رەسەيدىڭ ءوز ارمياسىن كۇرت ۇلعايتۋىنىڭ استارى نەدە؟
ساراپشىلار بۇل بىرنەشە جايتتان حابار بەرەتىنىن ەسكەرتتى. كورشى جاڭا سوعىسقا ازىرلەنىپ جاتقان جوق پا؟
وسى وقيعاعا قاتىستى ر ف رەسمي تۇلعالارى تۇسىنىكتەمە بەرمەدى، رەسەيلىك پروپاگاندا ءۇستىرت توقتالىپ، ماعىناسىنا تەرەڭ بويلاۋدان جالتاردى. بۇل جەردە بىرنەشە ماسەلە نازار اۋدارتادى.
بىرىنشىدەن، ر ف اسكەرىنە قىزمەت كورسەتەتىن، ءبىراق ارميانىڭ بولشەگى سانالاتىن پەرسونال ەمەس، قارۋ الىپ، سوعىس جۇرگىزەتىن سولداتتار سانى ارتتىرىلىپ وتىر.
ەكىنشىدەن، اسكەري سالادا كوپ نارسە قۇپيادا ۇستالاتىندىقتان، BBC ساراپشىلارى 2,04 ميلليون دەگەن سان شىندىق بولماۋى، ر ف ارمياسىنىڭ سانى ودان كوپ نە از ۇلعايتىلۋى مۇمكىن دەگەن بايلامعا كەلىپ وتىر. كرەملدىڭ سايتىندا جاريالانعان جارلىق تەكستىنەن وسىنشا كوبەيتۋدىڭ سەبەبىن ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. تەك ول «قورعانىس تۋرالى» زاڭىنا سايكەس قابىلدانىپ وتىرعانى ايتىلعان.
بۇعان دەيىن پۋتين قارۋلى كۇشتەر سانىن 2017-جىلدىڭ قاراشاسىندا 1 ميلليون 902 مىڭ 758 ادام دەپ بەكىتتى (ونىڭ 1 ميلليون 13 مىڭ 628 ءى - اسكەري قىزمەتشىلەر، قالعانى - ازاماتتىق پەرسونال). ال 2023-جىلعى قاڭتاردا ارميانىڭ شتاتتىق سانى 2 ميلليون 39 مىڭ 758 ادامعا جەتكىزىلەدى.
ياعني سولداتتار سانى بىردەن 137 مىڭعا ۇلعايتىلادى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق، قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جاۋىنگەرلەرىنىڭ سانى 70 مىڭ ادامنان ءسال عانا اسادى.
BBC ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە، كرەمل سوعىس جاريالاۋدان جانە ەر-ازاماتتاردى جاپپاي مايدانعا شاقىرۋدان ازىرگە باس تارتىپ وتىرسا دا (تەگىس جۇمىلدىرسا، اسكەر ساپىنا 31 ميلليون ادامدى قويا الادى دەپ ەسەپتەلەدى)، رەسەيدە جاسىرىن موبيليزاتسيا باستالعان سىڭايلى.
«رەسەي ارمياسى ءوز قاتارىن كىمدەر ەسەبىنەن كۇرت ءارى قىسقا مەرزىمدە تولىقتىراتىنى جارلىقتا جازىلماعان. ۋكرايناعا باسىپ كىرگەن سوڭ، 2022-جىلعى كوكتەمدە مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە 134,5 مىڭ جاس شاقىرىلدى. الايدا ولار الداعى كوكتەمدە ەلدەرىنە قايتۋعا ءتيىس. پۋتيننىڭ جارلىعىن ورىنداۋ ءۇشىن وسى 134,5 مىڭ جاۋىنگەردى تەگىس كونتراكتىگە قالدىرىپ، ولارعا قوسا الداعى كۇزدە تاعى 140 مىڭ جاستى اسكەرگە شاقىرۋعا بولادى. سوندا الداعى كوكتەمدە ءجۇز وتىز مىڭدايعا ازايمايدى. دەمەك جارتى جىلدان بەرى وتان الدىنداعى بورىشىن وتەپ جاتقان سول سولداتتاردى قىزمەتىن ءارى قاراي اقىلى جالعاستىرىپ، تابىس تابۋعا كوندىرۋ قالادى»، - دەپ ءتۇسىندىردى بريتاندىق BBC .
