امانگەلدى باتىر مەن ءاليحان بوكەيحاننىڭ سوتتاسۋى: بەتپاققارا سوتى جايلى نە بىلەمىز؟
مۇراعاتتا قالعان دەرەكتەرمەن ءبىر وقيعانى تولىق قاراۋ تاعى مۇمكىن ەمەس. كوزى كورگەن جانداردىڭ الاساپىران شاقتا شاھيت كەتۋى دە شىندىقتى كومەسكىلەپ تاستادى.
ⅩⅩ عاسىردا قازاق زيالىلارى مەن بەتكەۇستار ادامداردىڭ ءوز اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك ءبىراق بولعان.
سونداي باسى اشىلماعان، ءبىراق تاريحي جاعىنان ماڭىزدى وقيعانىڭ ءبىرى - 1917 -جىلى بولعان بەتپاققارا سوتى. مۇنى قازاق دالاسىندا بولعان العاشقى دەموكراتيالىق سوت دەۋگە نەگىز بار. الايدا بۇل سوتتىڭ ءوزى قازاقى داستۇرمەن، جەتى جارعى شارتتارىمەن وتكەنگە ۇقسايدى.
ەندەشە وقيعانىڭ نەدەن باستالعانىن باياندايىق.
1916 -جىلى امانگەلدى باتىر مەن قىپشاق حانى ءابدىعاپپار جانبوسىن ۇلى باستاعان ۇلت- ازاتتىق كوتەرىلىس بولعانى بەلگىلى. كوتەرىلىس باسشىلارى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قازاقتان سارباز الىپ، ونى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا، تىل جۇمىستارىنا جىبەرگەنىن قالامادى. سوندىقتان پاتشا جارلىعىنا قارسى كوتەرىلىپ، سارباز بەرمەۋگە بەكىستى.
ال ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ءمىرجاقىپ دۋلات، سەيتقازين قادىربايەۆ، مۇحامەديار تۇڭعانشين سىندى الاشوردا قايراتكەرلەرى كەرىسىنشە پاتشا جارلىعىنا قارسى شىقپاۋدى ءجون سانادى. مۇنى الاش وقىعاندارى «پاتشا جارلىعىنا كونبەسەك، ولار كۇش جۇمساسا، ەلدە قىرعىن بولادى، ەلدىڭ بەرەكەسى كەتەدى، بوسقا قان توگىلەدى» دەپ ءتۇسىندىردى.
«ءبىزدى ورىسشا وقىپ، ورىس اراسىندا ءجۇر، ءبىزدىڭ پايدامىزدى ايتپاس دەپ ويلايتىندارىڭ ءبىزدى قۇداي مەن ارۋاققا تاپسىرسىن» دەپ ءوزىنىڭ ادال نيەتىن ۇندەۋ ارقىلى حالىققا جەتكىزدى. بۇل ايتىلعاندار كەيىن شىندىققا اينالدى. پاتشا اسكەرى مەن قاراپايىم حالىق اراسىندا قاقتىعىس بولدى.
«6-قاراشادا تورعاي قالاسىندا كوڭىلسىز وقيعا بولدى. 1100 شامالى قازاق ءولدى. اقىماق، نادان، تەنتەكتەر (كوتەرىلىس باسشىلارى - رەد. ) پايدا- زياندى اڭعارمادى» دەپ جازدى الاشتىقتار «قازاق» گازەتىنە.
ولار تورعايداعى كوتەرىلىس باسشىلارىن ەل جاعدايىنىڭ كۇيزەلۋىنە، ەل ءىشىنىڭ بۇلىنۋىنە سەبەپكەرلەردىڭ ءبىرى دەپ تانىدى. كوتەرىلىسشىلەردىڭ بۇل ارەكەتىن الاشتىقتار «جەلىك» دەپ باعالادى.
تورعايدى قامتىعان كوتەرىلىس 1917 -جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن سايابىرسىدى. قازاق دالاسىندا قۇرىلعان ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ تىل جۇمىسىنا قارا جۇمىسقا الىنعاندارعا قاتىستى امنيستيا جاريالاۋى كوتەرىلىستى ءبىرجولا توقتاتتى.
