يساتاي باتىر جاڭگىر حاننىڭ ورداسىن نەگە شاپپادى؟
ازاتتىق جولىندا باسىن بەرگەن قوس باھادۇردىڭ جانكەشتى كۇرەسىن ءتيىستى دارەجەدە دارىپتەي الماي جۇرگەنىمىز وكىنىشتى. ونىڭ سان الۋان سەبەپتەرى بار.
ءسوز باسى
يساتاي-ماحامبەت تاريحى قوزعالعان كەزدە ءبىز ءبارىبىر جاڭگىر حان ەسىمىن اينالىپ وتە المايمىز. ەل تاۋەلسىزدىگىمەن بىرگە بوكەي ورداسىنىڭ سوڭعى حانى جاڭگىردىڭ دە ساياسي پورترەتى قايتا سومدالىپ، ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا، عىلىمي دايەكتەرىنىڭ السىزدىگىنە قاراماستان جاڭا قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرۋدا كوسەمسوز شەبەرلەرىنىڭ ەڭبەكتەرى العا شىقتى (قۇلكەنوۆ م. وتاربايەۆ ر. جاڭگىر حان. داڭق پەن داقپىرت (جاڭاشا كوزقاراس). ا. 1992؛ بورانعالي ۇلى ت. عاسىردان تابارىك. استانا، 2004؛).
سايىپ كەلگەندە، جاڭگىر حاننىڭ يگىلىكتى ىستەرىن ۇلىقتاۋ شىرقاۋ بيىككە كوتەرىلىپ، وبلىس كولەمىنىڭ وزىندە وعان كەسەنە، ەسكەرتكىش، ۋنيۆەرسيتەت، كوشە، كىتاپ دۇكەنى، مۋزەي، مەكتەپ اتىن بەرۋ شارالارى جەدەل قارقىنمەن جۇرگىزىلسە دە، جىلدار بويى ماحامبەتتىڭ «حان ەمەسسىڭ، قاسقىرسىڭ» ولەڭىنىڭ اياسىندا قاشالىپ قالعان قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق تاريحي ساناسى دەگەن «ءمونوليتتى» بولشەكتەۋ ازىرشە مۇمكىن بولماي وتىر.
ولاي دەيتىنىمىز، جاڭگىر حان حاقىندا وتاندىق تاريحنامادا ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر ىزدىلىك جوق. بولاشاق تاريحشىلار مەن باسقا دا ماماندىق يەلەرى، ياعني، ستۋدەنتتىك اۋديتوريالاردا كەڭىنەن پايدالانىلاتىن، ەلىمىزدىڭ جەتەكشى عالىمدارى ك. ەسماعامبەتوۆ، م. قويگەلديەۆ، ي. كەنجاليەۆ ت. ب. جازعان ىرگەلى زەرتتەۋلەردە، سىن ساعاتىنداعى حان جاڭگىر قيمىلىنىڭ ەش اقتاپ الۋعا بولمايتىندىعى باسا كورسەتىلسە (ەسماعامبەتوۆ ك. ل. ازات رۋحتىڭ كۇرەسكەرى. ا. 2003؛ قويگەلديەۆ م. يساتاي ستارشىن جانە جاڭگىر حان. ءومىر اعىنىنان تۋعان قايشىلىق// ەگەمەن قازاقستان. 2003. 6- قىركۇيەك؛ كەنجاليەۆ ي. يساتاي - ماحامبەت. ا. 1991؛)، كوك قۇراقتاي جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان بۇگىنگى جاس ۇرپاقتىڭ (ەلىمىز بويىنشا مەكتەپ پارتاسىندا 2,5 ميلليون وقۋشى وتىرعانىن ەسكە سالامىز - ج.ج.) تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرىپ جاتقان جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتىڭ 8-سىنىبىنا ارنالعان، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ۇسىنعان ءھام 108000 دانا تارالىممەن جاريالانعان وقۋلىقتا: «جاڭگىر حان تاراپىنان سالىناتىن الىم-سالىق تۇرلەرى دە ەڭسەنى ەزىپ جىبەردى. ول ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ پايداسىنا جيناپ الىناتىن ءبىرىڭعاي سالىق ءتۇرىن ەنگىزدى. پاتشا ۇكىمەتى حاننىڭ ءوزى جاساپ العان فيسكالدىق قارجى جۇيەسىنە ارالاسپادى»، «جاڭگىر حان مەن ونىڭ توڭىرەگىندەگىلەر يساتايعا جالا جابۋعا كوشتى»، «جاڭگىر حان حالىقتىڭ قاھارىنان شوشىپ كەتتى»، «ءبىراق، ول (جاڭگىر - ج. ج.) ۋادەسىندە تۇرمادى. ءسويتىپ، جاڭگىر حان حالىق الدىنداعى بەدەلىنەن ايىرىلا باستادى»، «جاڭگىر حاندا ۇرەي قالمادى» (قابىلدينوۆ ز. ە. قايىپبايەۆا ا. ت. قازاقستان تاريحى (ХVІІІ عاسىر- 1914-جىل). 8 -سىنىپ. ا. 2008. 127-131- ب ب.)، - دەپ جازىلعان.
