الاش قايراتكەرلەرى اراسىندا ەسىمى التىن ارىپپەن جازىلاتىن تۇلعانىڭ ءبىرى - ءالىمحان ەرمەكوۆ
بىلىمگە باي ءارى سوزگە شەشەن ءالىمحاننىڭ لەنين الدىندا بايانداما جاساپ، قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعىن قورعاپ قالعانى كوپشىلىككە ءمالىم.
قاراعاندىدا اشارشىلىق پەن قۋعىن- سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي وتكەن «ارقا ارىستارى» اتتى ءىس- شارا ۇيىمداستىرىلدى. ساپار بارىسىندا الاش قوزعالىسىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرى ءالىمحان ءابۋ ۇلى ەرمەكوۆ جەرلەنگەن زيرات باسىنا بارىپ، قۇران باعىشتاۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
اقتوعاي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، ولكەتانۋشى «قۇرمەت» بەلگىسىنىڭ يەگەرى تۇڭعىشباي مۇقان الاش قايراتكەرىنىڭ ءومىر دەرەگىنەن سىر شەرتىپ، كوپ مالىمەت ايتتى.
ءالىمحان جاستايىنان زەرەك بولعان
ونىڭ ايتۋىنشا، ءالىمحان ابەۋ ۇلى 1891 -جىلى قارقارالى ۋەزى، تەمىرشى بولىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. بالالىق شاعىنىڭ ءبارى بورىكتاس تاۋىنىڭ باۋرايىندا وتكەن. ءالىمحان، 8 جاسىندا قارقارالىداعى رەالدى ۋچيليشەگە بارعان. اتاسى ەرمەك داۋلەتتى ادام بولعان كورىنەدى، ونىڭ ۇستىنە ورىس، فرانتسۋز ءتىلىن مەڭگەرگەن، وقىعان، ءبىلىمدى جان بولىپتى.
ەرمەك تەمىرشى بولىسىندا بولىس بولعان جانە قۇنانبايمەن وتە جاقىن دوس بولعان. قۇنانباي 1848-1849 -جىلى قارقارالى ۋەزىندە العاشقى مۇسىلمان مەشىتىن باستاعان كەزدە بولاشاق مەشىتتىڭ قۇرال- جابدىقتارىن، وقۋ قۇرالدارىن الۋدى وسى ەرمەك قاجىعا تاپسىرىپتى. ەكەۋى 1870 -جىلى مەككەگە قاجىلىققا بارعان. 1874 -جىلى ەرمەك قاجى مەدينادان قايتاردا اۋىرىپ، قايتىس بولادى جانە سوندا جەرلەنگەن. ەرمەك قاجىنىڭ بالاسى ءابۋ دە بولىس بولعان. ەرمەك قۇنانبايمەن دوس بولسا، ءابۋ ابايمەن دوس بولعان. ال، ءالىمحان تۇراعۇلمەن دوس بولعان. ءالىمحاننىڭ ۇلىنىڭ ەسىمى ماعاۋيا، ول ابايدىڭ اۋىلىنا قوناققا بارعاندا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. سول جەردە تۇراعۇل بالانىڭ ەسىمى ماعاۋيا بولسىن دەپ اعاسىنىڭ اتىن قويعان، - دەيدى ولكەتانۋشى ت. مۇقان.
ءالىمحان مەكتەپتى اۋىلدان قارقارالى ۋەزىنە بارىپ وقىپتى. اكەسى ورىس مەكتەبىنە بەرگەندىكتەن باستاپقىدا ءتىل بىلمەي قينالعان كەزدەرى دە بولىپتى. ءبىراق زەرەكتىگىنىڭ ارقاسىندا ءتىلدى جاقسى مەڭگەرىپ، تىپتەن ورىس بالالارىنىڭ ساۋاتىن اشاتىن جاعدايعا دەيىن جەتكەن.
