جاعدايعا اينالعان. وسىعان وراي قورعانىستى كۇشەيتكەن جاستار جاپپاي جەكپە- جەك ونەرىن مەڭگەرەتىن. بەيسەن دە ءدال وسى كەزدە ايكيدو ۇيرەتەتىن ماستەردىڭ قاسىنان تابىلادى. ءبىراق ونىڭ ارمانى قارا كۇشىن ارتتىرۋ ەمەس، كەرىسىنشە، ءومىردى ونەگەمەن ءسۇرۋ بولعان» دەيدى اۆتور.
ءمالىم بولعانداي، ايكيدو - جاپوندىق ۇلى ۇستاز موريحەي ۋەسيبا نەگىزىن قالاعان شىعىس جەكپە- جەگىنىڭ ءتۇرى. ماقساتى - شابۋىلدان بۇرىن ءوزىن- ءوزى قورعاۋعا مەنتالدىق تۇرعىدان دايارلاۋ.
سونداي- اق اۋىرتۋ تاسىلدەرى ارقىلى لاقتىرۋ ادىستەرىنە باسىمدىق بەرىلگەن. نەگىزگى مىندەتى - سەرىكتەسىن تەپە- تەڭدىكتەن شىعارۋ. ياكي جاپون فيلوسوفياسىنداعى «ۋدىڭ كۇشىن قايتاراتىن ۋسويقى» تانىمىنا سايكەس «كۇشكە توتەپ بەرەتىن كۇش» قاعيداسىن باسشىلىققا العان وزىندىك ەرەكشەلىككە باي كۇرەس ونەرىنىڭ ءبىرى. ءبىراق مۇنىڭ شىڭىنا سپورت بىلگىرلەرىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، فيزيكادان بۇرىن رۋحاني پراكتيكا ارقىلى قول جەتكىزىلەدى.
ال بەيسەن سونىڭ بارىنەن ساتىلاي وتكەن. ايتالىق، ايكيدونىڭ شارتى بويىنشا مىنەزىڭ سۋ سياقتى جۇمساق، جەر سياقتى اۋىر بولۋى كەرەك. بىرەۋگە كۇش قولدانۋعا قاقىسى جوق. دۇشپاننىڭ سىلتەگەن جۇدىرىعىن دەنەگە دارىتپاي، ءوز ينەرتسياسىمەن قويا بەرۋگە ءتيىس. جەكپە- جەكتە مۇنداي دەڭگەيدە سابىرلى بولۋ ءۇشىن پسيحيكادان شىعاتىن اشۋ، ىزا، كەك دەگەن كەسىر مىنەزدى ەرتتەپ ءمىنۋ بۇل باعىتتاعى پالۋاننىڭ باستى مىندەتتى.
ال ەندى سونداي شەبەرلىككە جەتۋ ءۇشىن ول قانداي قادامدارعا بارىپ، نەندەي تاجىريبەلەرگە پراكتيكا جاسادى، الدىمەن سولاردى ءبىر تۇيىندەپ كورەلىك:
بىرىنشىدەن، قازاقتىڭ تالاي عۇلامالارى ناسيحات ەتكەن توپىراق مىنەزدى مەڭگەرۋگە بەل بايلاپ، بەيسەن ونىڭ شارتى رەتىندە ءبىر جىل سپورت زالدا تەگىن قىزمەت قىلعان. ماستەرى دە كەرتارتپا مىنەزدەرىن جونىپ الىپ، قايسار رۋحىن كوركەم مىنەزبەن شىڭداۋ ءۇشىن تەك ءبىر كۇندىك تاماعىن بەرىپ، سپورت زالداعى قارا جۇمىستىڭ بارىنە اياماي سالعان. ءبىر كۇندىككە قاناعات قىلىپ، ءبىر جىلدان سوڭ مۇلدە باسقا بولمىسقا اينالعان دەگەندەيىن.
«بۇل سپورتتىڭ تۇرىمەن بەيسەنمەن بىرگە شۇعىلدانعان بىردە- ءبىر جىگىتكە ايكيدونىڭ قۇپياسى اشىلمادى» دەيدى بىلەتىندەر. ءتىپتى لوندوندا تۇراتىن ماستەرىنىڭ ءوزى ۋاقىتىندا ونى اشىق مويىنداعان. بەيسەن قايتقان كەزدە وتباسىنا كوڭىل ايتىپ، كوپشىلىككە ول جايلى ەستەلىك بايانداعان ۆيدەوسى الەۋمەتتىك جەلىدە تارادى. ەكىنشىدەن، ول قانشالىقتى شەبەرلىككە جەتسە دە، ءى دانعا ءوتىنىش بەرمەيدى. ياعني پروتسەسكە باسىمدىق بەرىپ، قاراپايىم كيمونومەن جۇرە بەرگەن ەكەن. شىعىس جەكپە- جەك ونەرىندە قارا بەلبەۋ نەمەسە قوڭىر بەلبەۋدى قورعاعان سوڭ شاكىرتتەر قارا كيمونو، قوڭىر كيمونو كيىپ، وزگەلەردەن ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن بولسا، بۇل كەرىسىنشە شاكارىمدىك پرينتسپتەگى «مۇتىلعان» بولۋعا تىرىسقان دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ادەتتە جاتتىعۋ زالىنداعى شاكىرتتەردىڭ كيىمىنە قاراپ، ولاردىڭ دارەجەسىن وڭاي انىقتايتىن بولسا، بەيسەن ومىرلىك ۇستانىمىن سپورتتا دا وزگەرتپەگەن عوي، جارىقتىق. ۇستازدارى «I دانعا تاپسىر» دەسە، «دايىندىعىم ءالى از سياقتى» دەپ كەرى شەگىنە بەرىپتى.
ول كەزدە تاتاميدى ونىمەن بىرگە باستاعان زامانداستارى IV داندى باعىندىرىپ، قۇرمەتتى دارەجەنى يەلەنىپ جاتقاندا، بەيسەننىڭ ءوز شاكىرتتەرى Ⅱ داندى قورعاپ ۇلگەرگەندە، ول سولاردىڭ جەتىستىگىنە قۋانىپ جۇرە بەرگەن. ەشقانداي دارەجەسى بولماسا دا، ۇستازدىڭ ۋچي دەشيىنە (وڭ قولىنا) اينالادى. اقىرىندا 2012 -جىلى كريس مۋني دەگەن ەڭ ۇلكەن ۇستازى الماتىعا كەلگەن ساپارىندا بەيسەنگە قارا بەلبەۋ - I داندى ءوز قولىمەن قۋالاپ ءجۇرىپ تاپسىرادى.
ۇشىنشىدەن، ۇيرەتۋ ەمەس، ۇيرەنۋگە باعدارلانعان ماقام: بەيسەننىڭ شىعىس جەكپە- جەگىندەگى جەتىستىگىن سپورتتاعى ارىپتەستەرى اڭىز قىلىپ ايتىپ جۇرەتىن. بەيسەننىڭ ەڭ تاڭعالارلىق قاسيەتى - ۇيرەنگەن ونەرىن، بويداعى ارتىق قاسيەتىن، كۇش- قۋاتىن، قارىم- قابىلەتىن، جەتىستىگىن بارىنشا جاسىرىپ، كورسەتپەيتىندىگى دەسەدى. دودزەگە تەك اق بەلبەۋمەن شىعاتىنى دا وسىنىڭ بەلگىسى- ءمىس.
ايكيدو زالىندا «بەيسەن ۇستازىنان باياعىدا اسىپ كەتكەن» دەگەن سىبىس اڭگىمەلەر ءجيى ايتىلعان. ءبىراق بەيسەننىڭ وزىنەن سۇراسا: «ءاي، باتىر، قايداعى؟ مەن مىقتى بولسام، I داندى باياعىدا-اق يەلەنىپ الار ەدىم. ماعان ءالى دە دايىندالۋ كەرەك»، - دەپ كىشىپەيىل مىنەزىنەن تانباعان-دى.