ونىڭ ساراپشىلارىنىڭ بولجامىنشا، رەسەيدە قازىر ۋكرايناداعى سوعىسقا قاتىسىپ، تابىس تاپقىسى كەلەتىن بارلىق ادام اراسىندا جاسىرىن موبيليزاتسيا قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر، ال پۋتين سونى تەك ءوز جارلىعىمەن راستاپ وتىرسا كەرەك.
دەگەنمەن BBC ساراپشىلارى ر ف قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ءجۇز مىڭنان استام ەرىكتى جيناي الاتىنىنا سەنبەيدى. سەبەبى «الاپات پروپاگانداعا، فەدەرالدىق جانە وڭىرلىك تەلەارنالاردىڭ كۇندىز-ءتۇنى ەرىكتىلەر تۋرالى سيۋجەت پەن باعدارلامالار ءتۇسىرىپ، ولاردىڭ استا-توك قارجىعا قارىق بولعانىن ناسيحاتتاسا دا، رەسەيلىك وڭىرلەردەن ەرىكتىلەر باتالوندارىنىڭ تولماي جاتقانى، ولار شتاتتىق سانى جونىنەن روتاعا دا تارتپايتىنى تۋرالى حابارلار تۇسۋدە».
سالدارىنان، جەكە اسكەري كومپانيالار ەرىكتىلەردى رەسەيلىك كولونيالاردان، يزولياتورلاردان، سونداي-اق سيريا، سولتۇستىك كورەيا، افريكا، ورتالىق ازيانىڭ كەدەي ەلدەرىنەن ىزدەۋدە.
«بىرىنشىدەن، ۇزاق جاۋىنگەرلىك دايارلىعى بولماعاندىقتان، مۇنداي جالدامالىلاردىڭ اسكەري قۇندىلىعى كۇماندى. ەكىنشىدەن، ولاردىڭ پاتريوتيزمى تومەن، رەسەيدى وتانىم دەپ سانامايدى، ول ءۇشىن جانىن قيۋعا دايىن ەمەس. سونىسىمەن ولار ۋكراينانىڭ وتان قورعاۋشىلارىنان ەرەكشەلەنەدى. ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ ءبارى ر ف قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرىلىمىنا كىرىكپەگەن»، - دەپ ءمالىم ەتتى BBC .
ال The Times دەرەگىنشە, رەسەيدىڭ بارلىق وڭىرىندە جاسى 18 گە تولعان بوزبالالاردى دا «وتانعا تونگەن قاۋىپپەن كۇرەسۋگە»، ارميا قاتارىن تولىقتىرۋعا شاقىرعان جارقاعاز-پلاكاتتار، بيلبوردتار پايدا بولدى. رەسەيلىك باسىلىمدار ونداي جارناما ءتىپتى «نە ۋبي» وسيەتىن ۋاعىزدايتىن شىركەۋلەردە ىلىنگەنىن جاريالاۋدا. حابارلاندىرۋلار ءبىر جاعىنان وتان قورعاپ، ەكىنشى جاعىنان قوماقتى تابىس تابۋعا شاقىرادى.
Times ساراپشىلارىنىڭ پايىمداۋىنشا، پۋتيننىڭ ر ف ارمياسىن كۇرت ارتتىرۋى ونىڭ ۋكرايناداعى ۇزاق سوعىسقا دايىندالىپ جاتقانىن بىلدىرسە كەرەك. باتىستىق باسىلىم ۇلى بريتانيانىڭ قورعانىس ءمينيسترى دجەيمس حەپپي (James Heappey) مالىمدەمەسىنە سىلتەپ، جارتى جىل ىشىندە ۋكرايناداعى مايداندا «ولگەن، جارالانعان، تۇتقىنعا الىنعان، ءىز-ءتۇزسىز جوعالعان نە قاشىپ كەتكەن» رەسەيلىك سولداتتاردىڭ جالپى سانى 80 مىڭنان اسقانىن مالىمدەدى. ءوز كەزەگىندە كرەمل «ارنايى اسكەري وپەراتسياداعى» ادام شىعىنىنىڭ «اۋقىمدى» (زناچيتەلنىە) ەكەنىن مويىندادى، ءبىراق مامىردان بەرى ناقتى ساندى جاريالامادى.
ءبىرقاتار حالىقارالىق ساراپشىلار ماسكەۋ وسى ارقىلى تاعى ءبىر كورشىسىنە تاپ بەرۋگە ازىرلەنىپ جاتۋى ىقتيمال دەپ جورامالداعان.