بۇدان جاڭگىر حاننىڭ وتە كۇردەلى تۇلعا ەكەندىگى، سوندىقتان دا، ونى قوعامعا ناسيحاتتاۋداعى رەسمي ۇستانىمدا ءالى ءبىر ىزدىلىكتىڭ جوق ەكەندىگى اڭعارىلادى. ءتۇيىپ ايتقاندا جاڭگىر حان حاقىنداعى مەملەكەتتىك رۋحاني-يدەولوگيالىق كوزقاراستىڭ ءبىر ورتاق ۇلتتىق مۇددەگە جۇمىلدىرىلماۋى، بەدەلدى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندە «تاماشا ديپلومات»، «كورەگەن قايراتكەر» رەتىندە «تەڭدەسسىز ۇلىقتىعى» (كاسىمبايەۆ ج. ك. گوسۋدارستۆەننىە دەياتەلي كازاحسكيح حانستۆ ХVІІІ - پەرۆوي پولوۆينى ⅩⅨ ۆ ۆ. جانگير حان (1801-1845). ا. 2001. س.153.) دارىپتەلە باستاعان تۇلعانىڭ ساۋلەلى جاقتارىمەن بىرگە كولەڭكەلى ىستەرىدە جەتىپ-ارتىلاتىندىعى زەرتتەۋلەر مەن تاريحي وقۋلىقتاردا جىكتەلە كورسەتىلگەندىكتەن، بۇگىنگى جاس بۋىننىڭ تاريحي ساناسى قاراما-قايشىلىقتارمەن شىرمالۋدا. مۇنىڭ سىرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن «وتان تاريحىنىڭ كوپتەگەن ءپرينتسيپتى ماسەلەلەرىنىڭ تۇبەگەيلى دايەكتەلمەۋىندە» (قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تاريحي سانا قالىپتاسۋىنىڭ تۇجىرىمداماسى. - ا. 1995. 10-ب.) جاتىر.
ءداستۇرلى قازاق قوعامى ءۇشىن قاي زاماندا دا ەجەلگى جانە ماڭگىلىك قۇندىلىق الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك! الەۋمەتشىل تۇلعا قاشاندا مەملەكەتشىل! سونىمەن، ازىرشە شەشىمى جوق سۇراق، سوندا قاي تۇلعانىڭ مەملەكەتشىلدىگى باسىم: يساتاي الدە جاڭگىر؟! تانىم تارازىسىنا تەڭدەي تارتىلعاندا سالماق قاي جاعىندا؟ «تاۋلارىمىزدى الاسارتپاي، دالامىزدى اسقاقتاتايىق» دەگەن قاعيدا بۇل جەردە جۇرە مە؟ سانسىز ساۋالدى ءبىر ماقالادا سارالاپ، جاڭگىر حان مەن يساتاي باتىر اراسىنداعى كۇردەلى كۇرمەۋدى شەشۋ ارينە قيىن. سوندىقتان دا، ءبىز ونى بەلگىلى ءبىر قىرىنان، ءساتى ءتۇسىپ تۇرعاندا حان ورداسىن شابۋعا كەلگەندە باتىردىڭ نەلىكتەن كىدىرگەندىگى تۋرالى ماسەلەنى جۇيەلەگەندى ءجون دەپ بىلدىك.
يساتاي باتىردىڭ جۇرەك تۇكپىرىندەگى سىردى ۇقتىق پا؟
جاسقۇستاعى ورداسىندا «شىبىن جانىن شۇبەرەككە تۇيگەن» جاڭگىر حاندى قوس باتىردىڭ قورشاۋعا العان كۇندەرى تاريحي ادەبيەتتە بىركەلكى باياندالعان. سوندىقتان، ءبىز بۇل ماقالادا ولاردىڭ ءبارىن قايتالاپ، تاپتىشتەپ جاتپايمىز. ماحامبەتتىڭ دە «ءاي، ماحامبەت، جولداسىم! (يساتاي اتىنان)» اتتى مونولوگى سول كۇندەردى اسەرلى بەينەلەپ، بۇگىنگىدەي كوز الدىمىزعا اكەلەدى:
...اۋىر اسكەر قول ەرتىپ،
جاسقۇسقا بارىپ كىرگەندە،
ارىستانداي اقىرعان
ايباتىما شىداماي،
حان بالاسى جىلادى-اي،
«جانىمدى قي» دەپ سۇرادى-اي.
