قازاقستانداعى كيىك تاعدىرى تالقىعا ءتۇسىپ تۇر
ەلوردادا وتكەن «كيىك پوپۋلياتسياسى سانىن باسقارۋ» تاقىرىبىندا وتكەن دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا ەكولوگتار، ساراپشىلار، ەكولوگيا مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى وسى ساۋالدارعا جاۋاپ تابۋعا تىرىستى.
قازاقستانداعى كيىك سانى قانشا؟
ەلىمىزدە كيىكتىڭ ءۇش پوپۋلياتسياسى مەكەندەيدى. وسى جىلدىڭ كوكتەمىندە اۋەدەن جۇرگىزىلگەن ساناق قورىتىندىسىنا قاراعاندا ولاردىڭ سانى بۇگىندە 1 ميلليون 318 مىڭ باسقا جەتكەن. ونىڭ 801 مىڭى - ورال، 489 مىڭى - بەتپاقدالا جانە 28 مىڭى - ءۇستىرت پوپۋلياتسياسى.
ايتا كەتەرلىگى، جەر بەتىندەگى كيىكتەردىڭ 95 پايىزى قازاقستاندا تىرشىلىك ەتەدى. ق ر ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە قاراستى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى نۇرلان قىلىشبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، كيىك سانىنىڭ كۇرت ازايىپ كەتۋىنە بايلانىستى 1999 -جىلدان باستاپ ولاردى اۋلاۋعا تىيىم ەنگىزىلگەن. بۇل تىيىم 2023 -جىلعا دەيىن قولدانىستا بولادى. دەگەنمەن، كيىكتى عىلىمي ماقساتتا عانا اۋلاۋعا رۇقسات. «قابىلدانعان شارالاردىڭ ارقاسىندا كيىك سانى جىل سايىن ورتاشا ەسەپپەن 40 پايىزعا كوبەيىپ كەلەدى. ماسەلەن، ولاردىڭ سانى 2017 -جىلى 152 مىڭ باس بولسا، بيىل 1 ميلليون 300 مىڭعا جەتىپ وتىر. دەگەنمەن، كيىك باسىنىڭ وسىمىنە وسى ۋاقىتقا دەيىن ينفەكتسيالىق اۋرۋلار مەن جۇت تا كەرى اسەرىن تيگىزىپ كەلدى. 1980 -جىلدان بەرگى كيىك سانى ديناميكاسىنا ساراپتاما جاساساق، ورتاشا ەسەپپەن ءاربىر 3,5 جىل سايىن كيىكتىڭ قىرىلىپ قالعانىن بايقاۋعا بولادى. ول كەزدەرى شامامەن بارلىق پوپۋلياتسيانىڭ 34 پايىزى نەمەسە جالپى سانىنىڭ 18 پايىزى قىرىلىپ قالعان ەكەن»، - دەدى كوميتەت ءتوراعاسى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن كيىك اراسىندا جۇقپالى اۋرۋدىڭ تارالۋىنا نە تۇرتكى بولعاندىعى بەلگىسىز بولىپ تۇر. ايتالىق، 2015 جابايى اڭنىڭ اراسىندا تاراعان پاسترەللەز اۋرۋىنان 150 مىڭنان استام كيىك قىرىلىپ قالدى. نۇرلان قىلىشبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى كيىك پوپۋلياتسياسىن باسقارۋدىڭ بىرنەشە نۇسقاسىن قاراستىرىپ وتىر.
«مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەڭەس جۇرگىزىلىپ، زوولوگيا ينستيتۋتى عىلىمي مەكەمەسىمەن عىلىمي زەرتتەۋگە كەلىسىمشارت جاسالعان. ناقتى شەشىم ازىرلەنگەنگە دەيىن «وحوتزووپروم» ر م ك ك جانە وبلىستاردىڭ اۋماقتىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى ينسپەكتسياسىنىڭ ينسپەكتورلارىنا كيىكتەردى ەگىستىك القاپتارىنان قۋۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرگە كومەك كورسەتۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلدى. كيىك باسىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى ولاردىڭ تەرىس اسەرىن قىسقارتۋ ماقساتىندا جاباي اڭ جاپپاي جۇرەتىن جەرلەردى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا پايدالانۋعا موراتوريي ەنگىزۋ، ميگراتسيا جولدارىنا مونيتورينگتى كۇشەيتۋ، ەكولوگيالىق قورشاۋ سالۋ ماسەلەسىن زەردەلەۋ قاجەت دەپ سانايمىز»، - دەدى ول.