ال The New York Times ساراپشىلارى بۇدان كرەملدىڭ ۋكرايناداعى ۇزاق سوعىسقا دايىندالۋىن بايقاپتى. سەبەبى ۋكراينادان بولەك، جاڭا مايدان اشىپ، تولىققاندى سوعىس جۇرگىزۋ ءۇشىن اسكەري اۆياتسيانى، اۋە قورعانىسى قۇرالدارىن (پۆو)، ساۋىتتى تەحنيكانى جانە باسقاسىن سول جاققا جۇمىلدىرۋعا تۋرا كەلەدى. مۇنداي جاعدايدا باتىستان زاماناۋي وزىق قارۋ-جاراق پەن سوعىس تەحنيكاسىن الىپ، مۇزداي قارۋلانىپ جاتقان ۋكراينانىڭ قارۋلى كۇشتەرى كۇرت كۇش الىپ، ر ف اسكەرىن وككۋپاتسيالاعان ايماقتارىنان تۇرە قۋىپ شىعۋى مۇمكىن.
«قورعانىس مينيسترلىگى، باس شتاب، گەنەرالدار كرەملگە جاپپاي موبيليزاتسيا جاريالاۋسىز، تەك ەرىكتىلەر كۇشىمەن ۋكراينادا جەڭىسكە جەتۋ مۇمكىن بولماي قالعانىن ءبىلدىرىپ، بەلگى بەرە باستادى. ءبىراق ەر-ازاماتتاردى جاپپاي مايدانعا اتتاندىرۋعا پۋتين بارا المايدى، وندا بۇعان دەيىن سوعىستى تەلەديدارداعى تەلەحيكاياداي قابىلداپ، سىرتتاي جانكۇيەر بولىپ كەلگەن حالىق اراسىندا نارازىلىق كۇشەيىپ، تولقۋلار باستالۋى مۇمكىن. سوندىقتان اسكەري ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن جاڭا ايلا-شارعى، امال-تاسىلدەر پىسىقتالۋدا. بۇل قادام - سونىڭ بىرىنە ۇقسايدى. ايتپەسە، كرەمل بۇرىنعى جىلدارى كەرىسىنشە، شەكتەن تىس قامپايتىلعان ارميانى ىقشامداۋعا كۇش سالىپ كەلگەن ەدى. ەندى قارۋلى كۇشتەر قاتارى كۇرت ارتتىرىلىپ، ر ف ۇكىمەتىنە سوعان جەتكىلىكتى قارجى ءبولۋ جۇكتەلىپ وتىر»، - دەپ ەسكە سالدى The New York Times.
RAND اسكەري ستراتەگيالىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ اعا ساياسي زەرتتەۋشىسى دارا ماسسيكوت تا كرەمل ۋكرايناداعى سوعىستىڭ ۇزايتىنىنا دايىندالىپ جاتقانىن ايتتى.
«سوعىستى تەزدەتىپ اياقتاعىسى كەلەتىن ەل مۇنداي قادامعا بارمايدى. بۇل كەرىسىنشە، سوزىلمالى سيپاتتاعى قارۋلى جانجالدىڭ جوسپارىنان تۋىنداعان قادامعا ۇقسايدى. بۇل - ەرىكتىلەردى جاپپاي تارتۋدان جارىتىمدى ناتيجە شىقپاعانىنىڭ بەلگىسى بولسا كەرەك. ياعني سوعىس الداعى قىستا جانە ودان ارى قاراي سوزىلاتىنىن بىلدىرەتىن كوپتەگەن ايعاقتار پايدا بولۋدا. ۋكراينانىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جانە قورعانىس كەڭەسىنىڭ باسشىسى الەكسەي دانيلوۆ سوعىستىڭ ەڭ اۋىر كۇندەرى الدا تۇرۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتتى»، - دەدى امەريكالىق ساراپشى.
ءبىراق حالىقارالىق ساراپشىلار ر ف ارمياسىنىڭ ساپىن ۇلعايتۋ رەسەيدى تۇيىقتان شىعارا الاتىنىنا سەنبەيدى. ر ف قورعانىس مينيسترلىگى ۋكرايناداعى اسكەري قيمىلدار قارقىنى باياۋلايتىنىن مالىمدەپ، مۇنى ادام شىعىنىن ازايتۋ قاجەتتىلىگىمەن ءتۇسىندىردى. سونىمەن بىرگە باسقىنشىلار ۋكراينا قالالارى مەن ەلدى مەكەندەرىنە، سونىڭ ىشىندە ينفراقۇرىلىمىنا زىمىراندىق سوققى بەرۋدى ورىستەتتى.