العاش سىنىپقا بارعاندا ورىس مۇعالىم بارلىق بالانى تۇگەندەپ، الەكەڭە «كاك تۆويا فاميليا» دەپ سۇرايدى عوي. ونى تۇسىنبەگەن الەكەڭ سول ءسوزدى وزىنە قايتىپ ايتىپ بەرىپتى. مۇعالىم ۇرىسسا ونى دا قايتالاپ بەرىپتى. سودان ول ورىسشا ۇيرەنۋگە بەكىنەدى، قارقارالىدا قازاقتىڭ ۇيىندە جاتادى ەكەن، ودان كەتىپ ورىستىڭ ۇيىنە اۋىسىپتى. سول جەردە ورىسشا ۇيرەنەدى. ءسويتىپ 1905 -جىلى باستاۋىش مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرەدى. كەيىن سەمەيدىڭ ەرلەر گيمنازياسىنا وقۋعا تۇسەدى. باستاپقىدا ول ساباقتى جاقسى وقيدى، ءبىراق كەيىنگى جىلدارى ساياسي قوزعالىستارعا جاسىرىن قاتىسىپ، شاكىرتاقىدان قاعىلىپ قالادى. اكەسى قايتىس بولعان سوڭ سول گيمنازيادا وقىپ ءجۇرىپ ماركوۆ دەگەن باستىقتىڭ بالاسىن وقىتادى. بۇل باستىق بالاسىن مۇعالىم جالداپ وقىتادى ەكەن، سودان گيمنازيانىڭ ديرەكتورى «وسىندا ءبىر ءبىلىمدى بالا بار، سونى ۇيىڭىزگە تۇرعىزىپ، بالاڭىزدى وقىتساڭىز قايتەدى» دەپ كەڭەس بەرەدى. سودان الەكەڭ سونىڭ ۇيىندە تۇرىپ، وقۋىن جالعاستىرىپ ءارى بالاسىن وقىتىپ جاتادى. ءبىر كۇنى ونىڭ ۇيىنە قوناقتار كەلەدى، ولار ورىستىڭ بالاسىنا ساباق وقىتىپ وتىرعان الەكەڭدى كورىپ، «بۇراتانا حالىقتان مىنانداي تالانتتار شىعادى ەكەن عوي» دەپ تاڭقالعان ەكەن، - دەيدى تۇڭعىشباي مۇقان.
بۇدان ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ وقىتۋشىلىققا جاستايىنان بەيىمدەلگەنىن كورۋگە بولادى. تاعى ءبىر ەستەلىكتە ول ساباق وقىپ ءجۇرىپ ءبىر پولكوۆنيكتىڭ قىزدارىنا لاتىن تىلىنەن، ماتەماتيكادان ساباق بەرىپ اقشا تاپقانى ايتىلادى. اقشاسىن جيناپ، جۇت كەزىندە مالى قىرىلعان ءامىرحان اعاسىنا ەكى جىلقى ساتىپ اپەرگەن كەزى بولىپتى. وعان قوسا، اۋىلعا كەلگەن سايىن بوس جۇرمەي، بالالاردى جيناپ الىپ، حات تانىتىپ، ساباق ۇيرەتكەندى جاقسى كورىپتى. ءتىپتى، سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆقا دا ساباق بەرگەن كەزى بولىپتى.
گيمنازيادا وقىپ جۇرگەندە پوتانينمەن كەزدەسەدى. 1913 -جىلى ونى اقتوعايداعى توقىراۋىنعا الىپ كەلىپ، ءۇش اي جاتىپ، سونداعى اياپبەرگەن بالاباتىر دەگەن اقساقالدان 27 اڭىز- اڭگىمە جازىپ العان ەكەن. ونىڭ ىشىندە جيرەنشە، الداركوسە، ەدىگە باتىر جانە تاعى باسقالار تۋرالى اڭگىمەلەر بولىپتى.
لەنينمەن كەزدەسۋ
وسىنداي قيىندىقپەن گيمنازيانى «التىن بەلگىمەن» بىتىرەدى. كەيىن سانكت- پەتەربۋرگتاعى ورمان ينستيتۋتىنا جانە تومسكتەگى ينستيتۋتقا قابىلدانادى. ول كەزدە گيمنازيانى «التىن بەلگىمەن» بىتىرگەن ادام ەش بايقاۋعا قاتىسپاستان وقۋعا قابىلدانادى ەكەن. ءبىراق ول جاققا بارىپ وقۋعا قيىن بولعاندىقتان تومعا بارىپ، 1912-1917 -جىلدارى تاۋ- كەن تەحنولوگيا ينستيتۋتىنان ءبىلىم الادى. سوندا وقىپ جۇرگەندە ساياسي قايراتكەرلەرمەن تانىسادى. 1917 -جىلى پاتشا تاقتان قۇلاعان بەتتە ونى ءاليحان بوكەيحان «سەمەيگە كەل، ريەۆوليۋتسيا باستالادى» دەپ شاقىرىپ الادى. وسىدان باستاپ الەكەڭ بىردەن ريەۆوليۋتسيالىق جۇمىسقا كىرىپ كەتەدى. 1919 -جىلى قازاق دالاسىن باسقارۋدىڭ ريەۆوليۋتسيالىق- اسكەري كوميتەت قۇرىلادى. ءاليحاننىڭ نۇسقاۋلىعىمەن الەكەڭ سول ريەۆكومعا مۇشەلىككە كىرەدى. سول جەردە ءجۇرىپ بۇكىل ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى جانىنداعى كيرريەۆكومنىڭ وكىلەتتى كوللەگياسىنىڭ ءتوراعاسى بولدى، - دەيدى ولكەتانۋشى.