ىنىلەرىنە دە: «دودزەدە سەن تەك ۇيرەنۋشى بولۋىڭ كەرەك. ەگەر ۇيرەتۋشى بولامىن دەگەن پيعىلعا ۇرىنساڭ، ەشتەڭە الا الماي قالاسىڭ»، - دەپتى. مۇمكىن، ونىڭ قارا بەلبەۋمەن شەكتەلۋدى ماقسات تۇتپاي ءجۇرۋىنىڭ سىرى دا وسى شىعار» دەپ جازادى مۇنىسىن س. كەرىمباي. تورتىنشىدەن، سول كەرىمبايدىڭ ايتۋىنشا، بەيسەننىڭ ايكيدونى شەبەر مەڭگەرۋى قارا كۇشكە تاۋەلدى ەمەس. نەگىزگى قۇپياسى - رۋحتىڭ قالاۋىن قالاي دا جۇزەگە اسىرۋ بولعان-ءدۇر.
«ادامعا اقىل دارىتىپ تۇرعان رۋح شۇعىلاسى بۇل دۇنيەگە ءبىر ءسات تە بايلانبايدى. ساۋىققان رۋح كەز كەلگەن ساتتە كەلگەن جاعىنا كەتىپ قالۋى مۇمكىن ەكەنىن قاپەرىنەن شىعارمايدى. بۋشيدونىڭ زاڭى بويىنشا ايكيدوشى كۇنىگە توسەككە جاتقان كەزىندە ءاربىر كۇنىم سوڭعى كۇن دەپ ەسەپتەيدى. تاڭدا كىرپىگىن اشقاندا: «بۇگىن ماعان سوڭعى رەت ءومىر ءسۇرىپ قالۋعا تاعى دا مۇمكىندىك بەرىپ تۇر. كەشكە ولەمىن. وعان دەيىن ءومىردىڭ ەڭ ماڭىزدى ىستەرىن اتقارۋعا مىندەتتىمىن»، - دەپ كىرىسەدى.
ودان بولەك سول كۇنى سەرىكتەس بولعان كەز كەلگەن كىسىنى سوڭعى رەت كورىپ تۇرمىن دەپ، تەك قانا سۇيىسپەنشىلىكپەن سۇحبات قۇرادى. وسى كرەدولاردى جىلدار بويى جاتتىعۋمەن بويىنا سىڭىرگەن بەيسەن پروفەسسيونال ومىرگە قادام باسقاندا ادامشىلىق قاعيدالارىن بەيسانالى تۇردە بارىنشا شىنايى ورىندايتىن حالگە جەتەدى. ونىمەن جولداس بولعان، سىرلاس بولعان بارلىق قازاق وسى قاسيەتىن بىردەن اڭعاراتىن» دەپ تولعايدى.
«2019 -جىلى وعان قارالى دياگنوز قويىلعاندا پانيكاعا سالىنعان جوق. ءومىر بويى جاساپ كەلگەن كۇندەلىكتى جاتتىعۋىنىڭ جالعاسى سياقتى قابىلدادى. ول ونسىز دا ءار ءتۇندى «بۇل - مەنىڭ سوڭعى ءتۇنىم» دەپ اجالدى قورىقپاي كۇتىپ الۋعا دايىن وتىرعان. ءولىم ۇرەيىنىڭ وزىنەن ۇستەم ءتۇسىپ، سانا- سەزىمىن بيلەپ- توستەپ كەتۋىنە ينەنىڭ جاساۋىنداي شانس قالدىرعان جوق. وسى جەڭىستى ءساتتى ول ونسىز دا ۇزاق كۇتكەن ەدى.
بەيسەن شىعىس جەكپە- جەگىنىڭ فيزيكالىق تەحنيكاسىمەن عانا اۋەستەنگەن جوق، ول ونىڭ فيلوسوفياسىنا، ىشكى مانىنە ۇڭىلۋگە تىرىستى. اسىرەسە «سانالى تىرشىلىك»، «سەزىمتالدىق»، «ءدال قازىرگى ءساتتى سەزىنۋ» سياقتى ۇستىندارىنا مۇقيات بولدى. ياعني ءار قادامعا، ءار قيمىل- ارەكەتكە سانالى تۇردە بارۋ. سوعان ماشىقتانۋ. ءبىر ءىستى قولعا الاردا كەزدەيسوقتىق پەن ساتتىلىكتەن گورى سانالى پايىمعا كوبىرەك سەنىم ارتۋ. ءبىراق بۇل ءۇشىن ادامعا جاۋىنگەرلىك ءحال كەرەك» دەيدى جانەدەن اۆتور. بۇل فيلوسوفيانى ەكزيستەنتسياليست عالىم پاۋل ءتيلليحتىڭ دە قوشتايتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك.
«اركەز جاۋىنگەر حالىندە جۇرمەگەن ادامنان ادامدىق كۇتپە»، - دەيدى. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ ۇرىستا الاڭعا ءجيى شىعاتىن جاۋىنگەر كەز كەلگەن ساتتە ءولىم قۇشۋى مۇمكىن ەكەنىن بىلەدى. اجالىمەن ءار كۇنى بەتپە- بەت كەلە بەرگەن سوڭ، ودان جان تۇرشىگە قورقۋدان قالادى. ەسەسىنە ءار ءىس- قيمىلىنا مۇقيات بولۋى كەرەك ەكەنىن ۇعىنادى.
ءومىردىڭ ۋاقىتشا قۇبىلىس ەكەنىن بىلە تۇرا وعان سامارقاۋ قارامايدى. مىسالى، دودزەگە كىرگەن بەيسەننىڭ مۇلدە بولەك كەيىپكە ەنىپ، وزگەشە حالگە تۇسەتىنىن قاسىنا ەرگەن سەرىكتەرى ءجيى ايتادى. ءبىراق بۇل ارەكەت قازىرگى قوعامنان ءجيى كورەتىندەي جاساندى ماسكا كيۋ ەمەس.
جاتتىعۋ الاڭىنا كىرىپ، ءۇنسىز «موكۋسوعا» وتىرعاندا ءوزىن: «مەن جۋرناليست بەيسەن ەمەسپىن. ءومىر مەن ءولىم ءۇشىن ايقاس الاڭىنا شىققان ساربازبىن»، - دەپ قايراناتىنىنا كۋاگەرلىك كوپ. جانە تۋرا سولاي بولادى. دودزەدە قابىلدايدى. شايقاس الاڭىنا شىققاندا ارقاسى قوزىپ، ءارۋاعى كوتەرىلىپ جاۋىن جاپىرىپ وتەتىن باياعىنىڭ باتىرلارى سياقتى كەيىپكە ەنەدى.
ءبىراق بەيسەننىڭ «موكۋسوسى» تەك دودزەگە ەمەس، ومىرىندەگى كەز كەلگەن رولگە قاتىستى قولدانىلا بەرىپتى. بۇل ورايدا ۇلى ۇستاز م. ۋەسيبانىڭ «بەيبىتشىلىك ونەرىن تۇتۋ ءۇشىن ساعان اقشا، بيلىك نەمەسە جوعارى مارتەبە كەرەك ەمەس. سەن قايدا بولساڭ دا توبەڭدە اسپان بار. دەمەك، سول جەر - سەن ناق شىڭدالاتىن جەر» دەپ شاكىرتتەرىنە ايتقان وسيەتى ەسكە تۇسەدى. بەسىنشىدەن، رۋمي ايتا بەرەتىن «بولعانىنداي كورىنۋ جانە كورىنىسى قانداي بولسا، سونداي بولۋ».
ايتالىق، ول تۋرالى ەل- جۇرت، ارىپتەستەرى ءبۇي دەيدى: ستۋدياعا شىققاندا ول جۋرناليستيكا مايدانىنىڭ حاس باتىرىنا اينالىپ شىعا كەلەدى. دوس- جارانمەن ديدارلاسسا، ودان ارتىق دوس جوق. اعايىن- تۋىس الدىندا ودان ىزگى باۋىر جوق. ءۇي ىشىندە ودان اسقان جۇباي جوق. ەل قامى ءۇشىن ءىس قىلعاندا ودان ارتىق ۇلان جوق.