ونىڭ اتاپ وتۋىنشە، كيىكتەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا تيگىزەر زالالىن قىسقارتۋ ءۇشىن بيىل بوكەي ورداسى رەزەرۆاتى مەن اشىوزەك قورىعىندا جالپى اۋماعى 657504 گەكتار بولاتىن ارناۋلى ورىن ازىرلەۋ قاجەت. ءدال وسى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتا كيىكتىڭ ورال پوپۋلياتسياسىنىڭ نەگىزگى بولىگىن ۇستاۋعا بولادى.
كيىك سانىن رەتتەۋ قاشان باستالادى؟
«زوولوگيا ينستيتۋتى 2022 -جىلعا ارنالعان كيىك سانىن رەتتەۋدىڭ بيولوگيالىق نەگىزدەمەسىن ۇسىندى. عىلىمي قورىتىندىعا سايكەس، كيىكتىڭ ورال پوپۋلياتسياسى سانىنىڭ كۇرت وسۋىنە بايلانىستى ءشوپ پەن سۋ ءۇشىن ءۇي جانۋارلارىمەن باسەكەلەستىكتىڭ ارتۋىنا، كيىكتەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ەگىستىك القاپتارىنا كىرۋىنە وراي ولاردىڭ ارتىق باسىن رەتتەۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. مۇنداي جايتتىڭ بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسىندا دا بايقالاتىندىعىن اتاپ وتكەن ءجون»، - دەدى نۇرلان قىلىشبايەۆ.
كوميتەت ءتوراعاسىنىڭ اتاپ وتۋىنشە، بيولوگيالىق نەگىزدەمەگە سايكەس، ۇسىنىلىپ وتىرعان بيىل رەتتەلۋى ءتيىس كيىكتىڭ ورال پوپۋلياتسياسىنىڭ باسى ونىڭ جالپى سانىنىڭ 10 پايىزىنا تەڭ. ونىڭ 5 پايىزى - اتالىق كيىك، 47,5 پايىزى - ۇرعاشى كيىك جانە 47,5 پايىزى - بيىلعى ءتول. «ال قوستاناي مەن اقمولا وبلىستارىنىڭ اۋماعىنداعى بەتپاقدالا پوپۋلياسى ءۇشىن 2022 -جىلى ەسەپكە الىنعان ساننىڭ 2,5 پايىزىن اۋلاۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ونىڭ 5 پايىزى اتالىق كيىك، 47,5 پايىزىن ۇرعاشى كيىك جانە 47,5 پايىزىن بيىلعى ءتولى قۇرايدى. كيىك سانىن بيولوگيالىق، سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق تۇرعىدا رەتتەۋتىڭ وڭتايلى مەرزىمى 15 قىركۇيەكتەن باستاپ 30 قاراشا ارالىعىنا دەيىن»، - دەدى نۇرلان قىلىشبايەۆ.
سونىمەن قاتار ول كيىك سانىن «وحوتزووپروم» كاسىپورنى ارقىلى رەتتەۋگە بولاتىندىعىن العا تارتادى.
«عىلىمي قورىتىندىعا سايكەس، كيىك سانىن رەتتەۋ ونىڭ بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ، وكىلەتتى ورگاننىڭ مامانداندىرىلعان ۇيىمىنىڭ كۇشىمەن جۇرگىزىلۋى ءتيىس. كيىك سانىن رەتتەۋ ناتيجەسىندە الىنعان، تابيعي جولمەن ولگەندەرىنەن جينالعان، براكونەرلەردەن جانە كەدەندە تاركىلەنگەن مۇيىزدەردى وكىلەتتى ورگاننىڭ مامانداندىرىلعان ۇيىمىنا ولاردى مىندەتتى تۇردە تۇگەندەۋ جانە تاڭبالاي وتىرىپ جيناۋعا مۇمكىندىك بەرۋ قاجەت»، - دەدى ول.
ونىڭ اتاپ وتۋىنشە، كوميتەت كيىك سانىن رەتتەۋدى باستاعانعا دەيىن ولاردى سانى رەتتەۋگە جاتاتىن جابايى اڭ تۇرلەرى تىزبەسىنە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر.