اقكوڭىل، اڭقاۋ جۇرەكپەن
بەرەمىن دەپ مەن تۇردىم.
كوكبەدەۋدى باۋىرلاپ،
شابامىن دەپ سەن تۇردىڭ.
يساتاي باسشى ءبىلسىن دەپ،
اۋىر اسكەر قول تۇردى.
سوڭعى كەزگە دەيىن تاريحنامادا نەگىزىنەن ۇستەم بولىپ كەلگەن كوزقاراس - ستارشىن يساتايدىڭ جاڭگىر حانعا سەنىپ، اڭعالدىققا ۇرىنىپ، كەيىن بۇل ارەكەتىنە وكىنىپ، وپىق جەگەندىگىنە اتالعان جىر جولدارى دايەك بولىپ ءجۇر. اتالعان تاقىرىپقا زەرتتەۋشىلىك عۇمىرىن ارناعان بەلگىلى ماحامبەتتانۋشى ب. امانشين «وردانىڭ ىرگەسىن ءتۇرىپ قويىپ، شاۋىپ الۋعا ءدوبى كەلىپ-اق تۇرعان شاق ەدى. ءبىراق جاڭگىر حانمەن ءالى دە بولسا ىمىراعا كەلەم بە دەگەن، ونى اقيقات جولىنا تۇسىرەم بە دەگەن دامەسىنەن قايتپاعان يساتاي، قاسىنداعى ماحامبەت، ءۇبى، تاڭاتار، قابىلانباي قۇساعان ەڭ جاقىن سەرىكتەرىنىڭ دە ءسوزىن تىڭدامايدى. وردانى شاپپاي تۇرىپ الادى دا، التىن ۋاقىتىن تەككە جىبەرەدى» (امانشين ب. ماحامبەتتىڭ تاعدىرى //ماحامبەت. ەرەۋىل اتقا ەر سالماي. قوسىمشا. ا. 2012. 11-ب.)، - دەيدى. جىردىڭ جالعاسى تومەندەگىدەي:
قىرىق ءبىر جاسقا كەلگەندە
ءوز دەگەنىم بولماسا،
وزگەنىڭ ءتىلىن الماعان،
كىسى اقىلى قونباعان،
قانشا ايتساڭ دا بولمادىم،
سوزىڭە قۇلاق سالمادىم.
بۇرالا بىتكەن ەمەندەي
قيسىق تۋعان سورلى اعاڭ.
حان سوزىنە سەنگەنىم،
ون كۇن سروك بەرگەنىم.
اسكەرىمدى تاراتىپ،
ون ءبىر كۇنگە قاراتىپ،
بەكەتاي قۇمعا كەلگەنىم.
ماحامبەتكە سەنسەك، ءسوز جوق، يساتايدىڭ قارسى بەتتىڭ مايموڭكە سوزىنە يلانعاندىعى بايقالادى. ماسەلەگە بۇلاي كەلۋ شىنىمەندە باتىردىڭ اڭعالدىققا ۇرىنعاندىعىن اڭعارتقانداي جانە ماقالانىڭ ايدارىنا الىنعان ساۋالدىڭ جاۋابىن يساتاي بولىپ ايتىلعان ماحامبەتتىڭ وسى ولەڭىمەن دە جىلى جاۋىپ قويۋعا بولار ەدى. نەگە ەكەنىن قايدام، بىزدىڭشە بۇل جەردە ءبىر تەرەڭ سىر جاتقانداي بولادى دا تۇرادى. ارىستانداي اقىرعان باتىردىڭ «جىبەكتەي جۇمساق» بولا قالعانى مۇلدە تۇسىنىكسىز. «حالىق قاھارلانسا حان تاعىنان تايادى» دەگەن كۇن جاقىنداپ كەلگەن ساتتە يساتاي باتىردىڭ جۇرەك تۇكپىرىندە قانداي قۇپيا ساقتاعانىن بولجاپ، ءدوپ باسۋ وتە قيىن. وسىعان دەيىن قاراۋىلقوجا، بالقى، ت. ب. بيلەردىڭ اۋىلدارىن ويلانباستان ويرانداعان باتىر حان ورداسىن شابۋعا كەلگەندە جانسەرىگى ماحامبەتتىڭدە اقىلىنا قۇلاق اسپادى. قالاي بولعاندا دا يساتاي ۇعىمىندا حان ورداسىن تاس-تالقان ەتۋ سونشالىقتى وڭاي شەشىم بولماعانعا ۇقسايدى. داۋىلپاز اقىن ءىنىسى ماحامبەت «تەڭىزدەي تەرەڭ اقىلدىم، تەبىرەنبەس اۋىر مىنەزدىم» دەپ سۇيسىنە جىرلاعان باۋىرلاس باتىر اعاسى يساتايدىڭ بۇل شەشىمى سوڭعى جىلدارعا دەيىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ويىن سان-ساققا جۇگىرتىپ كەلدى. ساياسي