«ونىڭ تۇلا بويى - ادامدى جاقسىلىققا جەتەلەيتىن قاسيەتتەردىڭ قويماسى. بايىپپەن قاراساڭ، ءبىر باسىنان ءبارىن تاباسىڭ. شەشىم قابىلداپ، مىنەز تانىتار جەردە - باتىل، «سۋىق» اقىلعا سالار ساتتە - سابىرلى، ۇلىقتار مەن باي- باعلاننىڭ الدىندا بۇگەجەكتەپ جاسقانبايتىن وجەت، وزىنەن اتاق- دارەجە، مانسابى تومەن جۇرتپەن سويلەسە قالسا - كەۋدە كەرمەس قاراپايىم، جاۋراعانعا پانا بولعان قامقور، قينالعاننىڭ قاجەتىن اشار جومارت، سويلەسە - شەشەن، ءىس باستاسا - كوسەم. بالانىڭ دا، دانانىڭ دا ءتىلىن تابادى، ايتقانىن تىڭداتا الادى، ءوزى دە وزگەنى تىڭداي بىلەدى. قىسقاسى، دانىشپان اباي ايتقان تولىق ادام: نۇرلى اقىل، جىلى جۇرەك، ىستىق قايراتتىڭ يەسى ەدى. سول سەبەپتى بەيسەن اعاما «پاراسات» دەپ ات قويىپ العان ەدىم. اعا دۇنيە سالعان سوڭ جارىق كورگەن كىتابىن وسى اتاۋمەن «پاراسات بيىگى» دەپ اتادىق» دەگەن-دى تاعى ونىڭ ءىزباسارى، جازۋشى- جۋرناليست ەسبولات ايدابوسىن.
سونىمەن قاتار بەيسەن ءار كۇنى كەشكە جاتار الدىندا ۋاقىت ءبولىپ، رۋحاني بالۋانشا وزىنەن ەسەپ الادى.
«وزىڭنەن ەسەپ ال» دەيتىن ابايدىڭ قارا ءسوزىن قاعيدا ەتىپ العان. جاقىندارى وسىلاي دەيدى. ول شىعىس جەكپە- جەگىنىڭ فيلوسوفياسى بويىنشا ۇيقىنى ولىمگە تەڭەيتىندەر ساناتىنان ەكەنىن دە بۇگىن ءبىلىپ وتىرمىز.
ۇدايى قويىپ وتىراتىن سۇراقتارى دا قىزىق: «بۇگىن نە ىستەدىم؟»، «ءوزىم ءۇشىن نە ىستەدىم، قۇداي ءۇشىن، جۇرت ءۇشىن نە ءبىتىردىم؟»، «كۇيبەڭ اعىسقا سۇڭگىپ كەتتىم بە، الدە بۇگىنگى تىرشىلىگىم سانالى بولدى ما؟». تاڭەرتەڭ تۇرعاندا ۇنسىزدىكپەن «بۋسيدوعا» بويلاپ، «بۇگىن - مەنىڭ سوڭعى كۇنىم» ۇستانىمىمەن قايتا قارۋلانادى. سوسىن سول «سوڭعى كۇنىن» قالاي وتكىزەتىنىن جوسپارلايدى.
«سوڭعى كۇن» حالىنە تۇسە العاندار ءۇشىن ءاربىر مەزەتتىڭ باعاسى التىننان قىمبات. ول اعارىپ اتقان تاڭعا دا، قىزارىپ باتقان كۇنگە دە سۇيسىنە قارايدى. اپتاپ ىستىق پەن ۇسكىرىك اياز دا ونىڭ كوڭىل قوشىن تۇسىرە المايدى. ونىڭ ۇستانىمى بويىنشا «بۇل كۇنى كەزدەسەتىن ادامدارى دا ونىڭ سوڭعى كورگەن ادامدارى». سوندىقتان بولار، ول ەشكىممەن ءجۇردىم- باردىم سويلەسپەيدى. ءمانسىز ىسكە كىرىسپەيدى، كىرىسكەن ىسىنە ءجۇردىم- باردىم قارامايدى.
التىنشىدان، بەيسەن ءدىني ورتالاردىڭ شابلوندى تۇسىنىگىندەي ءدىندار ادام بولماعان. س. كەرىمبايشا تولعاساق، ول عايىپقا سەنەتىن يمانىن ەشقاشان اشىق كورسەتۋگە تىرىسپاعان. ءدىنى ىشىندە بولعان. جاپونياعا بارىپ ايكيدو ۇيرەنگەن كەزىندە دە جاپون ماستەرلەرىنەن مەديتاتسيا جاساۋدىڭ تۇرلەرىن ۇيرەنىپ الادى. وسى جاتتىعۋىن كۇندەلىكتى ومىردە ءجيى قولداناتىن بولعانى دا شىن.
اسىرەسە «ايتۋعا وڭايدا» پايداسىنا جاراتادى. نەگىزى اپتاسىنا ءبىر رەت شىعاتىن توك- شوۋدا جۇرگىزۋشىنىڭ كۇش- قۋاتى سارقىلىپ، ويى شابان تارتادى. ءسوزى شاشىراپ، كادىمگىدەي السىرەپ قالادى. ال «ايتۋعا وڭاي» اپتاسىنا بەس رەت شىعادى. بەيسەن ۋاقىت ۇنەمدەۋ ءۇشىن الدىن الا ءبىر كۇندە ءتورت-بەس باعدارلامانى قاتارىنان ءتۇسىرىپ تاستايدى.
ونىڭ ارىپتەستەرى تاڭعالاتىن ەڭ مىقتى جەرى وسىندا: قالايشا ءبىر كۇندە ءتورت- بەس باعدارلاما تۇسىرەدى؟ كۇش- قۋاتتى قايدان الادى؟ ءار باعدارلاما جەكە- جەكە سيتۋاتسياعا قۇرىلاتىن بولسا، ول قالايشا ءتورت- بەس تاقىرىپتى قاتار مەڭگەرىپ كەتە الادى؟ جانە ءبىر عاجابى، بەيسەننىڭ جۇرگىزگەن باعدارلاماسىندا «ەكىنشى دۋبل»، «قايتادان ءتۇسىرۋ»، «باسىنان باستاۋ» دەگەن سياقتى ولقىلىقتار بولمايدى.
ەندى مۇنىڭ سىرىنا ۇڭىلەلىك. ارىپتەستەرىنىڭ تاعى ءبىر ەستەلىگىنە قاراعاندا، ول ءبىر باعدارلاما مەن ەكىنشىسىنىڭ اراسىندا ۇنسىزدىككە كەتەتىن ادەت يەسى بولعان. ياعني ىشتەي مەديتاتسياعا وتىرادى. ءوز دەنەسىنەن ويمەن شىعىپ كەتىپ، ءوزىن ترانسسەندەنتسيا جاسايدى. ياعني اينالاداعى قۇبىلىستى ويدىڭ قۋاتىمەن توبەدەن قاراپ تۇرعانداي باقىلايدى. سوسىن ساحنادا قالاي تۇرادى، قالاي سويلەيدى، نە ايتادى - ءبارىن ويشا ەلەكتەن وتكىزەدى. قۇددى ءبىر باعدارلاما كوز الدىندا ءوتىپ جاتقانداي سەزىمدى ويشا جاساپ شىعادى.
«انە جەردە وپەراتور تۇر، مىنا جەردە كەيىپكەر، كورەرمەندەر قول سوعىپ وتىر، جۇرگىزۋشى سويلەپ جاتىر». وسىنداي فراگمەنتتەردىڭ ءبارىن كوز الدىنان قالتقىسىز وتكىزەدى. مەديتاتسيا بىتكەسىن قالىپتى كۇيىنە ورالادى. باعدارلاماعا كىرگەندە اسىپ- ساسپايدى. قۇددى ءبىر ءدال وسى تاقىرىپتاعى باعدارلامانى ەكىنشى قايتارا وتكىزىپ جاتقانداي كۇيدە بولادى.
«بەيسەننىڭ داڭقى جەر جارىپ تۇرسا دا، ءوزىن وتە قاراپايىم ۇستاپ، تاكاپپارلىققا ۇرىنبايتىن سەبەبى وسى» دەيدى س. كەرىمباي دا. ايتپاقشى، اسىلى پالۋاندىق بەيسەننىڭ ءتۇپ ناعاشى جاعىندا بار. «تەگىندە بار تەك كەتپەس» دەپ، بالكىم سول جاعىنان دا كەلگەن. اجەسى شاكارماننىڭ (شاكاربانۋ - جالايىر ىشىندەگى مىرزادان) توركىنىندە ءدىن ۇستاپ، قاجى- سوپى، ءسوز ۇستاپ اقىن، شەشەن بولعانداردان بولەك، كۇش ويناتىپ كوكپار تارتىپ، كۇرەسكە تۇسكەندەر دە كوپ بولىپتى. ءتىپتى بىرەۋلەرى كوكپاردا، تاعى ءبىرى بالۋاندىق ەتىپ، كۇرەس ۇستىندە دۇنيەدەن وتكەن. تاعى ءبىر پالۋاندىق تاقىرىبىنا قاتىستى ايتا كەتەرلىك جايت، «قازاقستان بارىسى» دەگەن جارىسقا ودان باسقا جۇرگىزۋشىنىڭ جاراماعانى.