«ءبىز كيىكتەردىڭ سانىن بۇگىنگە دەيىن اڭنىڭ وسى ءتۇرىن قورعاۋ قىزمەتىن ورىنداپ كەلگەن وكىلەتتى ورگان - «وحوتزووپروم» مامانداندىرىلعان ۇيىمنىڭ كۇشىمەن رەتتەۋدى ۇسىنامىز. ولار - كيىك داعىسى مەن ميگراتسيا جولىن بىلەتىن جوعارى دەڭگەيدەگى ماماندار. سونىمەن قاتار «وحوتزووپرومنىڭ» عانا ەمەس، جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ جونىندەگى اۋماقتىق ينسپەكتسيالاردىڭ، تابيعاتتى قورعاۋ پوليتسياسىنىڭ دا باقىلاۋىندا بولۋىن ۇسىنامىز»، - دەدى نۇرلان قىلىشبايەۆ. كوميتەت باسشىسى كيىكتەردى اۋلاۋ پروتسەسى مەن تەتىكتەرى ازىرلەنەتىندىگىن دە ايتادى. «بۇگىندە زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ۇسىنىسىن ەسكەرە وتىرىپ، كيىك اۋلاۋ تەتىكتەرىن انىقتاۋ جونىندەگى جۇمىس توبى قۇرىلىپ جاتىر. حالىقتى كيىك سانىن رەتتەۋگە نەمەسە سىزدەر ايتقانداي اتۋعا جىبەرۋ كوزدەلىپ وتىرعان جوق. بۇل براكونەرلىكتىڭ، باقىلاۋسىز اڭشىلىقتىڭ ارتىپ كەتۋ تاۋەكەلىن بولدىرماۋ ءۇشىن جاسالادى»، - دەدى ول.
وسى ورايدا زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى الەكسەي گراچەۆ كيىكتەردى اۋلاۋعا قولدانىستاعى تىيىمدى 2025 -جىلعا دەيىن ۇزارتۋدى ۇسىندى. دەگەنمەن، ول بيىل سىناق رەتىندە كيىك سانىن رەتتەۋدى وكىلەتتى ورگاننىڭ مامانداندىرىلعان ۇيىمىنا جۇكتەۋ قاجەت ەكەندىگىن العا تارتادى.
فەرمەرلەر مۇڭى
استاناعا وڭىرلەردەن ات ارىتىپ ارنايى جەتكەن فەرمەلەر كيىكتەن كورىپ وتىرعان شىعىندارىنىڭ كوپ ەكەندىگىن ايتادى. ماسەلەن، اقمولا وبلىسىنان كەلگەن «АgroMarTrade» سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى ماگومەل دزەيتوۆ وتكەن جىلى 8,2 مىڭ گەكتار القابىنىڭ كيىك تۇياعىنىڭ استىندا قالعانىن، ال بيىل ونىڭ كولەمى ارتا تۇسەتىندىگىن العا تارتادى. فەرمەر بيىل ەكى مىڭ گەكتار القاپقا ەكەن ماقسارىنى قايتادان سەبۋگە ءماجبۇر بولعان. ال باتىسقازاقستاندىق باۋىرجان سابانوۆ مەملەكەتكە الاقان جايىپ اقشا سۇرايتىندىقتارىن ايتا كەلە تەك كيىك ماسەلەسىن شەشىپ بەرسە دۇرىس بولار ەدى دەگەن ويىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار ول اتالعان ماسەلەنى تالقىلاۋ بارىسىندا ەگىستىك القاپتارىن قورشاۋعا سۋبسيديا بەرۋدى ۇسىندى.
«بۇگىندە كيىكتەرمەن بىرگە تىرشىلىك ەتىپ جاتىرمىن دەسەم ارتىق ايتقانىم ەمەس. مەنىڭشە، ولاردىڭ سانى ەكى ميلليونعا جۋىقتاپ قالعان. ەگىستىك القابىمىز شامامەن 500 گەكتاردى قۇرايدى. ال 300 گەكتار جەرىمىزدە شامامەن 15 مىڭ كيىك جايىلىپ ءجۇر. كيىكتىڭ ورال پوپۋلياتسياسى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ التى اۋدانىنا تاراعان. كيىكتىڭ ءبارىن اتىپ كوزىن قۇرتۋ كەرەك دەمەيمىز. ءبىراق، شامادان تىس كوپ، ەگىستىك القابىمىزدى تاپتاپ، ەڭبەگىمىزگە زايا قىلىپ جاتىر. ءۇستىرت پوپۋلياتسياسى از ەكەن. ءتىپتى، بىزدەگى كيىكتەردى جۇك كولىكتەرىنە تيەپ، سول جاققا دا جەتكىزە بولار ەدى»، - دەدى باۋىرجان سابانوۆ.
