شەتەلدەن قايتارىلعان قارجى قايدا جۇمسالادى؟

سونداي-اق كەزىندە زاڭسىز جەكەشەلەندىرىلگەن اكتيۆتەردى مەملەكەتتىك مەنشىككە قايتارۋمەن اينالىساتىن كوميسسيا قۇرىلعانىن دا ايتتى.

«جەكەشەلەندىرىلگەن اكتيۆتەر مەملەكەتكە قايتارىلادى. مۇندا ەشقانداي ەكسپروپرياتسيا جوق. مەن «الىپ قويۋ جانە ءبولىسۋدەن» اۋلاقپىن. مۇنىڭ ءبارى زاڭدى تۇردە جاسالدى. اسىرەسە ىرى كومپانيالار، سونداي-اق ورتا كومپانيالار بىزدىڭ زاڭناماعا سايكەس جۇمىس ىستەسە، ەكسپروپرياتسيا بولمايدى. بۇل بىزدىڭ قوعامداعى الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىقتى تۋدىرادى. بىراق سونىمەن قاتار ادامداردىڭ ءوزدەرى دە كۋا»، - دەگەن ەدى پرەزيدەنت.

سونداي-اق پرەزيدەنت مۇنىڭ بىرنەشە كۇندە ىسكە اسا سالمايتىنىنا دا نازار اۋداردى.

«بىرنەشە جىل قاجەت بولسا دا، بۇل جۇمىسپەن اينالىسۋىمىز كەرەك. مۇنداي اكتيۆتەر شەتەلگە زاڭعا قايشى تاسىل بويىنشا ەكسپورتتالعاندىقتان، ولار ءوزىنىڭ زاڭدى يەلەرىن تابۋى قاجەت. ال ونىڭ زاڭدى يەسى - كونستيتۋتسيامىزعا سايكەس حالىق. حالىق اتىنان ونى پارلامەنتكە، بۇكىل حالىققا ەسەپ بەرەتىن مەملەكەت باسقارادى»، - دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.

وسى ورايدا قازاقستانعا شەتەلگە زاڭسىز شىعارىلعان قارجىنى قايتارۋ بويىنشا ا ق ش قولداۋ كورسەتىپ وتىرعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. قازاقساننىڭ باس پروكۋراتۋراسى وكىلى امەريكاعا بارىپ، ول ەلدىڭ ءادىلەت دەپارتامەنتى باسشىلىعى جانە دۇنيەجۇزىلىك بانك وكىلدەرىمەن كەزدەستى. قوس تاراپ قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ىنتىماقتاسۋ، سۇراۋ سالۋ جۇمىسىن وڭتايلاندىرۋ، كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس بويىنشا تاجىريبە ءبولىسۋ بويىنشا كۇن تارتىبىندەگى ءماسەلەلەردى تالقىلادى.

ال ەندى ول قارجى قايدا جانە قالاي جۇمسالادى دەگەن زاڭدى ساۋال تۋادى. سەبەبى كوپشىلىك اراسىندا بۇل قارجى قايدا جۇمسالۋعا تيىس؟ تەكسەرۋ قاشانعا دەيىن جالعاسادى؟ بارلىق باي- باعلاندى تەكسەرۋ قاجەت پە؟ قارجى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسە مە؟ قارجىنى ساقتاۋعا ارنايى قور قۇرىلا ما؟ دەگەن ساۋال قويىلىپ جاتادى. الايدا قازىرگە دەيىن ەش سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرىلمەدى. ال ساراپشىلار بۇل قارجى ەل ازاماتتارىنىڭ الەۋمەتتىك ءماسەلەسىن شەشۋگە جۇمسالۋ قاجەت دەپ سانايدى. ەڭ باستىسى ونى ورنىمەن جۇمساي بىلۋ.