ونى سول جوبانىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ءبارى دە ايتادى. قازىرگى سايىستار جۇرگىزىلىمىنىڭ بۇرىنعىداي پروبادا ەمەستىگىن كورەرمەندەر دە بايقاپ، ءبىراق قىلارعا امالى بولماي وتىر. بىردە مىناداي وقيعا بولعان. بەدەلدى ءبىر كىسىنىڭ ۇستىنەن جالا جابىلىپ، ۇزاق مەرزىمگە تۇرمەگە قامالادى.
بەيسەن ول كىسىنى سىرتتاي عانا تانيدى. ناقاق كەتكەنىن بىلگەن سوڭ ونىڭ وتباسىنا كومەكتەسىپ تۇرۋعا بەكىندى. ءبىر كۇنى الگى كىسىنىڭ ۇلى ۇيلەنەتىن بولادى. تارازعا كەلىسسوزگە بەيسەن ءوزى بارادى. كەلىسسوز قىزدىڭ ناعاشىسىنىڭ ۇيىندە وتەدى. ارتىنشا قۇدالىق باستالادى. قىزدى قولدان ۇزاتىپ اكەلەتىن بولادى.
قۇدالىق كەزىندە دە: «ات جاقسىسى كەرمەدە، ەر جاقسىسى تۇرمەدە» دەگەن. جاقسى ەرلەر قاپاستا جاتقاندا ولارعا قولداۋ كورسەتۋىمىز كەرەك. اتاعىمدى الدىعا سالىپ، باس قۇدا بوپ مەن بارايىن»، - دەپ ۇسىنىس ايتادى.
ءبىراق قۇدالىق «قازاقستان بارىسىمەن» قاتار كەلىپ، جورالعىعا بارا الماي قالادى. ارادا اي وتكەن سوڭ قىز جاق قۇدالىققا كەلەدى. ءسوز اراسىندا قىزدىڭ اجەسى: - ءاي، بەيسەن، تارازعا كەلگەندە ناعاشىلارىنىڭ ۇيىنەن قايتىپسىڭ. ءبىزدىڭ دە ۇيگە سوقپادىڭ با؟ - دەپ نازىن بىلدىرەدى. بەيسەن: - اپا، ايىپ بىزدەن. ەسكەرمەي قالىپپىز. كەلەر جىلى ۇيلەرىڭىزگە بارىپ، ارنايى ءدام تاتايىن، - دەيدى.
كەلەسى جىلى بەيسەن ءبىر شارۋامەن شىمكەنتكە بارادى. قايتار جولدا تارازعا بۇرىلىپ، باياعى اجەنىڭ ۇيىنە تۇسەدى. ولار بەيسەن كەلەدى دەپ كۇتپەسە كەرەك. ءماز-مەيرام بولىپ، اعايىن- تۋىس پەن كورشى- قولاڭنىڭ الدىندا ابىرويى اسقاقتاپ سالا بەرەدى. قايتار جولدا شوپىرى بەيسەنگە: - اعا، جول- جونەكەي سوعا كەتكەنىڭىز قانداي جاقسى بولدى. قۇدالار كادىمگىدەي قۋانىپ قالدى عوي، - دەيدى.
بەيسەن وعان قاراپ: - جولشىباي سوعا كەتكەن جوقپىن، ارنايى باردىم. بىلتىر كەيۋاناعا ۋادە بەردىم عوي.
«اعاشتىڭ يىلگەنى - سىنعانى، ەر جىگىتتىڭ ەكى سويلەگەنى - ولگەنى». ۋادەمدى جۇتسام، قاريا نە ويلايدى؟ - دەيدى. شوپىر بالا سوزدەن توسىلادى. سوسىن بەيسەن قالتاسىنان ءتورت بۇكتەلگەن ءبىر جاپىراق قاعاز شىعاردى دا: - باتىر، بەرى قارا! مەن كىمگە ۋادە بەرسەم، سونى مەزەتتە قاعازعا ءتۇرتىپ جۇرەمىن. وسى كۇنگە دەيىن بەيسەن بولىپ جۇرگەنىم وسى قاعازدىڭ ارقاسى. وسىنىڭ ىشىندەگى ءبىر ۋادەنى ورىنداماي قويشى، نە بولار ەكەن؟ ەرجىگىتتىڭ باعى وسىندايدان تايادى.
ۋادەنى «اۋىزدان شىققان جەل ءسوز» دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. مەن ۋادەنى كوتەرگەندە ول مەنىڭ باعىمدى اسقاقتاتادى، - دەيدى. شوپىرى قاعازعا قاراعاندا اۋزى اڭقيىپ قالادى. قاعازدا ۋادەلەر ءتىزىمى جازىلىپتى. كىمگە قانداي ۋادە بەرسە، سونى كۇنىمەن، ساعاتىمەن جازىپ جۇرەدى ەكەن. كەيبىر ورىندالعان ۋادەنىڭ جانىنا قوسۋ بەلگىسىن تاڭبالاپتى.
بەيسەن سول ادەتىمەن قالامسابىن الىپ، تارازداعى قۇدالارعا بەرگەن ۋادەسىنىڭ جانىنا قوسۋ بەلگىسىن تاڭبالاپ قويادى. مۇنى «جەتىنشى» (7) تۇجىرىم دەۋگە بولادى.
جالپى «بەيسەن» دەگەن كەزدە جۇرتتىڭ كوز الدىنا ۇلكەن ارىپتەن باستالاتىن ادىلدىك، ار- ۇيات، جاۋاپكەرشىلىك، ۋادە دەگەن فەنومەندەر بىرگە اسسوتسياتسيالاناتىن. جادىرا ءجۇسىپ دەگەن جۋرناليست ءبۇي دەپ ەستەلىك ايتادى: «قازاق كۇرەسىنە ءاربىر قازاق تورەشى عوي. ادەتتە «قازاقستان بارىسى»، «الەم بارىسى» تۋرنيرىندە جۇرت داۋرىعىپ، تورەشىلەرگە سەنىمسىزدىك تانىتاتىن كەزى بولادى. سونداي ساتتە كەيبىرى: «ءاي، ول جەردە بەيسەن قۇرانبەك تە وتىر عوي. ول ادىلەتسىزدىككە جول بەرمەيدى»، - دەپ، ءبىر- بىرىنە توقتاۋ ايتىپ جاتاتىن ەدى»، - دەيدى.
سونىمەن، «بەيسەن جانە بولمىستىڭ» قيسىنىمەن تۇجىرا ايتار بولساق، بەيسەن - ادامدى ەرىكسىز ماس قىلاتىن جاستىق شاقتىڭ وزىندە قۇمارلىعىن قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاعان ەستى ازامات. ايكيدومەن شۇعىلدانىپ، شىعىس دانالىعىن مەڭگەرەتىن كەزىندە ويىن- ساۋىققا بەرىلمەك تۇگىلى، ونشا- مۇنشا تاقۋا توزە المايتىن اسكەتتىك ءومىردى باستان كەشەدى. وسىنىڭ ءوزى-اق بەيسەننىڭ جاس كەزىنەن ءومىردى ونەگەمەن سۇرۋگە بەكىنگەنىن بىلدىرەدى.
ۇيلەنگەن سوڭ دا ومىرلىك جارىمەن بىرگە دامۋعا تىرىسىپ، تاڭەرتەڭ بىرگە جاتتىعۋ جاساۋدى ادەتكە اينالدىرىپتى. ءتىپتى جۇبايى جۇكتى بولعانشا ايكيدو ۇيرەتتى دەيتىن ەت جاقىندارىنىڭ ءسوزى بار. بەيسەن تانۋدى نەگىزدەپ جاتقاندار قازىر ءبىراۋىزدان «ءبىر قاراعاندا ونىڭ تاعدىرى ءومىرى بىتپەيتىن جۋرناليستىك جۇگىرىس پەن باسشىلىقتىڭ سوڭى جوق جينالىسىنان تۇراتىن سياقتى سەزىلەدى» دەسەدى.