ۇستانىمى مەن ازاماتتىق كوزقاراستارى ءبىر-بىرىنەن ەش اجىراعىسىز كورىنەتىن قوس باتىردىڭ نەگىزگى ماسەلەدە شەشۋشى ساتتە ەكى ءتۇرلى باعىت ۇستانۋى، ولاردىڭ تۇپكى ماقساتى ءبىر بولعانىمەن، وعان جەتۋدىڭ جولدارىن ءارقايسىسى وزىنشە تۇسىنگەندىگىن اڭعارتادى. ءبىز بۇل جەردە ماحامبەتتىكى قاتە، يساتايدىكى دۇرىس ەدى دەگەن ويدى وقىرمان ساناسىنا تىقپالاپ، ەكى تۇلعانى شەندەستىرىپ، شەشۋشى ساتتەگى «ەڭ مىقتىسى» كىم بولعاندىعىن ىزدەۋدەن اۋلاقپىز، ماقسات - باتىردى شىن مانىندە بوگەگەن قانداي كۇش، بار مۇمكىندىگىنشە شىندىققا، اقيقاتقا جاقىنداۋ.
يساتايدىڭ حاتشىسى بولعان شورەكتىڭ ۇلى ىعىلماننىڭ داستانىندا دا جوعارىداعى ءجايت قايتالانادى (ىعىلمان. يساتاي-ماحامبەت (داستان) - الماتى: «ارىس» باسپاسى، 2001. 76-77ب ب.). وسى دەرەكتەرگە يەك ارتقان ا. مامەت ۇلى يساتايدىڭ «اڭعالدىعىنا»، ماحامبەتتىڭ «سۇڭعىلالىعىنا» (مامەتوۆ ا. يساتاي-ماحامبەت (ەل اۋزىنان) // جالىن. 1991. №5.) بىرنەشە مارتە نازار اۋدارسا، ح. دوسمۇحامەد ۇلى «وتەمىس ۇلى ماحامبەت باس بولىپ ءبىر بولەك ادام ءبىتىمنىڭ كەرەگى جوق دەپ، وردانى تەز شابۋ كەرەك دەپ زارلاسا دا يساتاي ءبىتىمدى ماقۇلدايدى. حان حالىقتىڭ تىلەگىن سۇرايدى» (دوسمۇحامەد ۇلى ح. يساتاي- ماحامبەت. ا. 1991. 33-ب.) دەيدى. يساتاي تاريحىن مۇراعات دەرەكتەرى نەگىزىندە ىندەتە زەرتتەگەن، ورىنبورلىق تاريحشى ا. ريازانوۆ «يساتايدىڭ مۇلدەم قيمىلسىز قالۋى تۇسىنىكسىز جاي بولعانىن، باتىردىڭ حان ورداسىنا قارسى ەشبىر باتىل ارەكەت ىستەمەگەنىن بىلاي قويعاندا، قولىندا تولىق مۇمكىندىگى بولا تۇرا، ءتىپتى ولاردىڭ سىرتقى ومىرمەن بايلانىسىن ءۇزىپ تاستاماعانى وتە تاڭعالارلىق ەدى» (ريازانوۆ ا. ف. يساتاي تايمانوۆ كوتەرىلىسى /اۋد. م. نەتاليەۆ. - ا. 1996. 117-ب.) دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى. سونىمەن قاتار، ول سول مەزەتتەگى تايمان ۇلىنىڭ ساياسي ۇستانىمىن تومەندەگىشە سۋرەتتەگەن ەدى: «يساتايدىڭ ءىس- قيمىل ارەكەتىنە قاراعاندا، وعان 2-3 مىڭدىق جىگىتتەرىمەن حان ورداسىن تالقانداۋ تۇككە دە تۇرمايتىن ەدى عوي. ەندەشە، ونىڭ اشىق كۇرەسپەن وردانى الۋ نيەتى بولعان ەمەس. ونى قولدايتىن ستارشىنداردىڭ كوپشىلىگى جاڭگىر حاندى جويۋدى كوزدەگەن جوق. ولار حانعا قاسىندا وتىرعان بارلىق ءبي-كەڭەسشىلەرىن الماستىرىپ، سۇلتانداردى، اسىرەسە، بالقى ءبي مەن قاراۋىلقوجانى قىزمەتىنەن الاستاتىپ، ولاردىڭ ورنىنا يساتاي جاعىنداعى ادامداردى تاعايىنداتامىز دەپ ويلادى. ءسويتىپ ولاردىڭ كوزدەگەنى - بيلىك قايتادان رۋلىق ستارشىنداردىڭ قولىنا كوشسە، سول ارقىلى جاڭگىر حاننىڭ وكتەمدىگى شەكتەلەدى، ودان ءارى حالىق مۇددەسى قورعالادى دەگەن وي-تۇعىن» (سوندا.109-ب.).
