قازاق دالاسىندا تەرى مەن ءجۇندى يگەرۋگە جول اشقان «جارمولا جارمەڭكەسى» قايتا جاڭعىردى
اقتوبەنىڭ ىرعىز اۋدانى وبلىس ورتالىعىنان شالعايدا ورنالاسقان. مۇندا حالىق مال شارۋاشىلىعىمەن ايلانىسادى. ءوندىرىس جوق، ءبىراق اتا قونىستا ءتورت تۇلىكتى تەڭ ورگىزىپ وتىرعان شارۋا كوپ. سونىمەن بىرگە، تابيعي قورىق قىزىل كىتاپقا ەنگەن اڭ- قۇستىڭ مەكەنىنە اينالعان. قازىرگى كەزدە توبىل- تورعاي مەملەكەتتىك رەزەرۆاتىندا ينسپەكتورلار وزدەرىنە بەلگىلەنگەن ايماقتى باقىلاۋدا ۇستايدى.
بۇل مەكەندە ەكى كۇن بويى «جارمولا جارمەڭكەسى» ءوتتى. تاريحى تەرەڭدە جاتقان جارمەڭكەنى ەسكە سالاتىن ورىن ساقتالماعان ءارى بۇل تاقىرىپ ءالى كۇنگە دەيىن تۇبەگەيلى زەرتتەلمەگەن. ولكە تانۋشى بەكارىستان مىرزاباي تاريحتى قايتا جاڭعىرتۋ ەندى باستالعانىن ايتتى.
«جارمولا جارمەڭكەسى 1870 -جىلى نيكولاي پاتشانىڭ قۇرمەتىنە «نيكولا جارمەڭكەسى» دەپ اتالىپ، باستالدى. ءبىزدىڭ ويىمىزدا كرەپوستنيكتىك پراۆونىڭ رەفورماسىن جاساپ، بۇرىنعىدان گورى ەكونوميكالىق، ساياسي، الەۋمەتتىك جاعىنان ءبىر قادام العا باسقان رەسەي يمپەرياسىنىڭ قىرعىز- قايساق دالاسى دەپ جۇرگەن قازاق جەرىندەگى تەرى مەن ءجۇندى، تاعى دا باسقا شيكىزاتتى يگەرۋگە باعىتتالعان جولى دەپ ايتۋعا بولادى. كەيىن ىرعىزدا تەرى زاۋىتى اشىلدى. تەرى 5-6 -جىلدىڭ ىشىندە امەريكاعا دەيىن جەتتى. ونىڭ دالەلى بار. تەرى امەريكادا جاسالعان كەرەمەت جەڭىل ماشيناعا پايدالانىلىپ، ءبىرىن ىرعىزدىڭ بازارىن باسقارىپ تۇرعان تاتار نىعمەتباي عابباسوۆ يەلەندى. بۇل تۋرالى 1976 -جىلى «اۆتوموبيليست» جۋرنالىنا شىققان ماقالادا تولىق سيپاتتالىپ ايتىلدى. ال ءجۇن گەرمانياعا دەيىن جەتكەن. گەرمانيادان اسا ساپالى بوياۋ الىپ تۇرعان. بۇل تەك الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق جاعىنان ەمەس، رۋحاني، ونەردىڭ دامۋىنا دا ۇلكەن اسەرى بولدى. بالقى بازار، وڭعار، باسپان، تۇرىمبەت جىراۋ، ⅩⅩعاسىردىڭ ورتاسىندا ءومىر سۇرگەن دۇيسەنعالي، مالىك سەكىلدى جىراۋلار وسى جارمەڭكەدە ءوزىنىڭ ونەرىن كورسەتىپ، ارازداسقاندى تاتۋلاستىرىپ، ەلدىڭ بىرلىگى ءۇشىن توي- دۋماندى ارناۋمەن، سالتاناتپەن باسادى»، - دەدى ولكەتانۋشى.
ونىڭ ايتۋىنشا، جارمەڭكە جان- جاقتى بايلانىس ورناتۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. سودان كەيىن تەمىردەگى «قاراقامىس»، ويىلداعى «كوكجار»، اقتوبەدەگى «اقتوبە» جارمەڭكەسى اشىلدى. ساۋدا قاتىناسى حيۋا، بۇحارا، بەرى قاراي اقمەشىت، تەروۆسك جانە رەسەيدە جامانقالا، ياعني ورسك جارمەڭكەسى، ارقادا «قوياندى»، «قارقارالى» جارمەكەلەرىمەن تىعىز بايلانىس ورنادى. دەمەك، جارمەڭكەلەردى ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى.