الايدا ونىڭ ومىرىندە ءبىر- بىرىمەن ماعىناسىنا قاراي ىلىنىسكەن عيبراتتى وقيعالاردىڭ ءىزى سايراپ جاتقانى دا راس. كوزكورگەندەر سوزىمەن ايتساق، ەشقايسىسى دا كەزدەيسوق بولدى دەۋگە كەلمەيدى. ءبارى دە سانالى ارەكەتتىڭ قولدان تۋدىرعان تولقىندارى. ساپاسى مەن مانىنە قاراي ءومىر يەسىنە تاڭعاجايىپ مارتەبەلەر سىيلاعان. «ول بارىنە ۇلگەرىپ كەتتى!».
بەيسەن جانازاسىندا ەڭ كوپ ايتىلعان ءسوز وسى بولدى دەيدى قاتىسقاندار. س. كەرىمباي ونى «ۋاقىتتىڭ ىشىندەگى ۋاقىت» فەنومەنىن مەڭگەرگەن دەپ تە ايدارلايتىنى قىزىق.
ءيا، تۇمەن- تۇمەن ادامعا جاقسىلىعىن دا جاساپ، ىزگىلىكتى بيىك برەند دارەجەسىنە كوتەرىپ، ازاماتتىقتىڭ بيىك ستاندارتىن قالىپتاستىردى. قانشاما ەلدىك جوبالارعا دەم بەردى. كاسىبي دە ءوز- ءوزىن %100 جۇزەگە اسىردى. ءبىر سوزبەن، قىدىر اتا سەكىلدى قولى ءتيىپ، اياعىمەن ءجۇرىپ وتكەن جەرىنىڭ ءبارى كوكتەپ، كوگەرىپ، گۇل شەشەك اتتى.
مىنەكەي، ۇلى دالا كوپتەن كۇتكەن ۇلگىلىك تۇلعا - اسا ماشتابتى وبرازعا اينالىپ، ماڭگىلىككە بەت الدى. ءسويتىپ، ەندىگى عالىمدارعا بەيسەن تانۋ دەيتىن تەرەڭ زەرتتەۋ- ارنا تاۋىپ بەرگەنى قانداي-دى.
س. كەرىمباي بۇل رەتتە بىلاي دەپ تە ساۋالدايدى: «وسىنشاما قىرۋار شارۋانى اتقارۋعا قىرىق توعىز جىل عۇمىر جەتە مە؟ اقىلعا سالىپ قاراساڭ، ول بار- جوعى قىرىق توعىز- اق جىل عۇمىر كەشتى. اتقارعان ىسىنە قاراساڭ 490 -جىل ءومىر سۇرگەن قاريا سياقتى…».
ال بۇل بىزدىڭشە، ونىڭ رۋحىنىڭ بالۋاندىعىنان ءوربىپ شىققان قاسيەت ەتىن. قايسار رۋحتىڭ جەردەگى تىرشىلىكتى جەڭىمپاز نوتادا اياقتاپ، ءومىردى سالتاناتتى تۇردە تاستاپ شىعۋى اسكەرگە نەمەسە سپورتشىعا ءتان تەمىردەي تارتىپكە عانا تاۋەلدى.
بەيسەننىڭ دە ومىرلىك جەتىستىگىنىڭ ءبىر سىرى وسى تارتىپتىلىك پەن تاعدىرمەن جەكپە- جەكتى قابىلداۋىندا ەكەنىن كورەمىز. سەبەبى ءومىر ءسۇرۋ وڭاي ەمەس. وتە قيىن پروتسەسس. تىرلىككە بەيىمدەلىپ، قوعامعا ءبىر كاسىپپەن كىرىگىپ كەتۋدەن وزگە ار- ۇياتىڭدى كۇزەتىپ وتىرۋ - ءوز الدىنا بولەك مىندەت. امەريكالىق پسيحياتر سكوتت پەك «از ادام ءجۇرىپ وتكەن جول» دەگەن ەڭبەگىندە وسى ديستسيپليناعا ايرىقشا سالماق بەرگەن.
ول ويىن بىلاي دەپ تارقاتادى: «ءومىر ءسۇرۋدىڭ وتە قيىن ەكەنىن سانالى تۇردە تەرەڭ تۇسىنگەن ادام ءوزىنىڭ قانداي مايدانعا تۇسكەنىن تەرەڭ ۇعىنادى. كۇرەسەم دەپ بەل بايلاسا، ءومىردىڭ قيىندىعى عايىپ بولادى. بۇدان سوڭ قيىندىق كىسىنى ەمەس، كىسى قيىندىقتى بيلەپ- توستەيدى».
ءومىر ءسۇرۋ قيىن دەپ شاعىمدانعان سايىن ول دا قامىتتى قىسا بەرەدى. سەبەبى ءومىر پروبلەمالار تىزبەگىنەن تۇزىلگەن. بالا تاربيەلەپ ءوسىرۋدىڭ دە ءمانى وسى. قيىندىقتان قاشۋدى ەمەس، ونىمەن جەكپە- جەك شىعۋدى ۇيرەتۋ. ءسوز جوق، بۇل جەكپە- جەك ادامنىڭ ناپسىسىنە جاقپايدى. جۇيكەگە اسەر ەتىپ، ۇنەمى مازاڭدى الىپ تۇرادى. ءبىراق جەكپە- جەكتى قابىلداعان ساتتە عانا ومىرگە ءمان داريدى. سەبەبى پروبلەما - جەڭىس پەن جەڭىلىستىڭ قاق ورتاسىندا جاتقان شەكارا. وجەت مىنەز بەن تەرەڭ دانالىق وسى جەكپە- جەككە بايلانعان. جەڭسەك تە، جەڭىلسەك تە اقىلىمىز ارتىپ، رۋحاني وسەمىز».
ال بەيسەن وسىنىڭ بارىنەن ءوتىپ، ءسوزدىڭ تۋرا دا، اۋىسپالى دا ماعىناسىندا بالۋاندىق ەتىپ وتكەن جان. ءبىر جاعىنان بۇل قازاقتىڭ ومىرگە كەلگەن ءار ادامدى كۇرەسۋشى پالۋان دەپ قاراستىراتىن فيلوسوفياسىنا ءدوپ كەلەدى. ادام بۇ دۇنيەدە دە، تىپتەن و دۇنيەدە دە بالۋاندىق قۇرىپ جۇرمەك. دالالىق كونە ءدىني تۇسىنىك بويىنشا ءار ادام «پالۋانى ماحشارداعى اۋىر جۇكتىڭ» («قاقپانعا تۇسكەن كيىكتىڭ حيكاياسى» داستانىنان).
بەيسەن ومىردەن وتكەندە، حالىقارالىق ايكيدو فەدەراتسياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، «شيحان 7-دان» يەگەرى كريس مۋني ونى «اسقاق رۋحتى ازامات» دەپ اتاپ، ەلگە كوڭىل ايتتى: «قۇرمەتتى بەيسەننىڭ تۋعان- تۋىستارى! مەن ءۇشىن سىزدەرمەن تاپ وسىنداي كوڭىل كۇيدە، بەيسەندى جوقتاپ سويلەسۋ تىم اۋىر. ءبىز العاش رەت 2001 -جىلى كەزدەستىك. سودان بەرى وتكەن جيىرما جىلدا مەن ونى تانىعان ۇستىنە تاني ءتۇستىم. مەن ونى ساياسي جۋرناليست رەتىندە ەمەس، قاراپايىم بەيسەن رەتىندە تانىدىم. ايكيدو ونەرىنە قۇمارتقان شاكىرت رەتىندە ءبىلدىم. ۋاقىت وتە كەلە ونىڭ بويىندا ەرەكشە ەرىك-جىگەر، اسقاق رۋح بارىن سەزدىم. ول ماعان - شاكىرت، مەن وعان ۇستاز ەدىم. ءبىراق كەيىن ارامىز بۇدان دا جاقىنداي ءتۇستى، ول مەنىڭ سەرىگىمە، دوسىما اينالدى. ول جومارت ەدى، جۇرەگى جومارت، جان دۇنيەسى جومارت ەدى.