1920 -جىلى 17-مامىردا بۇل ءالىمحان ەرمەكوۆكە 2043-شى ماندات بەرىپ، ماسكەۋگە اتتاندىرادى. الاش قايراتكەرى ول جاقتا «قازاق ولكەسىنىڭ جاعدايى جانە شەكاراسىن بەلگىلەۋ» تۋرالى بايانداماعا دايىندالادى. ءسويتىپ 1920 -جىلدىڭ 17-تامىزىندا حالىق كوميسسارلار كەڭەسىندە ۇلكەن جينالىس بولعان ەكەن. وعان ءاليحان بوكەيحان باستاعان 15-كە جۋىق الاش قايراتكەرى بارادى، ءبىراق ولار جيىنعا قاتىسپاعان.
ءالىمحان ول جيىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك جاعالاۋى اتىراۋ وبلىسىنداعى بۇعازدار مەن شىعاناقتاردىڭ ءبارى استارحانعا دەيىنگى جەر قازاقستانعا بەرىلۋ كەرەك دەگەن ماسەلەنى كوتەرەدى. وعان كوبى قارسى شىعادى، بۇكىل رەسەيدى اسىراپ وتىرعان اتىراۋدىڭ بالىعى ەكەنىن العا تارتادى. تەكەتىرەس 4 ساعاتقا سوزىلادى. سوندا لەنين استراحان گۋبەرنياسىنىڭ اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسىنا «ول جەردەگى تۇراتىن حالىقتىڭ قايسىسى باسىم؟» دەگەن سۇراق قويادى. اناۋ قازاقتار باسىم دەيدى. وندا بۇل جەر قازاقتارعا بەرىلسىن دەيدى لەنين. ءالىمحان بۇل ماسەلەنى شەشكەن سوڭ ەرتىس وزەنىنىڭ جاعالاۋىنداعى جەر داۋىن كوتەرەدى. ۇزىندىعى 10 شاقىرىمدى ەڭ قۇنارلى كەرەمەت جەر 1904 -جىلى سەناتتىڭ قاۋلىسىمەن كازاك- ورىستارعا بەرىلگەن ەكەن. ول جەردە ءبىزدىڭ اتا- بابالارىمىزدىڭ زيراتتارى بار، سوعان كىرۋ ءۇشىن ءاربىر قازاق 18-20 سومنان اقشا تولەپ وتىرادى ەكەن. وسىنىڭ ءبارىن ءالىمحان دالەلمەن كورسەتىپ، ول جەردى دە قازاستاننىڭ تەرريتورياسىنا قوسقىزعان. ءسويتىپ ءالىمحان ابەۋ ۇلى 1920 -جىلى 17-تامىزداعى باياندامسىن قورعاپ شىعۋ ارقىلى قازاقستان تەرريتورياسىنىڭ تۇتاستىعىن قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرەدى. ءالىمحان بايانداما جاساپ شىققاندا ءاليحان بوكەيحان ونى قۇشاقتاپ، ونىڭ شەشەندىگىنە «سەن سويلەپ تۇرعاندا مەن ءبىر كوتەرىلىپ، ءبىر ءتۇسىپ، جارىلعالى تۇرعان جانارتاۋدىڭ ۇستىندە وتىرعانداي بولدىم» دەپ باعا بەرگەن ەكەن، - دەيدى ت. مۇقان.
1920 -جىلعى 24-تامىزدا قازاق رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ تۋرالى دەكرەت تالقىلانعان. سول دەكرەتتە بۇل كىسى قوسىمشا بايانداما جاساعان ەكەن. ءاليحان بوكەيحان «قايتكەندە اۆتونوميا دەگەن ءسوزدى كىرگىزۋ كەرەك» دەپ تاپسىرما بەرگەن كورىنەدى. الاش وردا تاراعان سوڭ قايتكەندە اۆتونوميانى كىرگىزۋ كەرەك بولعان. اقىرى قازاق اۆتونوميالىق سوۆەتتىك- سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى دەپ بەكىتەدى. بۇل اتاۋمەن ەلىمىز 1925 -جىلعا دەيىن ءومىر ءسۇردى.
ماتەماتيكا بويىنشا العاشقى پروفەسسور
ءالىمحان ەرمەك كەيىن تازا عىلىممەن شۇعىلدانۋعا بەت بۇرىپتى. 1926 -جىلى تاشكەنتتە قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى اشىلعاندا ەڭ العاشقى ماتەماتيك رەتىندە كافەدرا مەڭگەرۋشىلىگىنە شاقىرىلعان. 1930 -جىلى اۋىل شارۋاشىلىق ينستيتۋتى اشىلعاندا سوعان شاقىرىلادى. 1935 -جىلى قازاقستاندا العاشقى تاۋ- كەن ينستيتۋتى اشىلعاندا سوعان كافەدراعا شاقىرىلىپتى. 1935 -جىلى جوعارعى اتتەستاتسيالىق كوميسسيادا پروفەسسور اتاعىن قورعاپتى.