مۇنان ءارى ا. ريازانوۆ ءبىر سوزبەن ايتقاندا يساتاي باتىر مەن ونى جاقتاۋشىلار ۇلتتىق اۆتونوميانى جۇزەگە اسىرۋعا تالپىنىس جاسادى دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى (سوندا.109-ب.).
يساتاي تانۋشى - عالىمنىڭ ەڭبەگىن سارالاساق، تومەندەگىدەي قورىتىندى جاساۋعا بولادى. يمپەريانىڭ كوتەرىلىسشىلەرگە قارسى ۇزاق ۋاقىت قيمىلسىز قالىپ، جازالاۋشى اسكەردىڭ ورداعا كەلىپ بولماۋى «يساتايشىلاردىڭ» سەنىمدى قيمىلداۋىنا جول اشىپ، الداعى كۇندەردە دە ساياسي ۇدەرىستەر ءدال وسى باعىتتا جىلجيدى دەپ ويلاعان باتىر حاندىقتاعى ساياسي ومىرگە بىرتە-بىرتە ىقپال ەتەم دەگەن سىڭايدا بولعانعا ۇقسايدى. ءسويتىپ، يساتايدا كەزىندەگى سىرىم سياقتى حان كەڭەسىنە اسەر ەتۋ ارقىلى ستارشىندىق توپتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋگە تىرىسقاندىعى بايقالادى. ءبىراق، بۇل مۇمكىن ەمەس نارسە-تۇعىن. شىن مانىندە يساتاي ورىس يمپەرياسىنىڭ قۇزىرىنداعى جاڭگىر بيلىگىنىڭ ەندىگى جەردە ەش قاۋقارى جوق قۋىرشاق ەكەنىن، ولكەدە وكتەمدىگى تولىق ورناعان پاتشا وكىمەتىنە ەشقانداي كۇش قارسى تۇرا المايتىنىن، سايىپ كەلگەندە «تاريح شىعىرشىعىن» كەرى اينالدىرۋدىڭ ەش مۇمكىن ەمەستىگىنە العاشىندا بارلاۋ جاساي الماعانداي.
«وكپەگە قيعانمەن ولىمگە قيماۋ» نەمەسە «حاننىڭ باسىن حان الار»
سوڭعى جىلدارى زەرتتەۋشىلەر بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن باسقا قىرىنان زەردەلەۋگە بەت الدى. عالىم زۇلقارناي الدامجار ۇلى وسىعان دەيىنگى تاريحنامادا باسا كورسەتىلىپ كەلگەن يساتايدىڭ حان سارايىن شاۋىپ الۋعا كۇشى جەتە تۇرا قيمىلداماعانىن، ونىڭ اڭعالدىعى مەن سەنگىشتىگىنەن ىزدەگەن تۇجىرىمداردى جوققا شىعارىپ، تاريحي شىندىققا ءبىرشاما جاقىن كوزقاراستارىن ۇسىندى. «ونىڭ نەگىزگى ماقساتى تەك حاننىڭ باسىن الۋ ەمەس ەدى، - دەپ جازدى ول، - ەكىگە بولىنگەن قازاقتى ءوزارا قانتوگىسكە جىبەرمەي، حان، سۇلتانعا قىسىم جاساپ جانە حان جاعىندا جۇرگەن اتالاستارىن دا ءوز ىقپالىنا كوندىرىپ، پاتشالىق باسقارۋ جۇيەسىنەن الشاقتاتىپ، كوتەرىلىستى ءبىرتۇتاس ۇلت-ازاتتىق كۇرەس ارناسىنا باعىتتاۋعا تالپىنىس ەدى... سول ساتتە يساتايعا دا كەلىسسوز جۇرگىزۋ كەرەك بولدى. مۇنداي ۇلكەن شەشىمدى ىسكە اسىرۋعا ۇمتىلۋ الدانعاندىق، اڭقاۋلىق بولماس» (الدامجار ز. تاريح: پايىم مەن تاعىلىم. ا. 2002.160-ب.). تاريحشى شىن مانىندە يساتايدىڭ دالالىق ديپلوماتياعا جۇگىنگەنىنە نازار اۋدارعان، ەڭ وكىنىشتىسى، حاندى قورشاعان قاۋىم ءوز قازاعى ەكەنىن تەرەڭ تۇسىنگەن يساتايدىڭ شيەلەنىستى قىلىشپەن ەمەس، مامىلەمەن شەشكىسى كەلگەنىن حان ءوز مۇددەسىنە «شەبەر» پايدالانىپ كەتتى. كوشپەلى قازاق قوعامىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان سوزدە تۇرىپ، ۋادەدەن تايماۋ دەگەن اسىل ءداستۇر ءھام مارتتىك مىنەزدى جاڭگىر ءاپ-ساتتە ايارلىقپەن الماستىردى. نارىقتىق ەكونوميكا ۇستەمدىك ەتكەن قوعامدا ەل بيلەۋشىنىڭ ادىلدىگى مەن ادالدىعى قوعام دامۋىنا قالاي اسەر ەتەتىنىن جاڭگىر حان تاريحى دالەلدەدى.