مەنىڭ قازاقستانعا ەندىگى ساپارىم مۇلدەم باسقاشا بولادى، ويتكەنى بەيسەن جوق. ءبىز ەندى جولىقپايمىز. ءبىراق مەن ونى ۇمىتپايمىن، ونىڭ بەينەسى ماڭگى جادىمدا ساقتالادى. ول ايكيدو قاۋىمداستىعىن قازاقستاندا قۇرىپ، ونى دامىتۋ ءۇشىن وراسان ەڭبەك ءسىڭىرىپ، كوپ كومەك قىلدى.
مەن ومىرىمدە وسىنداي اداممەن كەزدەسكەنىمە، ونىمەن دوس بولعانىما ريزامىن. قازاقستانعا بارعان كەيىنگى ءبىر ساپارىمدا ءبىز ءۇش ساعاتتاي بىرگە بولدىق. ءبىراز اڭگىمەلەستىك، بىرگە وتىرىپ مەديتاتسيا جاساپ، تىلەك تىلەدىك. ول سۇڭعىلا، كورەگەن ادام بولدى. سونىمەن بىرگە باتىل دا جىلى جۇرەكتىڭ يەسى ەدى. ساعان العىسىم شەكسىز، بەيسەن! مەن سەنى جۇرەگىمدە ماڭگى ساقتايمىن! سىزدەرگە راحمەت! راحمەت ساعان، بەيسەن!..».
قوش، سونىمەن، تاعدىر دەپ نەنى ايتامىز؟ تاعدىر - ادامنىڭ ەرىك- قالاۋى ارالاسا المايتىن تاۋەلسىز ايماق. ياعني وزگەرمەيتىن بولمىس. س. كەرىمباي بۇل رەتتە بىلاي دەپ ءتۇيىن جاسايدى: «ءبىز ەندى قالاي قيالداساق تا، قالاۋىمىزبەن قىلشىعىن دا قيسايتا المايتىن ءوز الدىنا دەربەس ءبىر وبەكتى. ءومىر ءسۇرۋدى قىرعىن قىزىققا اينالدىرىپ، جالىعۋ مەن تورىعۋدى توقتاتىپ قوياتىن تاڭعاجايىپ قۋات تا وسى تاعدىر مەن ادامنىڭ ەرىك- جىگەرىنىڭ جەكپە- جەگىنەن پايدا بولادى. بۇل جەكپە- جەكتە ادام بىردە جەڭەدى، بىردە جەڭىلەدى. ماسەلە جەڭۋ نە جەڭىلۋدە ەمەس. جەكپە- جەك بىتكەنشە مايداننان قاشىپ شىقپاي سوڭىنا دەيىن توزۋدە. ەڭ باستىسى - بۇل مايدانعا نە ءۇشىن كىرىپ، كىم ءۇشىن ايقاسقانىڭدى اقىلىڭ مەن جۇرەگىڭ انىق ايىرىپ تۇرسا بولعانى. تۇپكى مۇراتى كوڭىلگە انىق بولعان كەز كەلگەن كۇرەستىڭ ماڭگىلىك ءمانى بولادى. ساتىمەن يگەرىلگەن وسى ءمان بۇلىڭعىر كۇيدە تۇرعان ابستراكتىلى ادام بولمىسىنا ءارى تۇنىق، ءارى ماڭگىلىك سيپات دارىتادى. مىنە، وسى ماڭگىلىك سيپاتى بار بولمىس قاي كەزدە دە ءوزىنىڭ بار ەكەنىن ءبىلدىرىپ، باسقا جۇرتتى مازالاپ، ماڭگىلىك مۇراتقا شاقىرىپ تۇرادى».
ال بەيسەننىڭ تاعدىرمەن جەكپە- جەگىنىڭ قالاي تابىستى اياقتالعانى، ونىڭ كۇرەسىنىڭ ءمانى ونىڭ ارتىندا قالعان ادامدىق ابىرويىنان- اق كورىنىپ تۇر. نارراتيۆتى پسيحولوگيانىڭ تاعى ءبىر مايتالمانى مايكل كروسسلي دە وسى زاڭدىلىقتى باسا ايتىپ كورسەتەدى: «ءبىزدىڭ زاماندا: «ءوزىمدى جوعالتىپ الدىم. ءوزىمدى تاپپاي ءجۇرمىن»، - دەيتىن جۇرتتىڭ قاراسى قالىڭداعان. وسىنىڭ ءبارى ادامنىڭ ولشەۋلى عۇمىردى ءتيىمدى پايدالانا الماۋىنان شىعىپ جاتىر. ادامنىڭ جانى دا، ساناسى دا، رۋحى دا، بولمىسى دا بۇل دۇنيەدە زاتتاي نارسەگە تاۋەلدى ەمەس. ادامنىڭ بولمىسى ۋاقىت ىشىندە ىزگى امالعا عانا تاۋەلدى. ىزگىلىكتى قۇر تانىپ قويا سالۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز. ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورىپ، ونىڭ شىراعى ءسونىپ قالماسىن دەپ سوڭىنا دەيىن كۇرەسەتىن ەرلىك ىستەر عانا كورىنبەيتىن ادام جانىن بار بولا الاتىن بولمىس تۇرىنە تۇسىرەدى. ءوزىن- ءوزى تاپقىسى كەلگەن، ءوزىن- ءوزى تەرەڭ تۇسىنگىسى كەلگەن ادام قورىقپاي قادام جاساپ، باتىل تۇردە كۇرەسسىن. كۇرەسكەر كىسىلەر عانا ءوزىن بار رەتىندە انىق سەزىنىپ، ماڭگىلىك جوق بولۋ دەگەن ۇرەيدەن ادا بولادى».
قازاق حالقى ەجەلدەن «پالۋان» اتاعىن جاي قارا كۇش پەن ءادىس يەسىنە ەمەس، ەلىنە قورعان بولىپ، جۇرتىنىڭ نامىسى مەن مۇددەسىن كوزدەگەن قايراتكەر ادامعا عانا بەرگەن. بۇل - كيەلى ۇعىم، قاسيەتتى ات. كەشەگە دەيىن ەل اۋزىندا پالۋان اتانۋ وڭاي بولماعان.
ول ءۇشىن ارىسقا ءتۇسىپ، ەل نامىسىن قورعاۋ ازدىق ەتەدى. رۋحاني دا ەرلىكتەر جاساۋ كەرەك بولعان. پالۋاندىققا تۇسپەسە دە رۋحاني ەرلىكتەر جاساپ، ەل اجەتىنە جاراپ، ءومىر بويى پالۋان اتانىپ وتكەن جانداردىڭ اسىل ەسىمدەرىن دە اتا تاريح ۇمىتتىرماي جەتكىزىپ وتىر. كەرەك دەسە جومارت ادامدى دا جومارتتىق ارقالاعان پالۋان رەتىندە تاني بەرگەن ءۇردىس بار.
ەجەلگى تانىمدا اتىمتاي جومارتتىڭ دا بالۋاندار قاتارىندا اتالاتىنى سول. مۇنىڭ دالەلىن اۋىز ادەبيەتىن ايتپاعاندا، وسى كۇنگە جەتكەن كوپتەگەن رەسەي جانە باتىس عالىمدارىنىڭ جازبا دەرەكتەرىنەن دە تابامىز.
مارقۇم ج. ۇشكەمپىروۆتىڭ «قازاق كۇرەسىندە بالۋاندىق ونەر مەن ازاماتتىق بولمىس ۇشتاسقان» دەگەنىنىڭ ءمانى قايدا جاتىر؟ ءوز كەزەگىندە وسى ءداستۇرلى ساكرالدى ۇعىمنان كەلىپ شىعاراتىن بولساق، بەيسەن قازاق باتىر- بالۋاندارىنىڭ دا تاريحي تىزبەگىنە جالعانعان جان. بۇگىنگى «بالۋان» ءسوزىنىڭ ماعىناسىنىڭ تارىلعانى سونشا، «سپورتشى» دەگەن تار مانگە قۋىپ تىعىلعانداي كورىنەدى. شىندىعىندا، ونىڭ ماعىنالىق اياسىنىڭ بۇدان الدەقايدا كەڭ ەكەنىن بەيسەننىڭ عۇمىرلىق مىسالى دا ەسكە سالىپ تۇر. ايكيدو ءپىرى، ۇلى ۇستاز م. ۋەسيبانىڭ «اركىمنىڭ رۋحى بار، ونى جەتىلدىرۋ كەرەك، دەنەسى جاتتىقتىرىلىپ، ال وتۋگە ءتيىستى جولى ءجۇرىلۋى ءتيىس» دەگەن قاعيداتى بار.