تاۋەلسىز مەملەكەتتىك ىرگەتاسىن قالاۋعا ۇمتىلعان الاش قايراتكەرلەرى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن ورناعان ۋاقىتشا ۇكىمەتتى قولداۋعا كوشەدى. 1917 -جىلى 4-ناۋرىزدا قازاقستانداعى ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ كوميسسارلارىن سايلاۋ تۋرالى زاڭ قاۋلىسى قابىلدانادى. سودان سول جىلى تورعاۋ ۋەزىنىڭ كوميسسارى بولىپ ءاليحان بوكەيحان سايلانادى.
ۋاقىتشا ۇكىمەت «تىنىشتىق پەن ءتارتىپ» دەگەن ۇراندى ۇستاندى. سودان 1917 -جىلى مامىردا ءاليحان بوكەيحان ۋەزدەگى جاعدايدى تىنىشتاندىرۋ ءۇشىن بەتپاققاراداعى قىپشاق، ارعىن رۋىنىڭ يگى جاقسىلارىمەن كەزدەسەدى. سوندا ارعىننىڭ بايلارى 1916 -جىلى بوسقان كوتەرىلىستەن مالى تونالىپ، زيان شەككەنىن ايتىپ، وعان جاۋاپتىلاردى جازاعا تارتۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل جيىندا ءابدىعاپپار حان مەن امانگەلدى باتىر دا بولعان.
سودان ارعىن بايلارىنىڭ ارىزىمەن بەتپاققارا سوتى اشىلادى. الاشوردالىقتار كوتەرىلىس كەزىندە كوپ ءزابىر شەگىپ، مال- مۇلكى تالانعان ارعىن رۋىنىڭ بايلارىنىڭ پايداسىنا 300 مىڭ سومنان استام اقشا ءوندىرۋ تۋرالى ءارى كىنالىلەردى جاۋاپقا تارتۋ ماسەلەسىن قويادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە كوتەرىلىسكە جەتەكشىلىك ەتكەن 40 شاقتى جىگىتتىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالادى. ءابدىعاپپار حان مەن امانگەلدى باتىر مۇنىمەن كەلىسپەيدى، سوت ۇكىمەتىن مويىندامايدى. جيىننان شىعىپ كەتەدى.
كەيىن تەرگەۋ كوميسسياسى «ا. يمانوۆ باستاعان كوتەرىلىس جەتەكشىلەرىمەن ونىڭ جاقىندارىنا ۇلكەن كونتريبۋتسيا تولەۋدى جۇكتەيدى، ياعني 200 مىڭ باس ءىرى قارا، بىرنەشە مىڭ قوي تولەۋى ءتيىس. جانە امانگەلدى باستاعان 40 جىگىتتى 5 جىلدان 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلسىن، جەر اۋدارىلسىن» دەپ ۇكىم شىعارادى.
ءبىراق بۇل ۇكىم اياقسىز قالدى. جەرگىلىكتى ۋاقىتشا ۇكىمەت وتە ءالسىز ەدى. ءارى كوتەرىلىس كوسەمدەرىنىڭ ەل الدىندا ابىرويى مەن بەدەلى بار ادامدار. سوعان قاراماستان بەتپاققارا سوتى ۇكىمدى جارتىلاي قاناعاتتاندىرسا كەرەك. اسىرەسە، مال- مۇلكى تالانعاندار وتەماقىسى مەن قۇنىن العان. وعان مىنا فاكتى مىسال.
كوتەرىلىسكە قاتىسقانى ءۇشىن 1917 -جىلى اباقتىعا ءتۇسىپ، اقپان توڭكەرىسى كەزىندە بوساپ شىققان تايشيم ورىسوۆ ەستەلىگىندە بىلاي دەپ جازادى: «بايلاردىڭ قۇن سۇراعانىن ۇكىمەت قولدادى، ءبىزدى ەشكىم قولدامادى. باعىنۋعا تۋرا كەلدى. ولگەن التى باي ءۇشىن كوتەرىلىسكە قاتىسقانداردىڭ بارىنەن 6 رەت 33-تەن سيىر مالىن جيىپ الدى. مەندە جانە بالامدا 1 ات، 1 تۇيە مەن 1 قاشار قالدى. مەنىڭ بار مال- مۇلكىمدى تارتىپ الدى».
بەتپاققارا سوتى - الاش زيالىلارى مەن 1916 -جىلعى كوتەرىلىس جەتەكشىلەرىنىڭ پاتشا جارلىعىنا قارسى ۇستانعان ساياساتىنىڭ توقايلاسقان تۇسى.