بۇل قازاقتان شىققان ەڭ العاشقى پروفەسسور اتاعى بولدى جانە سول جىلى ۇلى ماتەماتيكا كۋرسىنىڭ 1- تومىن قازاقشا شىعارادى. 1936 -جىلى قازاق تىلىندەگى ماتەماتيكا تەرميندەرى دەگەن سوزدىكتى شىعارادى. اۋىلدان كەلگەن قازاق بالالارى ءوز تىلىندە ءبىلىم السىن دەپ كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. سول كۇنگى ماتەماتيكا تەرميندەرى ءالى دە پايدالانىلىپ كەلەدى ەكەن. 1936 -جىلدان باستاپ ول كىسىنىڭ ارتىنا جانسىزدار تۇسە باستايدى. ولاردى جىبەرىپ وتىرعان ءوزىمىزدىڭ وسەكشىلەر، ساتقىندار. 1939 -جىلى ول كىسىنى اسكەري تريبۋنالدا 48-بابپەن، 58-بابتىڭ 8-تارماعىمەن ايىپتاپ، ون جىلعا سوتتايدى. ونىڭ سەگىز جىلىن وتەپ قايتىپ كەلەدى. ءبىر جىل قايتىپ قىزمەت ىستەي باستاعاندا ۇستىنەن تاعى جازىپ، ون جىلعا سوتاتادى. بۇل جولى جەتى جىل وتىرىپ كەلەدى، ياعني تازا 15 جىلىن تۇرمەدە وتكىزگەن، - دەيدى ولكەتانۋشى تۇڭعىشباي مۇقان.
تۇرمەدە ول كىسى جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننىڭ اعاسى مۇحان ماعاۋينمەن بىرگە قيىر شىعىستا بىرگە بولىپتى. مۇحتاردىڭ اعاسىنىڭ ايتۋىنشا، ول كىسى ءۇنسىز ءجۇرىپتى، داۋ- دامايعا ارالاسا بەرمەگەن. ساۋاتتى بولعاندىقتان تۇرمەدە وتىرعان ادامداردىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋ تۋرالى ءوتىنىشىن جازىپ بەرىپ وتىرىپتى. سونىسىمەن كوپتەگەن ادامنىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن شىعۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەن ەكەن. العاش سوتتالعاندا تۇرمە باستىعىنىڭ ەسەبىن شىعارىپ بەرگەن كەزى بولىپتى.
باستىعىنىڭ كابينەتىنە كەلسە ول ەسەپ شىعارىپ وتىرعان ەكەن، سويتسە الەكەڭ «بۇل ەسەپ ولاي شىعارىلمايدى» دەپ، ەسەبىن قولماقول شىعارىپ بەرەدى. سودان باستاپ ونى ءۇش ادامدىق بولمەگە اۋىستىرىپ، تاماعىن بەرىپ، جاعدايىن جاسايدى، - دەيدى ولكەتانۋشى.
ەرمەكوۆ سوتتالىپ كەلگەنىمەن ن ك ۆ د ادامدارى ونى باقىلاپ، قورلىق، پسيحولوگيالىق قىسىم كورسەتۋلەرىن جالعاستىرعان ەكەن.
تۇرمەدەن كەلگەن سوڭ قاراعاندىداعى لەنين كوشەسىندەگى 58-ۇيدە، 8-پاتەردە تۇرعان. تەلەفونىندا دا 8 دەگەن ءنومىر بولعان. ول كىسىنىڭ دەنساۋلىعى ناشارلاعان سوڭ ءۇيدى ءبىرىنشى قاباتتان العان، ءبىراق ەكىنشى قاباتتاعى 8 دەگەن ءنومىردى ادەيى بىرگە تۇسىرتكەن. مۇنىڭ بارلىعى الەكەڭنىڭ جانىن جانشىپ، 58-باپتىڭ 8-تارماعى دەگەندى ەسىنە ءتۇسىرۋ ءۇشىن ادەيى جاساعان، - دەيدى ت. مۇقان.
دەگەنمەن، بۇل كىسىنىڭ باقىتى - بۇكىل الاش قايراتكەرلەرى ىشىندە كەڭەستەر وداعىندا 50 جىل ءومىر سۇرگەندىگىندە. قاراعاندىنىڭ پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىندا ساباق بەرىپ، وقىتۋشى بولعان. ول كىسىنىڭ كىم ەكەنىن جانىنداعىلار بەرتىنگە دەيىن بىلمەگەن ەكەن.
ادىلەت مۇساحايەۆ
فوتو: اۆتوردان
baq.kz