ءوز كەزەگىندە بەيسەننىڭ وسى ۇشتىك تالاپتىڭ ۇدەسىنەن تولىق شىققان جان ەكەندىگىنە ابدەن كوز جەتەدى. ياعني جەتىسۋ وڭىرىندەگى قىزىلجاردىڭ ماي توپىراعىندا اۋىلداس بالالارمەن الىسىپ، قازاقشا كۇرەسىپ باستالعان جول ايكيدونىڭ دا شىڭىنا شىعۋمەن اياقتالدى. مارقۇمنىڭ جارى گۇلميرا زەرباي ايتپاقشى، «جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى». ەندى بەيسەكەڭنىڭ ەكىنشى عۇمىرى باستالدى.
سول عۇمىرىندا ول جۋرناليستەردىڭ عانا ەمەس، پالۋانداردىڭ دا جەلەپ- جەبەۋشىسىنە اينالدى.
P. S. وسى زاماندا كەز كەلگەن قيىندىقپەن سوڭىنا دەيىن كۇرەسۋگە قابىلەتتى قايسار ادامدار دەفيتسيتكە اينالدى.
بەيسەن تەك اقىلىنا عانا سەنگەن ادام ەمەس. ول رۋحتىڭ قايسارلىعىن جانىپ وتىراتىن بالۋان مىنەزىنەن جاڭىلعان جوق. شيەلەنىسكەن ءتۇيىندى سوڭىنا دەيىن تارقاتقانشا تاباندى تۇردە ايقاساتىن. ساناۋلى عانا ادام بىلەتىن مىنا ءبىر وقيعا ونىڭ كىم بولعانىن كورسەتىپ تۇر.
ەستەلىكتى بايانداۋشى بەيسەننىڭ ارىپتەسى، جۋرناليست نۇرلان وكا ۇلى: «ءبىز وتباسىمىزبەن ارالاستىق. بەيسەكەم ۇيىندەگى اجەمىزدىڭ قولىنان تالاي رەت ءدام تاتىپ، باتاسىن الدىق. اعام دا گۇلميرا جەڭەشەمدى، ىڭكار مەن جاۋھاردى ەرتىپ، ۇيگە ءجيى كەلەتىن. ەشقاشان اقىل- كەڭەسىن دە، كومەگىن دە اياعان ەمەس.
ونىڭ كوپكە ۇلگى بولاتىن جاقسى قاسيەتتەرى تۋرالى ءبارى ايتىپ جاتىر. مەن بۇگىن بەيسەكەمنىڭ باسقا ءبىر قىرى - ەرەكشە قايراتى تۋرالى ايتقىم كەلەدى.
اعالىق قامقورلىعىن، ۇلكەنگە ىزەتىنەن اينىماعان كىشىپەيىلدىگى مەن تەرەڭ ادامگەرشىلىگىن ءسوز اراسىنان كورەرسىزدەر. ول كەزدە موڭعوليادا تۇراتىن ەنەم كۇن سۋىسىمەن بىزگە كەلىپ قىستايتىن. ءبىزدىڭ ۇيدە بەيسەكەممەن تانىستى، العاش كورگەننەن ونى ءوز بالاسىنداي جاقسى كورىپ كەتتى. ەنەمىز 2006 -جىلى اقپان ايىندا اياقاستىنان سىرقاتتانىپ، بىرنەشە اپتادان سوڭ استانادا دۇنيەدەن ءوتتى. ارقادا قىس قاتتى ەكەنىن ءبارى بىلەدى. دەگەنمەن سول جىلى ەرەكشە بولدى.
بىرنەشە اپتا بويى اقىرعان اياز بەت قاراتپاي، كۇندىز - 40°، تۇندە - 45°، - 48° گرادۋس بولىپ، ۇسكىرىك سوعىپ تۇرىپ الدى. جامانات جاتسىن با، ەنەمىزدىڭ قايتقانىن ەستىگەن دوس- جاران، اعايىن- تۋىس ءبارى كەلدى. مارقۇمدى اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالۋدىڭ قامىنا كىرىستىك. تاڭەرتەڭ ون كەزىندە دوستارىم جينالىپ، باس-اياعى ون ەكى جىگىت قابىر قازۋعا كەتكەن. تۇستەن كەيىن تورتكە تامان بىرەۋى: «ازىرگە تەرەڭدىگى تىزەدەن كەلەتىندەي بولدى»، - دەپ تەلەفون سوعىپ تۇر. داۋسىنان سەلكىلدەپ توڭىپ تۇرعانىن اڭدادىم.
سوسىن تاعى ون ەكى جىگىت جينالىپ، بەيىت باسىنا باردىق. زيرات قالادان 30 شاقىرىمداي، قوياندى وزەنىنىڭ جاعاسىندا، كۇرەجولدان ءسال قيىستاۋ جەردە بولاتىن. جەل ۇرلەپ تاستاعان ومبى قاردىڭ قالىڭدىعى كىسى بويىنان اسادى. تراكتور اكەلەتىن جاعداي جوق. كولىگىمىزدى جول بويىنا قالدىرىپ، ومبىلاپ جەتسەك، جىگىتتەر «شىقپا جانىم، شىقپالاپ» ارەڭ تۇر ەكەن. ابدەن توڭعان، ارەڭ قيمىلدايدى. ولاردى قالاعا جىبەرىپ، تىڭنان قوسىلعان ون ەكىمىز ىسكە كىرىستىك. مەن جەردىڭ توڭى سونشالىقتى قاتتى بولاتىنىن سوندا كوردىم. جارامسىز دوڭعالاقتاردى تاسىپ اكەپ، توڭدى ءجىبىتۋ ءۇشىن جاققان بولدىق، وعان قارا جەر قىڭبادى. سۇيمەن، كۇرەك دەگەن سايمانداردان قايىر جوق. ىسكە جارايتىن قۇرال - ۇلكەن قاشاۋ مەن اۋىر بالعا عانا. قابىردىڭ ىشىنە ەكى جىگىت سەكىرىپ تۇسەدى دە، ءبىرى قاشاۋدى تىگىنەن ۇستاپ وتىرادى، ەكىنشىسى ءزىل باتپان بالعامەن ۇستىنەن توقپاقتاي باستايدى. جيىرما شاقتى رەت ۇرعاندا سىنىق سۇيەم عانا جەرگە كىرگەن قاشاۋدى جانىنان بەس- التى رەت سوعىپ، اۋپىرىممەن سىرىڭكەنىڭ قورابىنداي قاتقان توپىراق الىپ شىعاسىڭ. توپىراق ەمەس، قۇددى بەتوننىڭ سىنىعى دەرسىڭ. سوڭعى ون شاقتى جىلدا قالامنان باسقانى سيرەك ۇستاعان دوستارىم شەتىنەن اقساۋساق.
«سىرىڭكەنىڭ قورابىنان» ءتورت- بەسەۋىن العان سوڭ ەنتىگە باستايدى. سوسىن قاشاۋشى مەن بالعاشى ورىن اۋىسادى دا، تاعى بىرنەشە «قوراپ» ويادى. ونبەيتىن تىرلىك. ون ەكى جىگىت ەكى- ەكىدەن جۇپتاسىپ العانبىز. ءارى كەتسە بەس مينۋت سايىن الماسىپ، كەزەكپەن توقتاۋسىز قازىپ جاتىرمىز. قاس قارايا بەيسەكەم كەلدى. ءىسساپاردان ورالعان بەتى ەكەن.
جەڭىل كۇرتەشە كيگەن، باسىندا توقىما تىماق، قولىندا قىرىم قولعاپ. ىنىشەكتەرىنىڭ ءۇسىپ، جىعىلۋعا شاق تۇرعانىن كورىپ، ءبارىن ماشيناعا قۋدى.