امەريكالىق ساراپشى دارا ماسسيكوتتىڭ پىكىرىنشە، ر ف ارمياسى 137 مىڭعا كوبەيتىلگەنىمەن ول رەسەيدىڭ سوعىستا جەڭىسكە جەتۋىنە سەرپىن بەرە المايدى. سەبەبى قارۋ-جاراقتىڭ، اسكەري تەحنيكانىڭ، ءتىپتى ۇشقىشسىز ۇشاتىن اپپاراتتاردىڭ (بەسپيلوتنيك) جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەسى شەشىمىن تاپقان جوق. ولاردىڭ وندىرىسىنە سانكسيالار كەسىرىن تيگىزۋدە. ول باتىس ەلدەرى قارۋلاندىرىپ جاتقان قارسىلاستىڭ ارمياسىن تىزە بۇكتىرۋى ءۇشىن رەسەيلىك ارميا الدىمەن كەڭەستىك ۇلگىدەگى سيپاتىنان ارىلىپ، زاماناۋي سوعىس كۇشىنە اينالۋعا تيىستىگىن ايتادى.
ال ا ق ش- تىڭ اسكەري-تەڭىز سالاسىنداعى تالداۋلار ورتالىعىنىڭ (CNA) رەسەيدى زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ ديرەكتورى مايكل كوفمان وسى جارلىق جىل سوڭىنا دەيىن ۋكراينانىڭ وككۋپاتسيالانعان ايماقتارىن ر ف- نىڭ وزىنە قوسىپ الۋىنا باعىتتالۋى مۇمكىن دەپ جورامالدادى.
«قىرىمدى قوسىپ العاندا، ر ف حالقى 2 ميلليونعا ارتتى. ال دونباسستى، ۋكراينانىڭ ءۇش وبلىسىنىڭ ۇلكەن بولىگىن رەفەرەندۋم ارقىلى وزىنە قوسسا، بەس ميلليونداي قوسىمشا حالىق قوسىلادى. پۋتيننىڭ بۇل جارلىعى وسى جاڭادان قوسىلاتىن وڭىرلەردە كەڭ اۋقىمدى اسكەرگە شاقىرۋدى نەمەسە موبيليزاتسيالاۋدى قاراستىرۋى ىقتيمال. كرەمل ءوز قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرامىن ۋكراينانىڭ اننەكسيالانعان وڭىرلەرىنىڭ پروكسي-كۇشتەرىمەن تولىقتىرۋعا كىرىسۋى مۇمكىن»، - دەپ تۇسپالدادى م. كوفمان.
ءوز كەزەگىندە رەسەيلىك اسكەري ساراپشى پاۆەل لۋزين 2000-جىلداردىڭ باسىندا رەسەيلىك سولداتتار شەشەنستاندا ەكىنشى سوعىستى باستاعاندا، ر ف ارمياسىنىڭ سانى وسىلاي ارتتىرىلعانىن ەسكە سالدى. الايدا ول رەسەي حالقىنىڭ سانى قارقىندى ازايعان، سوعىستىڭ كۇيرەتۋشى كۇشى ورشىگەن شاقتا ارميانىڭ شەكسىز ۇلعايا بەرۋىن ەل دە، ەكونوميكا دا، بيۋجەت تە كوتەرە المايتىنىنا نازار اۋدارتتى.
روسستاتتىڭ رەسمي ستاتيستيكاسىنا سايكەس، 2022-جىلدىڭ 5-ايىندا رەسەي حالقى 430 مىڭعا كەمىگەن.
ر ف ستاتورگانىنىڭ مالىمەتىنشە، رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت قايعىلى رەكورد ورناتىلدى. 2021-جىلى قايتىس بولعان رەسەيلىكتەر سانى 1,04 ميلليون ادامدى قۇرادى. تەك كوروناۆيرۋس ىندەتىنەن 384 مىڭنان استام ر ف ازاماتى ءجانتاسىلىم ەتكەن. دەموگرافتار سوعىس رەسەي دەموگرافياسىنا جويقىن سوققى بەرگەنىن ايتىپ ءجۇر.
inbusiness.kz