ز. الدامجار ەل اۋزىنداعى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، يساتايدىڭ اكەسى تايمان باتىر بوكەي حانمەن سىيلاستىقتا بولىپ، ونىڭ حاندىعىنىڭ ىرگەسىن نىعايتۋعا، ەدىل-جايىق ارالىعىن قازاقتىڭ تۇراقتى مەكەنىنە اينالدىرۋ ساياساتىنا قاجىرلى قولداۋ جاساعانىن، بۇل اراقاتىناستى جوعارى باعالاعان بوكەي حان ءوز تىلەگىمەن ۇرپاقتارىنىڭ بولاشاقتا تايمان باتىر ۇرپاقتارىمەن دوستىقتا بولۋىنا باتىرمەن باتالاسقانىن، بۇعان يساتاي مەن جاڭگىر كۋا بولعانىن، كەلە-كەلە ارالارى سۋىپ، الشاقتاي باستاعانىن، جەمە-جەمگە كەلىپ، ماسەلە حاندى شابۋعا تىرەلگەندە قازاقي اتا ءداستۇردى قاتتى سىيلايتىن، سەرتكە بەرىك يساتاي اكەسى تايماننىڭ باتاسىن اتتاپ، ارۋاقتى قورلاۋعا جاڭگىردى ءولتىرىپ، ونىڭ قانىن كوتەرۋدەن تايسالىپ قالۋى دا مۇمكىن ەكەنىن تۇسىندىرەدى. جالپى، قازاق قوعامىندا حاندى شابۋ سەبەپ-سالدارى تەرەڭگە تارتاتىن، كۇردەلى ماسەلە ەكەنىن ەسەپكە العان ءجون دەپ قورىتادى (سوندا. 160-161 ب ب.).
شىندىعىندا، حالىق اراسىندا ناقىل سوزگە اينالىپ، ەسكىدەن ادام بويىنا ءسىڭىرىلىپ كەلە جاتقان «حاننىڭ باسىن حان الار»، «حاندا قىرىق كىسىنىڭ اقىلى بار»، «ءا قۇدايىم، حاندى الماعاي، حان كەتىپ، قارا حالىق ساندالماعاي»، «حانعا قارسىلىق قۇدايعا قارسىلىق»، «حان بالاسى كوپىر بولسا، باسىپ وتپە»، «حان كەلسە - قۇت، كەتسە - جۇت»، «حان اقسۇڭقار بولسا، التىن تۇعىرى وڭ بولار»، «حان - شاڭىراق، حالىق - ۋىق»، «حان ەكى ايتسا، قادىرى كەتەدى، قاراشا ەكى ايتسا، ارى كەتەدى»، «حان قاراشاسىز بولماس، داۋ اراشاسىز بولماس»، «حانىن سىيلاماعان ەل ازادى» دەيتىن تۇسىنىكتەر حان تۇقىمىنىڭ قارا حالىقتان وزگەشە الەۋمەتتىك قۇقىعىن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار، حان بيلىگىنىڭ قاسيەتتىلىگىن بارشاعا پاش ەتكەندەي. بۇقارا جادىنداعى حاندىق بيلىككە بۇنداي قۇرمەت قازاق قوعامىندا ونىڭ حالىق ساناسىنا ءسىڭىپ، بەلگىلى دارەجەدە يدەولوگيالىق سيپات العانىن اڭعارتادى (بوراش ب. ت. فولكلور مەن اقىن- جىراۋ پوەزياسىنداعى حاندار بەينەسى. ا. 2007. 67-ب؛ شوقىم گ. ت. قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ گەندەرلىك تۇعىرى. ا. 2007. 