«رەسەي پاتشالىعى قازاق دالاسىنىڭ اياق جەتەر جەرىنە سالعان بەكىنىس الاڭنىڭ بارلىعىندا جارمەڭكە بولدى. سوعان بايلانىستى ديدار بۇيىرعان، ءدام تاتقان قاي ۇلتتىڭ وكىلى بولماسىن جارمەڭكەگە كەلدى. جارمەڭكەدەن بۇرىن سوناۋ، وسىدان 291 جىل بۇرىن ءابىلقايىر حاننىڭ ورداسىندا تيەۆكەليەۆ بولدى. وسىدان 286 جىل بۇرىن اعىلشىننىڭ ساياحاتشىسى، بارلاۋشىسى دجون كەستەل توقتادى. ولاردىڭ بارلىعى سول كەزدە ەكى يمپەريانىڭ، انگليا مەن رەسەيدىڭ ءبىزدىڭ قازاق دالاسىنا قىزىعۋشىلىعىن كورسەتىپ تۇر. جارمەڭكە ۇلى قازان ريەۆوليۋتسياسى، ياعني 1917 -جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەدى. تاعى ءبىر قىزىقتى دەرەك بار. 1918 -جىلى تەرى زاۋىتىنىڭ باسشىسى نىعمەتباي امەريكالىق ماشينانى كومىپ كەتكەن. 1940-جىلداردىڭ ورتاسىندا كەلگەن بالاسى كولىكتىڭ ءشىرىپ كەتكەنىن انىقتاعان. بۇل جونىندە الكەي مارعۇلان زەرتتەدى. 1925 -جىلى قازاقستان شارۋاشىلىعىنىڭ كوميسسارى بولىپ تۇرعان ۇزاقباي ق ۇلىمبەتوۆ ميكويان، دزەرجينسكييگە جانە كالينينگە حات جازادى. «توڭكەرىلىسكە دەيىن قازاق دالاسىنداعى تەرىنىڭ 17 ءجۇننىڭ 8 پايىزى يگەرىلىپ ەدى، ساۋداعا شىعىپ ەدى. قازىر سول ساۋدا توقتاپ قالدى. وسى شيكىزاتتى يگەرۋ ءۇشىن قوماقتى اقشا كەر ەك. ول اقشاعا اقتوبە، قىزىلجار، سەمەي، جامبىلدا تەرى زاۋىتتارىن اشامىز جانە ءجۇن تازارتىپ، جۋاتىن سەح اشامىز» دەگەن ماقسات قويدى. وكىنىشكە قاراي، گولوشوكين كەلدى دە، جۇمىس 10 جىل تەجەلدى. ق ۇلىمبەتوۆ 1935 -جىلى قايتا قولعا الدى. ءبىراق، 1937 -جىلى قۋعىن- سۇرگىن بولدى. قازاقتىڭ قايراتكەرلەرى ۇلان بايتاق دالاداعى شيكىزاتتى يگەرە الماي قالدى»، - دەيدى بەكارىستان مىرزاباي.
ولكە تانۋشى جارمەڭكەدەگى ماقسات اسا باي شيكىزات كوزىن يگەرۋدى قايتا باستاپ، ۇلتتىق- حالىقتىق ەتنوگرافيانى، مەرەكەنى، ءان مەن جىردى ورالتۋ ەكەنىن ايتتى. وكىنىشتىسى، سول زاماننان ەستەلىك بولار ەشقانداي دۇنيە قالماعان. تەك ارحيۆتە قۇجاتتارىن زەرتتەۋگە بولدى.
ايتا كەتەيىك، جارمەڭكەگە وبلىس اكىمى ەرالى توعجانوۆ باردى. ايماق باسشىسى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعىتىندا جاسالىپ جاتقان شارۋالاردىڭ جالعاساتىنىن ايتتى.
«تاريحتان بەلگىلى، ⅩⅨ عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە، قازاقستاننىڭ باتىسىندا، ونىڭ ىشىندە اقتوبە وبلىسىندا ىرعىزداعى «جارمولا»، تەمىردەگى «قاراقامىس»، ويىلداعى «كوكجار»، اقتوبەدەگى «اقتوبە» جارمەڭكەلەرى دامۋ تۇرعىسىنان ءىرى ورتالىققا اينالىپ، حالىقتىڭ ساۋدا مادەنيەتىن دامىتۋدا زور بەتبۇرىس تۋعىزعان. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاق دالاسىنداعى ارزان شيكىزات تاۋارلارى رەسەي پاتشالىعى ارقىلى الىس- جاقىن شەتەلگە ساتىلىپ، ولاردىڭ ورنىنا حالىق تۇتىناتىن ءتۇرلى تاۋارلار اكەلىنگەن. اتالعان جارمەڭكەلەر ورتا ازياداعى بەسقالامەن، رەسەيدەگى ورسكى، ورىنبور ارقىلى ساۋدا قاتىناستارىن دامىتۋعا ۇلەس قوستى. سونىمەن قاتار، ۇلتتىق ونەردى ناسيحاتتايتىن الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق، رۋحاني- مادەني دامۋ ورتالىقتارىنا اينالدى. وبلىس اۋماعىنداعى تاريحي جارمەڭكەلەردى جاڭعىرتۋ جانە ولكە ءتۋريزمىن دامىتۋ ماقساتىندا العاشقى شارانى ىرعىز اۋدانىندا وتكىزىپ وتىرمىز. الداعى جىلدارى تەمىر اۋدانىندا، ويىل اۋدانىندا، اقتوبە قالاسىندا وسىنداي جارمەڭكەلەردى جاڭعىرتىپ، مادەني- تۋريستىك كەشەندى ءىس- شارالار ۇيىمداستىرۋ جوسپارى بار»، - دەپ اتاپ ءوتتى ەرالى توعجانوۆ.
جارمەڭكەدە ۇلتتىق سالت- ءداستۇر مەن سپورتتىق ويىندار، تەاترلاندىرىلعان كورىنىستەر مەن كونتسەرتتىك باعدارلاما ءوتتى. بۇدان وزگە، اتاقتى جازۋشى تىنىمباي قارين، جىراۋ الماس الماتوۆ، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سۆەتلانا سماعۇلوۆا «ىرعىزدىڭ قيلى تاريحى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي- تانىمدىق كونفەرەنتسياعا قاتىستى.
