قازان توڭكەرىسىنە دەيىن قازاق نەگە قىرعىز اتالىپ كەلدى؟
بۇل نەنىڭ نىشانى؟ بۇل ءسوز تىركەسى قايدان شىقتى؟
شىنىندا دا قازان توڭكەرىسىنە دەيىن قازاقتاردى نەگە قىرعىز دەگەن؟ بۇل سۇراقتى مەن العاش رەت مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەنىمدە-اق تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمىنە قويعانىمدا ول ماعان ناقتى جاۋاپ بەرۋدىڭ ورنىنا قازاقتار مەن قىرعىزدار تامىرلاس، تۋىس ەل دەپ قانا جىلى جاۋىپ قويعانى ەسىمدە.
جۋىردا مەن وسى سۇراقتىڭ ناقتى جاۋابىن تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا قىزمەتكەرى يرينا ەروفەيەۆادان ەستىدىم. ونىڭ ايتۋىنشا، ۇلتتاردىڭ اتىنا قاتىستى بۇرمالاۋشىلىق وسىدان 280 جىل بۇرىن جازعان جۋرناليستەر جىبەرگەن قاتەلىكتەن ورىن العان ەكەن. سول ۋاقىتتا قازاقتاردىڭ قىرعىز بولىپ اتالىپ كەتۋىنە جۋرناليستەردىڭ نەمقۇرايلىلىعى ءوزىنىڭ كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمادى. سونىمەن بۇل ماسەلەگە رەت رەتىمەن توقتالايىق.
«قازاق» ءسوزى العاش رەت XV عاسىردا پايدا بولعان، 1460 - جىلى جانىبەك پەن كەرەي حان سىرداريا جاعالاۋلارىنداعى ءوز اۋىلدارىنان ۇدەرە كوشىپ، موعول باسقارۋشىسى ەسەن-بۇعىنىڭ يەلىگىندەگى جەتىسۋ ايماعىنا شوعىرلانعان بويدا (1460 - جىلى) قازاق حاندىعىن قۇرعان. ال ونداعى تايپالار ءوزارا بىرىگىپ، وزدەرىن ەركىن ەلدىڭ وكىلدەرى رەتىندە «قازاقتار» دەپ اتاعان. سول ۋاقىتتان بەرى كوشپەلى حالىقتار وزدەرىنە «مەن قازاق» اتاۋىن سانالى تۇردە تاڭعان. رەسەي پاتشالىعى تۇسىندا جوڭعارياعا جىبەرىلگەن يۆان ۋنكوۆسكييدىڭ جۋرنالىندا (1722 -جىلى) قولىندا بيلىگى بار كەيبىر قازاقتار قۇجاتتارعا «قازاق» دەپ قول قويعانى تۋرالى مالىمەتتەر بارشىلىق. الايدا ول ۋاقىتتا قالىڭ كوپشىلىك ۋنكوۆسكيدىڭ جازعاندارىنان بەيحابار بولاتىن. ەسەسىنە حالىقتار اراسىندا گوللاندىق نيكول ۆيتزەننىڭ كىتابى تانىمال-تىن.
ول كەزدە نيدەرلاندتىق ساياحاتشى پەتر I تاپسىرماسىمەن رەسەي يمپەرياسىنىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە ورنالاسقان حالىقتار تۋرالى مالىمەتتەردى جيناۋى كەرەك بولعان.
ول ساياحاتشى وزىنە ارتىلعان مىندەتتەمەلەردى تولىق ورىنداۋعا شاماسى جەتپەگەن. ول ءتىپتى كەيبىر مالىمەتتەردى بۇرمالاعانى كەيىن بەلگىلى بولعان. وزىنە بەيتانىس، ۇشى-قيىرى شەكسىز دالانى ارالاۋعا جۇرەكسىنگەن ول ءبىر جەرگە تۇراقتاپ الىپ، ارى-بەرى وتكەن شەنەۋنىك، ساياحاتشىلار مەن الىپ-ساتارلاردى سوزگە تارتۋ ارقىلى شىعىستاعى كوشپەندى حالىقتار تۋرالى مالىمەتتەردى ءتۇرتىپ الىپ وتىرعان.
اتاپ وتەرلىگى ساۋالناما قاتىسقانداردىڭ كەيبىرى وزدەرىنە قويىلعان سۇراقتارعا دالمە ءدال جاۋاپ بەرىپ وتىرسا، ەندى ءبىرى مۇلدە كەرەعار پىكىر كەلتىرگەن. وسىنى ەسكەرمەگەن ۆيتزەن قولدا بار مالىمەتتەردى سۇرىپتاۋدان وتكىزبەستەن جيناعىنا ەنگىزىپ وتىرعان.
الايدا بۇل ەڭبەكتە قۇندى دەرەكتەر دە جوق ەمەس. ماسەلەن، وندا ءابىلقايىر حاننىڭ اكەسى قاجى سۇلتان تۋرالى دا دەرەكتەر بارشىلىق. ۆيتزەن سونداي-اق، ءوز ەڭبەگىندە ازيا حالىقتارىنىڭ گەوگرافيالىق جاعىنان ورنالاسۋىنا دا ەرەكشە توقتالعان: ول باشقۇرت، ەنيسەي قىرعىزدارى مەن حاكاستار تۋرالى مالىمەتتەردى دە جەكە جەكە توپتاستىرعان. ال قازاقتار تۋرالى اقپاراتتار ارا-كىدىك «بۇقار» بولىمىنە دە، «قازاقتار» جانە «تاتار قازاقتارى» دەگەن جەكە اتاۋمەن دە توپتاستىرىلىپ وتىرعان. قىسقاسىن ايتقاندا، ول ەڭبەكتە قازاقتار جايىنداعى دەرەكتەر ءار بولىمگە ءبولىنىپ جازىلىپ وتىرعان.
سوڭعىسى مىنامەن بايلانىستى. ХVII عاسىردىڭ سوڭىندا قازاق حاندىعى ورتالىق سىرداريا اۋماعىنا ىقپالىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا بۇقار حاندىعىمەن ارا-تۇرا سوعىسىپ تۇرعاندىقتان قازىرگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كەيبىر ايماقتارى قولدان قولعا ءوتىپ وتىرعان. ال ۆيتزەننىڭ جيناعى جازىلىپ جاتقان كەزدە ول ايماقتارعا بۇقار حاندىعىنىڭ ساياسي ىقپالى ءجۇرىپ تۇرعاندىقتان جەرگىلىكتى قازاقتار تۋرالى مالىمەتتەر دە «بۇقار» بولىگىنە ەنىپ كەتكەن ەكەن. ال «قازاق» اتاۋىنا قاتىستى ورەسكەل قاتەلىك 1734 - جىلى گازەت بەتىنە باسىلىپ كەتكەن. اتاپ ايتقاندا، ناق سول جىلى ءابىلقايىر حاننىڭ ۇلى ەرالى باستاعان دەلەگاتسيا مۇشەلەرى رەسمي ساپارمەن سانكت-پەتەربورعا بارعانىندا ونداعى ورىس جۇرتشىلىعى قازاقتاردىڭ قانداي ۇلت ەكەنىنەن، قايدان شىققانىنان بەيحابار بولعاندىقتان جەرگىلىكتى «سانكت-پەتەربۋرگسكيە ۆەدوموستي» گازەتى وسى تاقىرىپقا كولەمدى ماقالا ازىرلەۋدى الدارىنا ماقسات ەتىپ قويادى.
سول ۋاقىتتا گازەتتىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىن اتقارعان ميحايلو لومونوسوۆ گازەت جۋرناليستەرىنىڭ بىرىنە قازاق دەلەگاتسياسى تۋرالى ماقالا جازۋدى تاپسىرعانى سول-اق ەكەن ول جۋرناليست بىردەن ۆيتزەننىڭ كىتابىنا جۇگىنگەن.
ال ماقالانى جازۋ پروتسەسى كەش اياقتالعاندىقتان ونى باس رەداكتور وقىپ ۇلگەرمەپتى. جانە ول ماقالادا: «قازاقتار ەنيسەي قىرعىزدارىنان شىققان» دەگەن ءسوز تىركەسى دە ىلەسە كەتكەن.
www.express-k.kz
اۆتور: ەرىك اۋباكىروۆ، الماتى