45-ب.). وسى تۇسىنىكتەن شىعا وتىرىپ يساتايدىڭدا سول كۇندەرى حانعا ءھام حاندىق بيلىككە كۇمانسىز سەنگەندىگى، سوندىقتان دا باتىردىڭ حانعا دەگەن كۇدىگىنەن ءۇمىتىنىڭ باسىم بولعاندىعى، ونىڭ بابادان كەلە جاتقان ءداستۇردى ۇزگىسى كەلمەگەندىگى اڭعارىلادى. مۇنى مۇراعات دەرەكتەرى دە دالەلدەيدى. يساتايدىڭ جازالاۋشىلار قولىنا تۇسكەن قاندى كويلەك جولداسى قابىلانباي قالدىبايەۆتىڭ بەرگەن مالىمەتتەرىنە سەنسەك، حان ورداسىن قورشاعان كەزدە يساتايدىڭ جانىندا 3500 جىگىت بولعان؛ باتىردىڭ ماقساتى وردانى قيراتۋ ەمەس، «حانمەن تاتۋلاسۋ»؛ يساتاي ءوز قولىن تاستوبەگە جيناعاندا ەگەر، حاننان تىكەلەي بۇيرىق بولماسا ورىس وتريادى بىزگە قارسى وق اتپايدى دەپ سەندىرەدى؛ (ق ر و م م. 4-قور، 1-ءتىزىم,1963- ءىس، 502- پاراق؛ كاسىمبايەۆ ج. ك. جانگير حان (1801-1845). ت.4. ا. 2001. س.102؛ بورانعالي ۇلى ت. عاسىردان تابارىك. استانا، 2004.70,110-ب ب.). كەلتىرىلگەن دەرەك حاننىڭ قارا باسىندا باتىردىڭ ەش شارۋاسى بولماعانىن جانە ودان كوپكە دەيىن كۇدەرىن ۇزبەگەنىن دالەلدەيدى. باتىردىڭ حان ورداسى باعىتىندا ۇستانعان ساياساتىن انىقتايتىن تاعى ءبىر تاريحي دەرەككە كەزەك بەرەيىك.
حان ورداسىنداعى جاعدايدى ەستىپ، وعان سۋىت جەتكەن، يساتاي اسكەرىنىڭ اراسىنا ىرىتكى تۋعىزىپ، ونى جانىشتاۋدى قولعا العان پودپولكوۆنيك ك. ك. گەكەنىڭ راپورتىندا، باتىر ۋاقىتتان ۇتۋدى ويلاستىرىپ، قىس ءتۇسىپ جايىقتىڭ مۇزى قاتقان بويدا ونىڭ سول جاق بەتىنە كوشىپ كەتپەك نيەتتە بولعاندىعى ايتىلادى. بۇل دەرەك قازاق قوعامىندا عاسىرلار بويى قالىپتى ۇردىسكە اينالعان، حاننان ابدەن كوڭىلى قالعان قاراماعىنداعى قاراشاسىنىڭ حاننان الىستاپ كوشىپ، قونىس اۋىستىراتىن ءداستۇر بار ەكەنىن ەسكە تۇسىرەدى جانە يساتايدىڭ الدىندا جاڭگىرمەن اراداعى باس ارازدىقتاندا بيىك ماقسات تۇرعاندىعىن كورسەتەدى.
قىسقا ايتقاندا، اتا-بابادان ءتىنى ۇزىلمەي كەلە جاتقان ءداستۇرلى مەملەكەتتىلىكتى قاستەرلەگەن قوعامدىق سانا يساتاي باتىردىڭدا ساياسي دۇنيەتانىمىن وزگەرتە الماعان ءتارىزدى. قازاق مەملەكەتتىلىگىن قالاي قادىرلەۋ كەرەك ەكەنىن ءوز تاعدىرىمەن ايشىقتاپ، الاۋىزدىقتى ەمەس، اعايىنگەرشىلىكتى، كەتىسۋدى ەمەس، ءبىتىسۋدى ءوزىنىڭ ومىرلىك مۇراتىنا اينالدىرعان ەسىل ەر ارتىنداعى سەنىم ارتقان قاراشاسىنا اقىر اياعىنا دەيىن ادال بولىپ، باقي دۇنيەگە اتتاندى.