ساياساتتانۋشى سايىن بورباسوۆتىڭ ايتۋىنشا، قارجى الەۋمەتتىك سالاعا، دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا جۇمسالۋعا تيىس. سونداي-اق شەتەلدە ەمدەلۋى قاجەت بالالارعا كومەكتەسىپ، پروبلەماسىن شەشۋ كەرەك. ماماننىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدە ونداي 300-400 بالا بار. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە كەيبىر مەديتسينا مەكەمەلەرىنىڭ جاعدايى سىن كوتەرمەيدى. ولارعا دا نازار اۋدارىپ، جاعدايىن جاقسارتۋعا جۇمسالۋ كەرەك. ال ەلگە قايتارىلاتىن قارجى وعان تولىق جەتەدى. ساياساتتانۋشىنىڭ پىكىرىنشە، قايتارىلعان قارجى بولەك ساقتالۋى قاجەت. سوندا عانا قانشا سوما قايتارىلعانى بەلگىلى بولادى. ال باسقا جاعدايدا قانشا اقشا جينالعانى دا، قايدا جۇمسالعانى دا بەلگىسىز بولىپ قالادى. ال ونى ەل ۇكىمەتى نەمەسە پرەزيدەنت اپپاراتى جانىنان قۇرعان جون. ءارى قاراي قارجىنى كوپبالالى انالار مەن ون شاقتى بالا تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلارعا بەرۋ قاجەت. دەمەك، قايتارىلعان قاراجات حالىق يگىلىگى ءۇشىن جۇمسالۋعا تيىس.

سونداي-اق ول بارلىعىن زاڭ ورگاندارى، جەرگىلىكتى باسقارۋ، ءماسليحات باقىلاعانى دۇرىس دەپ سانايدى. ءارى قاراي ارنايى پوليتسيا بارلىعىن جىتى باقىلاپ وتىرۋى قاجەت. سايىن بورباسوۆ بۇل ىستە جەمقورلىققا جول بەرۋگە بولمايتىنىن ايتتى.

ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقوۆ تا زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋ ماسەلەسى «ادىلەتتى قازاقستان»، «جاڭا قازاقستان» قۇرۋ كەزىندە تاپتىرمايتىن ىس ەكەنىن جەتكىزدى. مامان قايتارىلعان قارجىنى مەملەكەت بيۋدجەتىنە قايتارۋعا نەگىز جوق دەپ سانايدى. ول بۇعان دەيىن قوماقتى قاراجاتتىڭ جەكە ازاماتتاردىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەنىن مىسال ەتتى.

«ولار سول ارقىلى ءوتە قوماقتى پايدا تاپتى. قايتارىلعان قاراجاتتى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ەنگىزۋدىڭ قاجەتى جوق. سەبەبى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت - بەكىتىلگەن قۇجات. ول جەردە قانداي دا بىر قارجى رەسپۋبليكالىق نەمەسە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا بەرىلەدى، ارنايى ماماندار ونى ءبولەدى. وسىلايشا بۇل قاراجاتتى دا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە قۇيساق، اينالىمدا بوس جاتقان اقشا كوبەيىپ كەتەدى. سەبەبى ول قاراجات الدىن الا جوسپارلانباعان. ءارى قاراي قارجىنىڭ يگەرىلمەۋىنە اكەلەدى. سول سەبەپتى الدىن الا جۇمسالۋ ماقساتى جوق قاراجاتتى كوبەيتۋدىڭ قاجەتى جوق.

«بيىل «قازاقستان حالقىنا» قورى قۇرىلدى. بۇل قاراجاتتى سول سەكىلدى ارنايى بىر قورعا قۇيعان دۇرىس. بۇل قور دەمەۋشىلەر قاراجاتىنان، باسقا دا كوزدەردەن قۇرىلدى»، - دەيدى ىسقاقوۆ.

ەكونوميست شەتەلدىڭ تاجاريبەسىن دە مىسال ەتتى. ايتۋىنشا، باسقا ەلدەردە زاڭسىز جولمەن شىعارىلعان قاراجات قايتارىلسا، قاراجاتتى زەينەتاقى قورىنداعى ساقتاندىرۋعا ەنگىزەدى. دەمەك، ساقتاندىرۋعا قوسىمشا قاراجات رەتىندە اۋدارادى. تىپتى ول قاراجاتتى تۇرمىسى تومەن وتباسىلارعا بەرىپ، ولاردى باسپانامەن قامتۋ ءماسەلەسىن دە نازاردان تىس قالدىرماۋ قاجەت.

«قازىر ورتاشا ەسەپپەن يپوتەكا الۋ ءۇشىن باستاپقى جارنا 15 پايىز بولسا، وسى قاراجات ارقىلى ونىڭ تەڭ جارتىسىن تولەپ بەرۋگە بولادى. جىل سايىن مىڭداعان ازامات يپوتەكا راسىمدەۋگە ءوتىنىش بەرەدى، ەگەر باستاپقى جارنانىڭ جارتىسىن تولەسە، وندا ازاماتتار تولەيتىن اي سايىنعى تولەم سوماسى ازايادى»، - دەيدى ەكونوميست.

وسىلايشا، قازاقستاندىقتار قايتارىلعان قاراجاتتىڭ ەل يگىلىگى ءۇشىن پايداعا جاراپ جاتقانىن كورەدى. سوندا عانا حالىق پەن قاراپايىم ازاماتتار اراسىندا سەنىم كۇشەيەدى.