«جىلىنىپ كەلىڭدەر، مەن قازا بەرەيىن»، - دەپ قويادى. سودان… سودان باستالدى. بەيسەكەم سول قولىنا قاشاۋدى، وڭ قولىنا ءبىز قوس قولداپ ارەڭ كوتەرىپ جۇرگەن بالعانى الىپ، دۇرسىلدەتىپ سوعۋعا كىرىستى. سوققىسى قانداي اۋىر، باسقالار جيىرما رەت ۇرعاندا كىرگەن دەڭگەيگە بەيسەكەمنىڭ شاپقىسى ون سوققىدان كەيىن-اق ءسىڭدى. جانىنان ەكى ۇرىپ، الگى كىشكەنتاي بەتوننىڭ سىنىعىنان العاشقىسىن الدى. ەكىنشى، ءۇشىنشى، ونىنشى، جيىرماسىنشى… بەيسەكەم شىعار ەمەس. جاڭقالاپ قازىپ جاتىر. جارتى ساعاتتان كەيىن بويىن تىكتەپ، بەس مينۋت بەلىن جازىپ الدى دا، قايتا كىرىستى. اۋدەم جەردە تۇرعان كولىككە بارىپ جىلىنىپ كەلگەن جىگىتتەر: «ماشينادا تەرمومەتر - 45° كورسەتىپ تۇر»، - دەيدى.
ال بەيسەكەمنىڭ ۇستىنەن بۋ بۇرقىرايدى. ونىڭ ورنىنا تۇسەمىز دەگەن جىگىتتەر «اعا شارشاعاندا شاقىرىڭدار» دەپ كولىككە قايتا كەتتى. جانىندا تۇرعاندار: «بەيسەكە، بولدى، ءبىز تۇسەيىك»، - دەپ شىر-پىر. ارادا ءبىر ساعاتتاي وتكەندە «ال، اقساۋساقتار، ورتالارىڭداعى ەڭ كارىسى مەن ەكەنمىن. ەندى جاس جىگىتتەردىڭ اۋسەلەسىن كورەيىن»، - دەپ سىرتقا شىقتى.
بىرنەشە اۋىسىمنان كەيىن قيمىلىمىزعا قارنى اشتى-اۋ دەيمىن، قاشاۋ مەن بالعانى قايتادان قولىنا الدى. ءوزىمىز سياقتى ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ادامنىڭ ءبىر بويىندا وسىنشاما كۇش- قايرات قايدان شىعىپ جاتقانىنا تاڭعالىپ ءبىز تۇرمىز.
باسىنداعى توقىما تىماعى تەرگە مالشىنىپ، ونىسى ايازعا قاتىپ، قوقايىپ قالعان. سامايىنان اققان تەر يەگىن قۋالاپ، بەتىنە سۇڭگى بولىپ قاتىپ جاتىر. ونى ەلەيتىن بەيسەكەم جوق، جاعىن يىعىنا سۇيكەپ، سۇڭگىنى ءتۇسىرىپ تاستاپ ءالى وتىر. اراسىندا ون ەكى جىگىت بىرىگىپ ءبىر ساعات قازادى، سوسىن اعام ءبىر ءوزى وتىز- قىرىق مينۋت قازادى.
العاش كەلگەندە قارقىنى قانداي بولسا، ۋاقىت ءتۇن ورتاسىنان اۋعاندا بەيسەكەمنىڭ قيمىلى ءالى سونداي. اقساۋساقتاردىڭ قيمىلىنا مۇرىن ءشۇيىرىپ، بىزدەن گورى شيراق قيمىلداپ جۇرگەن بىرەن- ساران اۋىل جىگىتتەرى بەيسەكەمنىڭ قولىنا سۋ قۇيۋعا جاراماي قالدى. ءبىز بەيىت باسىندا جۇرگەندە تاعى ءبىر قارالى حابار كەلدى. التەكەڭ (التىنبەك سارسەنبايەۆ) كىسى قولىنان قازا بولىپتى. نە بولعانىن بىلمەيمىز. بەيسەكەم: «اتتەڭ، ماڭدايىمىزعا سىيمادىڭ-اۋ، ازامات، سىيعىزبادى- اۋ سەنى دە!» - دەپ تىستەنىپ، سۇرلانا قالدى.
التەكەڭنىڭ تۋعان جيەنى رۋسلان دوسىمىز بىرگە جۇرگەن ەدى، ونى قالاعا اپارىپ، تاڭعى تورتكە تامان قايتا ورالدىم. دالادا - 47° پا، - 48° پا، بىردەڭە. بەيسەكەمنىڭ قاسىندا جۇرگەن جىگىتتەردىڭ بويىنان ءال كەتتى. مارقۇمنىڭ ەت جاقىنى مەن بولعان سوڭ ءبارى ماعان قارايدى. توقتايىق دەيىن دەسەم، تاڭەرتەڭ جانازا. كوردىڭ تەرەڭدىگى بەلۋاردان ەندى عانا اسقان. مارقۇمدى قارا جەردىڭ قوينىنا تاپسىرۋىمىز كەرەك. اقىرى شىدامادىم، جىگىتتەرگە زيراتتىڭ ارجاعىنداعى اۋىلدا تۇراتىن جاماعايىننىڭ ۇيىنە بارۋدى، بىرنەشە ساعات جان شاقىرىپ، تاڭ اعارا قايتا كىرىسۋدى ۇسىندىم. ءبارى ماقۇل كورىپ، جينالا باستادى دا، قارا جەردى قاجالاپ وتىرعان بەيسەكەمە قارادى. اعام بويىن تىكتەپ، ءبارىن ءبىر شولىپ شىقتى دا: - باتىرلار، سەندەر بارىپ دەمالىپ، جىلىنىپ كەلىڭدەر. ماعان جىلى كيىنگەن ءبىر-ەكەۋىڭ جارىق ءتۇسىرىپ بەرۋگە قالساڭدار بولدى. مارقۇم انامىزدىڭ قولىنان تالاي ءدام تاتىپ ەدىم. ءوزى مەنى بالاسىنداي جاقسى كورەتىن. ءمايىتتى كۇتتىرۋگە بولمايدى. مەن قازا بەرەمىن، - دەدى. سودان جارىق تۇسىرۋگە مەن قالدىم، مەن قالعان سوڭ باسقالارى دا قالدى.
جەر اعاردى، كۇن شىقتى، ساعات ونعا دەيىن توقتاۋسىز قازىپ، جۇمىستى اياقتاۋعا جاقىندادىق. تاڭەرتەڭ كومەككە كەلگەن بىرنەشە جىگىتتى كوردىڭ قابىرعاسىن قىرناپ- جونۋعا قالدىرىپ، باسقامىز جانازاعا كەتتىك.
تۇسكى بىرگە تامان ءمايىتتى الىپ كەلگەندە جىگىتتەر شارۋانى ەندى عانا ءبىتىرىپ جاتىر ەكەن. وسىلايشا ەنەمىزدى ماڭگىلىك مەكەنىنە ۋاقىتىندا جايعاستىردىق. بىرەۋگە ادام سەنگىسىز جاعداي بوپ كورىنۋى مۇمكىن، اقىرعان ايازدا كور قازۋعا جيىرما ءتورت ساعات ۋاقىت جۇمساپپىز.
سونىڭ كەمىندە ون ساعاتىندا بەيسەكەم دامىلسىز جۇمىس ىستەدى. ونىڭ ەرەكشە قارا كۇشى مەن ودان دا اسقان، تاڭداي قاقتىرار ەرىك- جىگەرى، ەڭ باستىسى، انامىزدىڭ ارۋاعىن كۇتتىرمەيىك دەگەن ادامگەرشىلىگى بولماعاندا، ءبىز سول كۇنى مارقۇمدى جەرلەي الماس ەدىك. بەيسەكەمنىڭ ەشقايسىمىز بۇرىن- سوڭدى ەشكىمنەن كورمەگەن قاجىر- قايراتى مەن شىدامدىلىعىن، قامقورلىعى مەن كىشىپەيىلدىگىن سوندا بولعان جىگىتتەر ءالى كۇنگە دەيىن اڭىز قىلىپ ايتىپ ءجۇر». «بەيسەن جانە بولمىس» كىتابى جانە وزگە دە اقپاراتتار نەگىزىندە ازىرلەگەن مادەنيەتتانۋشى- فيلوسوف، PHD دوكتورانت ابىلايحان قالنازاروۆ
Kazislam.kz