وسى تۇرعىدا يساتاي-ماحامبەتتانۋشى انەس سارايدىڭ: «يساتايدىڭ وردانى شاپپاۋى - ونىڭ اڭعالدىعى دا، سوزگە سەنگىشتىگى دە، باسقا دا ەمەس، و باستان- اقباتىردىڭ حاندىق قۇرىلىمعا ەمەس، حان ادىلەتسىزدىگىنە قارسى كۇرەسكەندىگى. يساتاي قازاق ومىرىندە حاندىقتان باسقا قۇرىلىمدى كورگەن جوق، ول حاندىقتى توڭكەرىپ تاستاعاندا، ەلدىڭ ەرتەڭگى كۇنى نە بولاتىنىن جاقسى ءبىلدى. پاتشا اكىمشىلىگىنە باعىنۋ - باسقا جول جوق-تى... ول حاندىقتى توڭكەرىپ تاستاماق، حاندى ولتىرمەك بولعان جوق، ونى حالىق مۇقتاجىنا قۇلاق اسۋعا ءيىپ، كوندىرۋ عانا بولدى» (انەس ساراي. ەكى تارلان. يساتاي-ماحامبەت تاريحى تۋرالى زەرتتەۋ. ا. , 2003.190-ب.)، - دەگەن پىكىرى عىلىمي جاعىنان جاڭاشا ساراپتالعان سونى ۇستانىم ەكەنىن اتاپ وتپەكپىز.
ءتۇيىن
باسى اشىق ءبىر شىندىق - يساتاي-ماحامبەت تاريحىنىڭ ناق وسى تۇسى اسا كۇردەلى جانە كوپ قىرتىستى، شىم-شىتىرىق ويلارعا جەتەلەيدى. قالاي دەسەك تە اڭعال باتىر قارسىلاستارى قۇرعان «تۇزاققا» وپ-وڭاي ءتۇستى دەپ، تۇيتكىل تۇسقا نۇكتە قويا سالۋ، تاريحي شىندىققا سالىنار سۇرلەۋدىڭ جولىن كەسەرى انىق. ءبىر قاراعاندا وقيعا جەلىسى «اڭعال» باتىردى «ايلاكەر» حان جەرگە قاراتىپ كەتكەندەي كورىنگەنىمەن، اقيقاتتىڭ اۋىلى تىم الىستا جاتقاندىعىن جوعارىداعى دەرەكتەر دالەلدەيدى. حان مەن حالىق اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ەجەلگى ءارى ماڭگىلىك تاقىرىپ. ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا بۇقارا مەن بيلىك اراسىندا عاسىرلار بويى ساقتالعان تەپە-تەڭدىك بوداۋ زاماندا بۇزىلدى. بۇدان قارا قازاقتىڭ باسىنداعى قاسىرەتتىڭ نەگىزگى توركىنى وتارشىلدىق ساياساتتا جاتقاندىعى ناقتىلانادى. تۋعان حالقىنىڭ قامقورىنا اينالا الماعان «حاننىڭ» قارا باسىنىڭ بەدەلى نە قولىندا بيلىگى بولماعانىن باسقا نارسەمەن ءتۇسىندىرۋ قيىن. ءسويتىپ، وتارشىلدىقتا ىزگىلىك، باسقىنشىلىقتا بەيبىتشىلىك بولمايتىنىن يساتاي-ماحامبات تاعدىرى تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى.
مونارحيالىق انگليانىڭ استاناسىنداعى الاڭداردىڭ بىرىندە كورول 1 كارل مەن سونىڭ باسىن العان وليۆەر كرومۆەلگە قويىلعان ەسكەرتكىشتەر قاتار ورنالاسقان. وتكەنىنە قۇرمەتپەن قارايتىن ءاربىر اعىلشىن، تاريحقا وراسان ىقپال ەتكەن تۇلعالاردى تاريح كوشىنەن لاقتىرىپ كەتۋ، اتىن ءوشىرۋ دەگەندى ءتىپتى دە ويلامايدى ەكەن. ولار بابالارى ءجۇرىپ وتكەن جولدان وزىنە كەرەكتىنى الۋدى وزدەرى شەشىپ ۇيرەنگەن. جاڭگىر حان مەن يساتاي-ماحامبەت تاعدىرى دا وسىعان وتە ۇقساس ەكەنىن جانە ماقالا اۆتورىنىڭ نەنى مەڭزەپ وتىرعانىن كوزى قاراقتى وقىرمان ىشتەي سەزىپ وتىرعان شىعار. ءسوزىمىزدى توبىقتاي تۇيسەك، تاريح ەشكىمنىڭ كوڭىلىنە قارامايتىن عىلىم، ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ول شىندىققا، ادىلدىككە، اقيقاتقا بارار جولدى ءبارىبىر تابادى. مۇنى مويىنداماۋ - اقيقاتقا قيانات.
جاڭابەك جاقسىعاليەۆ،
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
akikatkaz.kz