ايتۋىنشا، رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ءوڭىرىندە زاڭسىز الىنعان مۇلىك، نىسان جانە زاۋىت كوپ. سونىڭ بارلىعى تەكسەرىلىپ، ءوزىنىڭ زاڭدى يەسىنە قايتارىلعانى دۇرىس. قاراجات قايتارىلعان سوڭ ول قاراجاتقا دا باسشىلىق كەرەك. دەمەك، اقشا قايتارىلعاننان بولەك، ول قارجىنىڭ ساقتالۋى، ەل يگىلىگى ءۇشىن جارامدى بولۋى دا اسا ماڭىزدى.

ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقوۆ ەلدەگى وليگارحتارعا دا باقىلاۋ تۇراقتى تۇردە بولعانى جون دەپ سانايدى. سونداي-اق بۇل باقىلاۋدى قانداي دا بىر ناۋقانعا اينالدىرىپ الماعان جون.

وسىنداي جاعدايلار مەن رەسمي اقپاراتتاردان كەيىن، ەلدە ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ نەمەرە ىنىسى قايرات ساتىبالدىعا، كاسىپكەر قايرات بورانبايەۆقا جانە ۋتيليزاتسيالىق الىممەن اينالىسقان «وپەراتور روپ» مەكەمەسى باسشىلارىنىڭ ىسىنە قاتىستى دەرەك شىعا باستادى. ولار ليۋكسەمبۋرگتەن 170 ميلليون ا ق ش دوللارىن ءوز ەركىمەن قايتارىپ، «قازاقتەلەكوم»، «كولىكتىك سەرۆيس ورتالىعى» جانە باسقا مۇلىكتى جىمقىرۋ ىستەرى بويىنشا شامامەن 36 ميلليارد تەڭگەنى وتەگەنى حابارلاندى. «وپەراتور روپ» مەكەمەسىندە شامامەن 180 ميلليارد تەڭگەنى جىمقىرۋدىڭ الدى الىندى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى باسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىسى بويىنشا گونكونگ پەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن شامامەن 3 ميلليون ا ق ش دوللارى قايتارىلسا، بورانبايەۆقا قاتىستى ىستى تەرگەپ- تەكسەرۋ بارىسىندا «قازمۇنايعا» 11،3 ميلليارد تەڭگە قايتارىلعان.

رەسمي اقپارات بويىنشا، «وليمپ» بۋكمەكەرلىك كەڭسەسى باسشىلارىنا قاتىستى ىستە 5،5 ميلليون دوللار جانە 200 مىڭ ەۋرونى ۇلتتىق بانككە اۋدارۋ بويىنشا جۇمىس جۇرىپ جاتىر. مەملەكەت پايداسىنا 4 ۇشاق، 5 جەر ۋچاسكەسى، 15 اۆتوكولىك جانە الماتى قالاسىنان 30 جىلجىمايتىن مۇلىك تاركىلەنگەن.

بۇل ىستى باسى عانا. سەبەبى تاركىلەنبەگەن مۇلىكتەرگە قاتىستى شارالار لەگى جالعاسىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە بىرقاتار نىسانعا تەكسەرۋ جۇرگىزىلەدى. ماسەلەن، پرەزيدەنت باستاماسىمەن قۇرىلعان كوميسسيا شقو- دا ۆيكتور حراپۋنوۆقا تيەسىلى 8 جەر تەلىمىن تاركىلەگەنى بەلگىلى بولدى. ءدال وسىنداي 36 نىسان (كوممەرتسيالىق جانە تۇرعىن ءۇي، جەر ۋچاسكەلەرى) انىقتالىپ وتىر. الماتىدا بازاردىڭ ورنى ەرەكشە، سەبەبى تالاي وتانداسىمىز سول جەردە جۇمىس ىستەيدى.

ەندى «بارىس-4» مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلۋى ابدەن مۇمكىن. سەبەبى بۇعان دەيىن شەنەۋنىكتەر بازاردىڭ مەملەكەتكە تيەسىلى ۇلەسىن بەس ەسە تومەن باعامەن وتكىزىپ جىبەرگەن. وسىلايشا نىسان بار-جوعى 1،5 ميلليارد تەڭگە دەپ باعالانعان. قازىر ساتىپ العان اداممەن اراداعى كەلىسىمدى بۇزۋ بويىنشا تالاپ ارىز بەرىلگەن.

EL. KZ

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى