بولاشاقتا روبوتتار ادامدى جۇمىسسىز قالدىرا ما - پروفەسسورمەن سۇحبات
سەبەبى قازىرگى تاڭدا جاساندى ينتەللەكت ارقىلى ادامداردى باقىلاۋ كۇشەيگەن.
جاساندى ينتەللەكت ادام ءومىرىن قالاي وزگەرتتى؟ ادامزات ءۇشىن قانشالىقتى ءقاۋىپتى؟ قانداي سالالاردا كەڭىنەن قولدانىلادى؟ جاساندى ينتەللەكت ادامنان وزىپ كەتۋى مۇمكىن بە؟ بولاشاقتا ادامداردىڭ جۇمىسسىز قالۋ قاۋپى بار ما؟ قازاقستاندا جاساندى ينتەللەكت سالاسى قالاي دامىپ جاتىر؟ مىنە، وسى ساۋالدار توڭىرەگىندە ل. ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ە ۇ ۋ، «جاساندى ينتەللەكت» عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور التىنبەك شارىپبايەۆپەن اڭگىمەلەستىك.
- التىنبەك ءامىر ۇلى، بۇگىنگى تاڭدا جاساندى ينتەللەكت پايدالانىلمايتىن سالا جوق. قازىر ءتىپتى «كىم جاساندى ينتەللەكتتى يگەرسە، سول الەمدى بيلەيدى» دەگەن ءتامسىل دە ايتىلىپ ءجۇر. اڭگىمەمىزدى «جاساندى ينتەللەكت دەگەنىمىز نە جانە ونىڭ عىلىم سالاسى رەتىندە دامۋى قالاي جۇزەگە استى؟» دەگەن ساۋالدان باستاساق…
- جالپى جاساندى ينتەللەكت دەگەننىڭ نە ەكەنىن ءبىلۋ ءۇشىن «ينتەللەكت» دەگەن ۇعىمعا انىقتاما بەرۋىمىز كەرەك. ينتەللەكت دەگەنىمىز - سۋبەكتىنىڭ قورشاعان الەمدى قابىلداۋ مەن ءتۇسىنۋ، وڭدەۋ، وزدىگىنەن وقۋ جانە شىعارۋ ەرەجەلەرىن دايارلاۋ مەن شەشىم قابىلداۋ قابىلەتىنە يە بولۋى. ەگەر سۋبەكت ادام بولسا، وندا تابيعي ينتەللەكت تۋرالى ءسوز بولادى. ال ەگەر سۋبەكت جاساندى قۇرىلعى بولسا، وندا جاساندى ينتەللەكت جونىندە ءسوز قوزعايمىز.
ەڭ العاش رەت «جاساندى ينتەللەكت» تەرمينى امەريكاداعى ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىندا قولدانىلا باستادى. وتكەن عاسىردىڭ 50- جىلدارىنىڭ سوڭى مەن 60-جىلداردىڭ باسىندا لوگيكالىق باعدارلامالاۋ سالاسىنا قاتىستى عىلىمي سەمينار ءوتىپ تۇراتىن. كەيىننەن ولار وسى لوگيكالىق باعدارلامالاۋدى «جاساندى ينتەللەكت» دەپ اتادى. كەيبىر ماتەماتيكا ەسەپتەرىن شىعارۋدى لوگيكالىق باعدارلامالاۋ ارقىلى اۆتوماتتاندىرا الدى. وعان قوسا كەيبىر تەورەمالاردى دالەلدەۋدى دە اۆتوماتتاندىرۋعا مۇمكىندىك بولدى. مىنە، وسى تۇستا «جاساندى ينەتەللەكت» تەرمينى پايدا بولىپ، قولدانىسقا ەنگىزىلە باستادى. ەندى ونىڭ عىلىم رەتىندە دامۋىنا توقتالساق، مىنا دۇنيەنى قاۋزاۋعا ءتيىسپىز. ماتەماتيكادا «ماتەماتيكالىق لوگيكا» دەگەن ۇعىم بار، مۇندا قۇبىلىستىڭ، امالدىڭ نە ارەكەتتىڭ قاسيەتتەرىن فورمالدى تۇردە، ياعني ماتەماتيكا فورمۋلاسى تۇرىندە جازادى. ول تۇجىرىم نە اقيقات، نە جالعان بولۋى مۇمكىن. كەيىننەن كلاسسيكالىق لوگيكا دامي ءتۇستى دە، قازىر بۇلدىر لوگيكا، ىقتيمالدىق لوگيكا، ديناميكالىق لوگيكا دەگەن بار، سولاردى پايدالانادى. وسىنداي ماتەماتيكالىق تەوريالاردىڭ نەگىزىندە جاساندى ينتەللەكت عىلىم سالاسى بولىپ قالىپتاستى.
جاساندى ينتەللەكت - اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ ءبىر سالاسى. بۇرىن اقپاراتتىق تەحنولوگيا جوق كەزدە كومپيۋتەر عىلىمىنىڭ ءبىر سالاسى بولىپ سانالىپ كەلدى.
1960 -جىلدارى جاساندى ينتەللەكت عىلىم رەتىندە قارقىندى دامىدى، ودان سوڭ 1970-1980 -جىلدارى توقتاپ قالدى. كەيىن 1980 -جىلداردىڭ اياعى مەن 1990 -جىلداردىڭ باسىندا شاعىن كومپيۋتەرلەر شىعا باستادى. سولار اسەر ەتىپ، وتكەن عاسىردىڭ 90 -جىلدارىنان باستاپ بۇل جەكە سالا رەتىندە ەداۋىر قارقىن الىپ كەتتى. بۇعان ەلەكتروندى كومپيۋتەر كولەمى كىشىرەيىپ، مۇمكىندىكتەرىنىڭ ارتۋى سەبەپ بولدى. ماسەلەن، قازىر ءبىزدىڭ قولىمىزداعى نوۋتبۋكتىڭ قۋاتى بۇرىنعى ءبىر سپورتزالدى الىپ وتىراتىن كومپيۋتەردىڭ شاماسىنا تەڭ. ياعني كورىپ وتىرعانىمىزداي، 20-30 جىلدا تەحنولوگيا ءسات سايىن وزگەرىسكە ۇشىراپ، دامي ءتۇستى.
- قازىر جاساندى ينتەللەكت دامىعانى سونشالىق، ونسىز ادام ءومىرىن ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس سەكىلدى. سىزدىڭشە، ول ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدى قالاي وزگەرتتى؟ ادامزاتتىڭ، وركەنيەتتىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە دامۋىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى مە؟
- قازىر ادامزات جاساندى ينتەللەكتتىڭ قارقىندى دامۋ كەزەڭىندە دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل ءبىز جوعارىدا ايتىپ وتكەن تەك قاتىناس تىلىنە قاتىستى ەمەس. ينتەللەكت دەگەنىمىز - وي، سانا، قارىم-قابىلەت، ءبىلىم الۋ، ۇيرەنۋ. ەندى ادامنىڭ وسى سەكىلدى مۇمكىندىكتەرىنىڭ بارلىعىن كومپيۋتەر ىستەي الاتىنداي دەڭگەيگە جەتىپ وتىر. ونىڭ دامۋ شەگىن بولجاۋ مۇمكىن ەمەس.
بۇل قازىر بۇكىل سالاعا ەنىپ، ادامزاتتىڭ ءومىرىن جەڭىلدەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. بۇعان دەيىن كوپتەگەن سالاداعى اۋىر فيزيكالىق جۇمىستاردى ادامدار ءوزى ىستەسە، قازىر جاساندى ينتەللەكت دامۋىنىڭ ارقاسىندا سول جۇمىستاردى روبوتتار ىستەپ وتىر. ماسەلەن، قۇرىلىستا، شاحتادا جۇمىس ىستەيتىن جۇمىسشىلار بار، سولاردىڭ بەلگىلى ءبىر جۇمىسى، ياعني قابىرعا سالۋ، شاتىر تۇرعىزۋ دەگەن سەكىلدى ىستەرىنىڭ بارلىعىن دەرلىك قازىر روبوتتار اتقارادى. دەمەك بۇل «قۇرىلىسشى مامانداردى روبوتتارمەن الماستىرۋعا بولادى» دەگەندى انىق بىلدىرەدى. قازىر، ماسەلەن، اۋستراليا مەملەكەتىندە شابان، ياعني، مال باعاتىن ادام جوق. ولاردىڭ قىزمەتىن روبوتتار اتقارىپ وتىر. بۇل ەندى فيزيكالىق جۇمىسپەن بايلانىستى عوي. ال اقىلمەن ويلاپ، ميمەن جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتتىڭ دە ءبارى بىرتىندەپ جاساندى ينتەللەكتكە ويىسىپ جاتىر. مىسالى، شاحماتتان الەم چەمپيونى كومپيۋتەردەگى شاحمات باعدارلاماسىنان جەڭىلىپ قالدى. دەمەك كومپيۋتەردەگى شاحمات مىقتى دەگەن ءسوز. سونداي-اق ءتۇرلى دەرەكتەرگە توقتالساق، ميلليونداعان، ميللياردتاعان دەرەكتەردى تالداۋعا ادامنىڭ مۇمكىندىگى جوق. وعان ونىڭ ۋاقىتى دا، جاسى دا جەتپەيدى. ال كومپيۋتەر بىرنەشە سەكۋندتا دەرەكتەر اعىنىن وپ- وڭاي وڭدەپ بەرە الادى. ماسەلەن، مەديتسيناداعى دياگنوستيكالاۋعا نازار سالساق، دارىگەرمەن سالىستىرعاندا قۇرىلعى دياگنوزدى دۇرىس قويىپ بەرەدى، سەبەبى كومپيۋتەرگە الەمدەگى نە سول مەملەكەت پەن ايماقتاعى ەڭ مىقتى دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمى جازىلادى. ال دارىگەرگە قارالساق، تەك سول مەديتسينا قىزمەتكەرىنىڭ ءبىلىمى دەڭگەيىندە دياگنوز قويىلادى.
جالپى قازىر جاساندى ينتەللەكت تەك ەموتسيانى عانا بەرە المايدى. ادام بالاسىنا ءتان كۇلۋ، قۋانۋ، جىلاۋ سەكىلدى ەموتسيالاردان باسقاسىنىڭ بارىنە مۇمكىندىگى جەتەدى. ويتكەنى ەموتسيانىڭ ماتەماتيكالىق مودەلى ءالى جاسالماعان. ال قالعان تالداۋعا بولاتىن دۇنيەنىڭ ءبارىن جاساي الادى. ءتىپتى ادامنان ون ەسە جاقسى ىستەيدى. قازىر كومپيۋتەر كەز كەلگەن بانكتىڭ ەسەبىن جاساپ بەرە الادى. الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالانعان جازبالاردى دا روبوتتار ارنايى جاسالعان باعدارلاما ارقىلى تالداي الادى. قاشان، قايدا، كىمنىڭ نە جازعانىنا دەيىن ساراپتاما جاساپ بەرەدى. مىنە، كومپيۋتەردىڭ، جاساندى ينتەللەكتىنىڭ مۇمكىندىكتەرى قانداي ەكەنىن وسىدان-اق باعامداۋعا بولادى.
- ءيا، بۇگىندە كەيبىر سالالاردا ادامنىڭ قىزمەتىن روبوتتار اتقارىپ وتىر. ماسەلەن، وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن Amazon.com كومپانياسىنىڭ جۇك تاسىمالدايتىن مىڭداعان قىزمەتكەرى جۇمىستان بوساتىلىپ، ولاردى روبوت الماستىرعانىن بىلەمىز. بولاشاقتا ادامنىڭ قىزمەتىن تولىقتاي روبوتتار اتقارىپ، ادامزاتتىڭ جۇمىسسىز قالۋ قاۋپى بار ما؟
- مىنە، ادام جۇمىسسىز قالماۋى ءۇشىن ءبىلىم، عىلىمدى دامىتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ونىڭ الەۋمەتتىك سالدارى دا وڭاي بولماسى انىق. سونىڭ ىشىندە جاساندى ينتەللەكتتى مەڭگەرۋدى بۇگىننەن باستاۋ قاجەت. سەبەبى بۇل بارلىق عىلىمدى بىرىكتىرەدى، ياعني كەز كەلگەن عىلىمنىڭ ەلەمەنتى جاساندى ينتەلەكتتە بار.
الايدا ءبىزدىڭ زاماندا ء«بارىن جاساندى ينتەللەكت الماستىرىپ، ادامدار جۇمىسسىز قالادى» دەگەن قاۋىپ جوق. ويتكەنى ازىرگە ونداي مۇمكىندىكتى كورىپ تۇرعان جوقپىن، ءبىراق بۇل بولاشاقتا ابدەن مۇمكىن نارسە. سول ءۇشىن ادام بالاسى ءاردايىم تەحنولوگيانىڭ الدىندا جۇرۋگە ءتيىس.
جالپى دامىعان مەملەكەتتەردە جاساندى ينتەللەكت جۇمىسى جاقسى جولعا قويىلعان. ال قازاقستان جاعدايىنا كەلەر بولساق، ولاي دەپ ايتا الماس ەدىم. بىزگە ءبىر دۇنيە جەتىسپەيدى. ول - قوعامدىق قۇرىلىم. ءبىزدىڭ مەملەكەتتە جاساندى ينتەللەكتتى دامىتۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىق بايقالمايدى، ارناۋلى مەملەكەتتىك باعدارلاما، مەملەكەتتىك مەكەمە، مينيسترلىك جوق. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي، ول بارلىق ءوندىرىستى قامتيدى، سالالارى كوپ. سوندىقتان حيميا، فيزيكا ماماندارىنا بازالىق ءبىلىم بەرىپ، ءبارىن ءبىر ينستيتۋت قۇرامىنا جيناپ، ونىڭ عىلىم رەتىندە دامۋىنا، ادامداردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە ەنگىزۋگە جاعداي جاسالۋى كەرەك. وعان قوسا جاساندى ينتەللەكتتى وقىتاتىن ارناۋلى ۋنيۆەرسيتەتتەر اشىلۋى قاجەت. مۇنى وسىنداي شارالار قابىلداۋ ارقىلى جۇيەلى تۇردە دامىتىپ، جەتىلدىرۋگە اتسالىسۋىمىز كەرەك. ويتكەنى تورتكۇل دۇنيە وسىعان نازارىن اۋدارىپ، دامىتۋعا كۇش سالىپ وتىر. ءبىز بۇدان قالىپ قويۋىمىز مۇمكىن. قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ مۇمكىندىگى بار، جاستارىمىز دا وتە تالانتتى. ولاردى دەر كەزىندە پايدالانباساق، جاستاردىڭ كۇش-قۋاتى باسقا دۇنيەگە جۇمسالىپ كەتەدى.
سوندىقتان مەملەكەتتىك ساياساتتى جولعا قويۋ كەرەك. جوعارىدا ايتقانىمداي، ارناۋلى وقۋ ورىندارىن، ارناۋلى عىلىمي مەكەمەلەردى اشۋ كەرەك. سوسىن عىلىمدى كونكۋرسقا بايلاپ قويماي، وعان اي سايىن دارىگەرلەر مەن مۇعالىمدەر سەكىلدى جالاقى تولەنۋى كەرەك. ماسەلەن، كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا اتوم بومباسى قالاي جاسالدى؟ سول كەزدە باسشىلىقتا بولعان ادامدار ارناۋلى ورتالىقتار ۇيىمداستىرىپ، قىزمەتكەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق جاعدايىن جاساپ قويدى. اي سايىنعى جالاقى، تۇراتىن جەر، سونىمەن قوسا كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكتەرىمەن قامتاماسىز ەتتى، ياعني باستان اياق مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىندا بولدى. سوندىقتان دا عالىمدار اينالدىرعان 4-5 جىلدىڭ ىشىندە اتوم بومباسىن جاساپ شىقتى. ءدال وسىنداي جۇيەمەن عارىش سالاسىن دا مەڭگەرىپ وتىر. عالىمدارى جالاقى، كونكۋرس، گرانت دەپ، ۇساق-تۇيەككە باس قاتىرمايدى. تەك زەرتتەۋىن جاساپ، ونى ىسكە اسىرۋمەن عانا اينالىسادى.
- ءبىر سۇحباتىڭىزدا «قازىر جاڭا تەحنولوگيالىق وركەنيەت پايدا بولدى. ولار بىزدەن دامىپ كەتۋى ىقتيمال نەمەسە ءبىز قۇرىلعىنىڭ ارتىندا قالىپ كەتۋىمىز مۇمكىن» دەيسىز. راسىمەن، ءبىز قۇرىلعىنىڭ ارتىندا قالىپ كەتۋىمىز مۇمكىن بە؟
- جالپى جەكە سالالاردى الىپ قارايتىن بولساق، ءيا، ءبىز قۇرىلعىنىڭ ارتىندا قالىپ كەتتىك. 1990-جىلدارى «ينتەرنەت زاتتارى» (IoT - internet of things) دەگەن ۇعىم پايدا بولدى. بۇل - راديوجەلىلەر ارقىلى ينتەرنەتكە قوسىلاتىن قۇرىلعىلار. ولار ءبىر-بىرىمەن ارالاسا الادى، حابار تاراتا الادى. سونىمەن قوسا «شەشىم قابىلداۋ» دەگەن ەرەجەنى دە شىعارۋعا مۇمكىندىگى بار. ياعني جاعدايعا بايلانىستى وزدەرى شەشىم شىعارىپ، ادامنىڭ قاتىسۋىنسىز اۆتوماتتى تۇردە رەاكسيا تانىتا الادى. سەبەبى ولار - اقىلدى. قازىر «اقىلدى قالالار»، «اقىلدى ۇيلەر» دەپ ايتىپ ءجۇرمىز عوي، سونىڭ ءبارى - جاساندى ينتەللەكت دامۋىنىڭ جەمىسى. قازاقستاندا مۇنداي دامۋدىڭ شەتى عانا كورىنىپ ءجۇر. سول سەبەپتى ونىڭ قولدانۋ اياسى وتە ۇلكەن ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك.
مىسالى، اۋدارما سالاسىن قاراستىرايىق. قازىر كومپيۋتەردە جازباشا دا، اۋىزشا دا اۋدارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن باعدارلاما بار. GOOGLE- ءدىڭ اۋدارما فۋنكتسياسى قازاق تىلىنەن اعىلشىن تىلىنە، ورىس تىلىنەن قازاق تىلىنە ەركىن اۋدارما جاساي بەرەدى. ساپاسى جوعارى. ءبىراق ماسەلەن ورىس تىلىمەن سالىستىرعاندا، قازاق تىلىندەگى اۋدارماسى ءسال تۇزەتۋدى قاجەت ەتەدى. ال وعان ءبىرىنشى كەزەكتە ينتەرنەتتەگى قازاق ءتىلدى كونتەنتتىڭ ازدىعى سەبەپ بولىپ وتىر. ەگەر ونى كوبەيتسەك، ساپا جاقسارا تۇسەدى. دەگەنمەن ءقازىر وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىنعى ساپادان الدەقايدا جوعارى. ءقازىر تەك جازباشا عانا ەمەس، اۋىزشا ايتىلعان ءماتىندى دە اۋداراتىن تەحنولوگيا ىسكە قوسىلدى.
جالپى قاي ۇلت، قاي مەملەكەت ءبىلىمىن، عىلىمىن دامىتپاسا، سول ۇلت ءھام مەملەكەت بارىنەن جەڭىلەدى. جاي قۇرىلعىلاردان دا جەڭىلەدى. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى - عىلىمدى، سونىڭ ىشىندە جاساندى ينتەللەكتتى دامىتۋ بولۋى كەرەك. سەبەبى قازىرگى كەزدە جاساندى ينتەللەكت پايدالانىلمايتىن سالا جوق ەكەنىن ايتتىم. ماتەماتيكا، حيميا، فيزيكا سالالارىنىڭ بارىندە جاساندى ينتەللەكت جۇمىس ىستەيدى. ەرەجەلەرى، مودەلى دۇرىس بولسا، ول ءبارىن دۇرىس شىعارىپ، كورسەتىپ بەرەدى. قازىر جاساندى ينتەللەكتتىڭ ء«وزىن- ءوزى وقىتۋ» دەگەن فۋنكتسياسى بار. ولار جەلى ارقىلى ءبىر-بىرىمەن بايلانىسا وتىرىپ، كەزدەيسوق اقپاراتتى، مالىمەتتەردى «ۇستاپ» الادى. كادىمگى ادام سەكىلدى. كوشەدە كەلە جاتىپ نە بولماسا اينالانىڭ اسەر ەتۋى ارقىلى ءبىز دە بەلگىلى ءبىر اقپاراتتى قابىلداپ، وي تۇيەمىز عوي. ولار دا سول سەكىلدى. سوندىقتان ءبىز جاساندى ينتەلەكتتەن ىلعي الدا ءجۇرۋىمىز كەرەك. ەگەر ونىڭ الدىندا جۇرمەسەك، ادامزات بالاسى ونىڭ ارتىندا قالىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن.
- دەمەك بۇل ادام ومىرىنە قاۋىپ-قاتەر ءتونۋىن مەڭزەيتىن سياقتى. جالپى جاساندى ينتەللەكت ادام بالاسىنا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءقاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن بە؟
- نەگىزى تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار دەيمىز عوي. سوندىقتان كەز كەلگەن زاتتىڭ ەكى جاعىن قاتار قاراستىرامىز. سول سياقتى جاساندى ينتەللەكتتىڭ دە ەكى تۇسى بار: پايداسى جانە زيانى. بۇل شىنداپ كەلگەندە، ونى جاساپ شىعاراتىن مەملەكەتتىڭ ۇستانعان ساياساتىنا بايلانىستى نارسە. ەگەر جاساندى ينتەللەكتتىڭ دامۋىن جولعا قويۋ ءۇشىن ارناۋلى باعدارلاما جاساپ، عالىمدار توبىن جيىپ، زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەسە، ارينە، زيان جاعى كوپ بولۋى مۇمكىن. ال قوعامعا قاجەت باعىتتاردى دامىتۋعا كۇش سالسا، جاساندى ينتەللەكتتەن اسقان عىلىم جوق.
- مامانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى جاساندى ينتەللەكتتىڭ دامۋىن باقىلاۋدا ۇستاۋ قاجەت ەكەنىن ايتىپ وتىر. ءتىپتى بۇعان دەيىن كەيبىر عالىمدار ونىڭ قاۋپى جونىندە ب ۇ ۇ- عا دا حات جولداعان. مۇندا عالىمدار جاساندى ينتەللەكتى بار اسكەري قارۋدى باقىلاۋدا ۇستاۋ كەرەك دەگەن ماسەلە كوتەرگەن. ماسەلەن، قازىر كەيبىر مەملەكەت باسشىلارى الەمدە انالوگى جوق قارۋعا يە بولعىسى كەلۋى مۇمكىن. ول ءۇشىن ءتۇرلى قۇپيا زەرتحانالاردى قارجىلاندىرىپ، ولارعا قىرۋار اقشا ءبولۋى دە ىقتيمال ەكەنى ايتىلادى. وسىعان قاتىستى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟
- قازىر ادامزاتقا نە بەلگىلى ءبىر مەملەكەتكە قاۋىپ ءتوندىرۋ ءۇشىن بۇرىنعىداي اتوم بومباسىن، راكەتانى جاساۋدىڭ قاجەتى جوق. جالپىلاما قارايتىن بولساق، بۇل بۇكىل ادام بالاسىنا قاۋىپ تۋدىرمايدى، ءبىراق كەيبىر مەملەكەتتەر مەن ۇلتتارعا ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. ماسەلەن، كولەمى ماسا نە شىبىنداي بولاتىن ينتەللەكتۋال جاساندى جاندىككە بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىڭ نەمەسە ءبىر ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق كودىنىڭ الگوريتمىن ەنگىزسە، ونى بيولوگيالىق قارۋ رەتىندە پايدالانۋعا ابدەن بولادى. سوندا جاندىك تەك سول الگوريتمگە سايكەس سالىپ بەرگەن گەنەتيكانى نە ءناسىلدى شاعادى. ءتىپتى قىرىپ جىبەرۋى دە مۇمكىن. ويتكەنى جاساندى ينتەللەكت ادامنىڭ بەت-ءجۇزىن دە، داۋىسىن دا تانۋعا مۇمكىندىگى بار. سول سياقتى ادامنىڭ گەنەتيكالىق كودىن دا جاقسى تانيدى. سوندىقتان دا سول ناسىلگە نە ۇلتقا قونادى.
- كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن ءار ەل ءتۇرلى تەحنولوگيانى پايدالانعانىن بىلەمىز. ماسەلەن، قىتاي بيلىگى ازاماتتاردىڭ سمارتفوندارىن مۇقيات قاداعالاپ، جۇزدەگەن ميلليون ادامنىڭ بەت-الپەتىن تانيتىن كامەرالاردى قولدانىپ، تۇرعىندارعا دەنە تەمپەراتۋراسى مەن مەديتسينالىق جاعدايىن تەكسەرىپ، ينفەكتسيانىڭ تاسىمالدانۋ مۇمكىندىگىن تەز انىقتادى. ءبىراق وسى ءبىر بەت-الپەتتى تانۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ توتاليتارلىق رەجيمگە اپاراتىن جول ەمەس پە؟ قالاي ويلايسىز؟
- قازىر ادام اعزاسىنا چيپ سالۋ ماسەلەسى دە قارالىپ جاتىر. بۇل دا مۇمكىن نارسە. بۇنىڭ ءبىر جاقسى تۇسى ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعانداي، ماسەلەن، ينفەكتسيا جۇقتىرىپ العان ادامعا دەرەۋ حابار بەرەدى. ەگەر ادام اۋىرىپ قالعانىن بىلمەي، باسقا ادامعا جۇقتىرسا، ول اينالاسىنداعىلارعا اۋرۋدى تاراتۋعا سەبەپكەر بولادى. ال مەن ايتىپ وتىرعان چيپ جىلدام حابار جەتكىزىپ، ونىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سوندىقتان بۇدان قورقۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ويلايمىن. قورقاتىن بولساق، ەرتەدە ۇڭگىردە ءومىر سۇردىك قوي، وندا ەندى جاڭا عاسىردىڭ وركەنيەتىنەن باس تارتىپ، سول داۋىردە ءومىر سۇرە بەرگەنىمىز دۇرىس شىعار... وسى ورايدا ءبىزدىڭ ومىرلىك ماقساتىمىز قانداي ەكەنى جونىندە زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. جالپى ءبىز بيلىكتەن ەشقاشان قورىقپاۋىمىز كەرەك. ساياساتتىڭ كەمشىن تۇستارى بولسا، حالىق بيلىكتى ۇنەمى تۇزەتىپ وتىرۋى قاجەت. بيلىك - تەك حالىقتىڭ وكىلى ءارى ءاردايىم سولاي بولىپ قالۋعا ءتيىس.
- ازاماتتاردى باقىلاۋ جايلى اڭگىمەمىزدى جالعاساق، يزرايلدىق تاريحشى يۋۆال نوي حاراري جاساندى ينتەللەكتتىڭ دامۋىن كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ ادامداردى باقىلاۋى ءۇشىن پايدالانىپ وتىرعانىن ايتىپ، الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى. ونىڭ سوزىنشە، سوڭعى جىلدارى ۇكىمەت، ءىرى كورپوراتسيالار ادامداردى باقىلاۋعا الۋ، مانيپۋلياتسيا جاساپ، باسقارۋ ءۇشىن كۇردەلى تەحنولوگيالاردى قولدانا باستاعان. ول: «قازىر تەحنولوگيا العاش رەت ادامداردى 24 ساعات بويىنا باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. كەزىندە ك گ ب- نىڭ كەڭەس ازاماتتارىن 24 ساعات بويىنا باقىلاۋدا ۇستاۋعا ءارى جينالعان اقپاراتتى ءتيىمدى تۇردە وڭدەۋ مۇمكىندىگى بولعان جوق. تەك ساراپشىلار مەن ازاماتتاردى باقىلايتىن اگەنتتەرگە ارقا سۇيەدى. ال ءقازىر بيلىك نە ۇكىمەت ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ادامدارعا ەمەس، قۋاتتى الگوريتمدەر مەن داتچيكتەرگە سۇيەنىپ وتىر» دەيدى. بۇعان قاتىستى پىكىرىڭىز قانداي؟ مۇنداي بولسا، جاساندى ينتەللەكتتىڭ دامۋىنا قانداي دا ءبىر شەكتەۋ قويۋ قاجەت پە؟
- عالىم رەتىندە ايتارىم، جاساندى ينتەللەكتتى دامىتۋعا ەشكىم شەك قويا المايدى، عىلىم دامىعان سايىن جاساندى ينتەللەكت تە دامۋىن توقتاتپايدى. ال كەز كەلگەن شەكتەۋ زاڭنىڭ اياسىندا بولۋعا ءتيىس. ءابسوليۋتتى بوستاندىق دەگەن ءسوز جوق. ءبىراق زاڭدى ادام قابىلدايتىنىن ەسكەرۋىمىز قاجەت. ويتكەنى زاڭدى كىم، قالاي شىعاراتىنىنا كوپ نارسە بايلانىستى ەكەنىن كوزىمىزبەن كورىپ، ەستىپ ءجۇرمىز. جالپى مەنىڭ ويىمشا، بيلىك پەن حالىق اراسى بولىنبەۋى كەرەك. ەگەر بولىنسە، مەملەكەت تە، حالىقتىڭ ءال- اۋقاتى دا جايىندا قالادى. سەبەبى بيلىك پەن حالىق - ءبىر. ال دۇرىس ماعىناسىندا ادامدى باقىلاۋ ماقساتىندا چيپ سەكىلدى تەحنولوگيالار قولدانىلۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ءبىراق بۇل بىرەۋدى جازالاۋ ءۇشىن باقىلاۋ كەرەك دەگەندى بىلدىرمەيدى. كەرىسىنشە، جاڭا تەحنولوگيانى ادام دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا، اۋىر اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا پايدالانۋعا باعىتتاۋىمىز كەرەك. ءبىز جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ تەك جاقسى تۇسىن، ادامزاتقا پايدالى جەرىن عانا الۋىمىز قاجەت. سەبەبى ونىڭ جاعىمدى دا، جاعىمسىز دا تۇسى شەكسىز.
ال شەكتەۋ ماسەلەسى جونىندە ءسوز بولسا، بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىڭ دەڭگەيىندە ەمەس، الەمدىك دەڭگەيدە قويىلۋعا ءتيىس. مىسالى، بۇۇ دەڭگەيىندە كۇن تارتىبىنە شىعارىلىپ، ەگجەي- تەگجەيلى قاراستىرىلىپ، شەشىم قابىلدانۋى كەرەك. الايدا قازىرگى تاڭدا ب ۇ ۇ- نىڭ شەشىمىن مويىندامايتىن، وعان قارسى شىعىپ وتىرعان مەملەكەتتەر دە بار ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون.
- جاساندى ينتەللەكت سالاسىمەن جىلدار بويى اينالىسىپ كەلەسىز. قازاقستاندا ءساتتى شىققان تەحنولوگيالىق جوبالار بار ما؟ ءساتتى شىعىپ، ادام ءومىرىن جەڭىلدەتۋدە نە ادام ءومىرىن ساقتاۋدا قانداي دا ءبىر سالادا ادامزاتقا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن قازاقستاندىق جوبالاردى اتاي الاسىز با؟
- قازاقستاندا جاساندى ينتەللەكت سالاسى بويىنشا ادامزاتقا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن وتاندىق ءونىم جوق. الەمدىك دەڭگەيدەگى تەحنولوگيا مەن عىلىمي جەتىستىكتەر بار. ماسەلەن، ءبىز قازاق ءتىلى گراماتيكاسىنىڭ، ناقتىراق ايتساق، مورفولوگيالىق جانە سينتاكسيستىك ەرەجەلەرىنىڭ ماتەماتيكالىق مودەلدەرىن جاسادىق. مۇنداي تەحنولوگيا تۇركى تىلدەرىنىڭ ەشقايسىسىندا جوق. قازاق ءتىلىن كومپيۋتەر تۇسىنەتىندەي دەڭگەيگە جەتكىزدىك. قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ءسىز قويعان سۇراققا كومپيۋتەر جاۋاپ بەرەدى. نە بولماسا بازاسىنداعى سۇراقتى ادامعا قويادى. ادام ساۋالعا جاۋاپتى نە جازباشا، نە اۋىزشا بەرۋى كەرەك. بەرىلگەن جاۋاپقا سايكەس، كومپيۋتەر اۆتوماتتى تۇردە ءوزى 0 دەن 100 گە دەيىن باعالاپ بەرەدى.
ەندى ونى ەنگىزۋ ءۇشىن ونىڭ مازمۇنىنا كەلسەك، ءماتىن جازاتىن مىقتى ماماندارعا كونكۋرس اشىپ، سولارعا دايىنداتۋ كەرەك. ءقازىر بىزدە تەك تەحنولوگيا بار، ءبىراق ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءار سالادان مازمۇنىن جاسايتىن مامانداردى جاساقتاۋ قاجەت. بۇل تەحنولوگيانى العاش جاساپ شىققان كەزدە مينيسترلىككە دە ايتىپ، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا دا جاريا ەتتىك. الايدا ءبىز تەحنولوگيانى جوعارىدا وتىرعان باسشىلارعا بۇگىن تانىستىرساق، ەرتەڭ ول اۋىسىپ كەتەدى. سونداي ءبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى جوبامىز جۇزەگە اسپاي تۇر. 2014-جىلدان بەرى ءارى-بەرى شاپقىلاپ، ەنگىزۋگە تىرىسقانىممەن، ازىرگە مۇمكىن بولمادى.
جالپى بىزدە جاساندى ينتەللەكتتى دە، عىلىمدى دا دامىتۋعا مۇمكىندىگىمىز، الەۋەتىمىز بار. ءبىلىمدى ءارى بىلىكتى ماماندارىمىز دا جەتكىلىكتى. عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى دە بار. مىنە، سونى ءارى قاراي قولداپ، قولدانىسقا ەنگىزىپ جىبەرسە، تاماشا بولار ەدى.
ءبىراق بىزدەگى جاعداي باسقاشا. بۇگىندە عىلىمدى كونكۋرسقا، گرانتقا تەلىپ قويدى. كەيبىر جاعدايدا بايقاۋ دۇرىس باعالانباي قالادى. ونى جەڭىپ العان كۇننىڭ وزىندە ءۇش-اق جىلعا ءارى عىلىمي جۇمىستى تاجىريبەدە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن سۇراعان اقشاڭنان 2-3 ەسە از بەرەدى. ءسويتىپ گرانتتى ۇتقان العاشقى ءۇش جىلدا دايىنداعان شاكىرتتەرىڭ جوبا جاسايدى، زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. ال كەيىنگى ءۇش جىلدا گرانتتى قايتىپ بەرمەيدى نە بولماسا باسقا جاعداي بولىپ قالۋى مۇمكىن. ءسويتىپ اقشا جوق بولعاندىقتان، جينالىپ، زەرتتەۋ جاساپ جۇرگەن جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ جۇمىسى جۇزەگە اسپاي، كەيبىرى ورتا جولدان تاستاپ كەتەدى. جالپى ولار زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، ديسسەرتاتسيا جازادى، ءبىراق ونى ءارى قاراي دامىتۋ ءۇشىن قاراجات جەتپەي قالادى.
- سوندا قازاقستانداعى جاساندى ينتەلەكتتى قالاي دامىتامىز؟ قانداي ماسەلەگە نازار اۋدارۋىمىز كەرەك؟
- جالپى بىزگە جاساندى ينتەللەكتپەن اينالىساتىن ۇلكەن مينيسترلىك اشۋ كەرەك. سوسىن سول مينيسترلىكتىڭ جانىنان ارناۋلى ينستيتۋت قۇرىلۋى قاجەت. كونكۋرس نەگىزىندە ەمەس، مىقتى عالىمداردى سول ينستيتۋتقا شتاتقا الىپ، جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. جالاقى ۋاقىتىلى ءجۇرىپ تۇرسا، عىلىمي جوباڭا دا قاجەتتى قاراجات دايىن تۇرسا، ارينە، ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولادى. ال كونكۋرسقا قاتىسىپ، ونىڭ ۋاقىتى ءبىتىپ قالاتىنىن ۋايىمداپ جۇرسەڭ، جوبا دامىمايدى.
الىسقا بارماي-اق، كورشىلەس جاتقان قىتاي، رەسەي سەكىلدى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن الۋعا بولادى. ماسەلەن، 2015-جىلى مەن ماسكەۋگە سەمينارعا باردىم. سوندا ولاردىڭ قورعانىس مينيسترلىگى مەن ءبىلىم مينيسترلىگى جانە عىلىم اكادەمياسى بىرىگىپ، جوبا جاساعالى جاتقانىن كوزىممەن كوردىم. ولار سوڭعى بەس جىلدا كىم جاساندى ينتەللەكتكە قاتىستى شەتەلدىك جانە وتاندىق جۋرنالداردا عىلىمي ەڭبەك جازىپ ءجۇر، سولاردىڭ ءبارىن شاقىرىپ، كونفەرەنتسيا وتكىزدى. ءۇش كۇن بويىنا عالىمدارى بايانداما جاساپ، عىلىمي ەڭبەكتەرىن تانىستىردى. سەمينار سوڭىندا سول عالىمدارعا بارلىق جاعداي جاسالاتىنىن، تەك ناتيجەگە جۇمىس ىستەۋ كەرەگىن ايتتى. مىنە، قازىرگى تاڭدا عالىمداردىڭ جۇمىسى ناتيجە بەرىپ وتىر. قازىر ورىس عالىمدارى جاساندى ينتەللەكتتى دامىتۋ جاعىنان مىقتى. ماسەلەن، «ياندەكستەگى» باعدارلامانىڭ ءبارىن وزدەرى جاسادى. «اليسا» دەگەن جوبالارى دا بار. ماتەماتيكالىق ەسەپتەردى شىعاراتىن تەحنولوگياسى دا بار. سوندىقتان قازىر ۆەلوسيپەد ويلاپ تابۋدىڭ قاجەتى جوق، وسى سالادا بىرنەشە جىلدان بەرى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن ماماندارعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.
- سۇحباتىڭىزعا كوپ راقمەت!
نازەركە سۇيىندىك
