تۇركيا حالقى ناۋرىزدى قالاي اتاپ وتەدى
وسىلايشا، انكارانىڭ حالقى ەڭ تىعىز ورنالاسقان اۋداندارىنىڭ بىرىندە ناۋرىز مەيرامى كەڭ كولەمدە تويلاندى، دەپ حابارلايدى قازاقپارات ءتىلشىسى.
تۇركيا استاناسىندا كوكتەم مەرەكەسىنە وراي ۇيىمداستىرىلعان مەرەكەلىك شارا وننان استام ۇلتتىڭ باسىن قوستى. ناۋرىز مەيرامىندا ءار ەل ءوزىنىڭ ۇلتتىق تاعامدارىن، ادەت- عۇرىپتارىن ۇسىنعان شاتىرلار تىگىلدى. حالىققا ارنالعان مەرەكەلىك شارانىڭ سوڭى ءدام تاراتۋمەن اياقتالدى. قازاقتىڭ كيىز ۇيىندە ناۋرىز كوجە، باۋىرساق، تۋرالعان جىلقى ەتىنىڭ تاراتىلعانى جەرگىلىكتى حالىقتى تاڭقالدىرعانداي بولدى.
ناۋرىز مەيرامىنىڭ تۇركيادا تويلانۋىن قاراستىراتىن بولساق، ول ەجەلگى سەلجۇق مەملەكەتى مەن وسمان يمپەرياسى داۋىرىنەن باستاۋ الادى. اڭىزداردا ايتىلعانداي، بۇل تۇركى جۇرتىنىڭ قورشاۋدان قۇتىلعان كۇنى. ياعني، بۇل كۇنى تۇرىكتەر اينالاسى تاۋمەن قورشالعان اۋماق - ەرگەنەكوننان شىقتى. سوندىقتان ناۋرىزدى تۇركىلەر جاڭالىقتىڭ باستاۋى رەتىندە قابىلدادى. «نوۆرۋز» ءسوزى پارسى تىلىنەن اۋدارعاندا «جاڭا كۇن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. قازىرگى تۇركيا اۋماعىنداعى مەرەكەنىڭ ءوزى ادەتتە نيەۆرۋز بايرامى، ال بەلگىلى ءبىر جەرلەرىندە ناۆرۋز- ي سۇلتان، سۇلتان نيەۆرۋز دەپ اتالادى. سونىمەن قاتار، ناۋرىز مەيرامى تۇركيادا ورتالىق ازياداعى تويلاردان وزگەشە ەرەكشە سيپاتقا يە. ونىڭ ماڭىزدىلىعى ورنالاسقان جەرىنە بايلانىستى وزگەرەدى. مىسالى، ەلدىڭ باتىس بولىگىندە ول كوبىنە تويلانباسا، شىعىسىندا بۇل ۇلتتىق ءوزىن- ءوزى تانىتۋ مەرەكەسى. ۇزاق ۋاقىت بويى بۇل مەرەكەگە ەلدە ساياسي سەبەپتەرمەن تىيىم سالىندى.
باۋىرلاس حالىقتاردىڭ جاقىنداسۋى مەن تۇركى ينتەگراتسياسىنا بايلانىستى ناۋرىز مەيرامى كەڭىنەن تاراي باستادى. الايدا، جالپىعا بىردەي مەرەكە جوق، ونى تەك ورتالىق ازيادان كەلگەن تۇركى ۇلتتارى، سونداي- اق ەلدىڭ جەكەلەگەن ايماقتارىنداعى يراندىقتار، كۇردتەر، تۇرىكتەر عانا كەڭىنەن تويلايدى. مەرەكە تۇركى حالىقتارى جاڭا جىل رەتىندە تويلايتىن كۇنگە، ناۋرىزدىڭ 21-نەن 22-سىنە قاراعان تۇنگە تۇسپا تۇس كەلەدى. 23-ناۋرىزدا ولار ادەتتە تۋىستارى مەن جاقىندارىنىڭ زيراتىنا بارادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاق، ءازىربايجان، قىرعىز، تۇركىمەن، وزبەك، تاتار جانە ۇيعىرلاردىڭ ۇلكەن دياسپورالارىنىڭ ارقاسىندا ورتالىق انادولىدا كوكتەم مەن جاڭارۋدىڭ كەلۋى سياقتى ەڭ تانىس مەرەكەمەن جەڭىل كوڭىل كوتەرۋ قاراستىرىلادى. مىسالى، تۇرىكتەر مەن كۇردتەر بىرىگىپ ۇلتتىق حالاي ءبيىن بيلەيدى. ولار وت جاعىپ، ونىڭ ۇستىنەن سەكىرەدى، دەفنە اعاشىنىڭ جاپىراقتارى مەن بۇتاقتارىن ورتەپ، بارلىق جاماندىقتان تازارتادى. ولار سونداي- اق كۇش پەن قۋاتتىڭ سيمۆولى بولىپ تابىلاتىن تەمىردى سوعادى.
اتا- بابالارى تۇرىكمەن بولعان ەريۋك تۇرىكتەرى مەرەكەگە دايىندىقتى ءبىر كۇن بۇرىن باستايدى، كيىم- كەشەكتەرىن جۋىپ، ۇيلەرىن جيناپ، تاماق دايىندايدى. مەرەكە كۇنى قوناقتارعا ۇسىنىلاتىن تاعامدار اراسىندا ءارقاشان شپينات بالىشتەرى مەن ءداستۇرلى تاتتىلەر بار. سونداي- اق بۇل كۇنى جاقىن تۋىستار، كورشىلەر ءبىر- بىرىنە قوناققا كەلىپ، مەرەكەمەن قۇتتىقتايدى. مەرەكە كۇنى تاڭەرتەڭ ادامدار دۇعالار وقىپ، ءسۇت ءىشىپ، زيراتقا بارادى. وسىدان كەيىن ولار «نيەۆرۋزيە» دەپ اتالاتىن ولەڭ جولدارىن وقيدى. گازيانتەپ پەن وعان جاقىن ايماقتاردا 22-ناۋرىزدى «سۇلتان نيەۆرۋز» دەپ اتايدى. حالىق نانىمى بويىنشا، ناۋرىزدىڭ 21 نەن 22 سىنە قاراعان ءتۇنى بەلگىسىز ساعاتتا اسپاننان شىعىستان باتىسقا قاراي بىلەزىكتەرىن قاعىپ، قولىنا قۇرساۋ ۇستاعان سۇلۋ قىز وتەدى. سونداي- اق، بۇل ءتۇنى ۇيىقتاماساڭ، بارلىق تىلەكتەرىڭ ورىندالادى دەپ سانالادى. سوندىقتان ۇيدەگى بارلىق ىدىستار سۋمەن تولتىرىلعان. ادامدار ءتۇنىن قۇلشىلىقپەن وتكىزەدى. مەرەكە تاڭىندا ادامدار تابيعاتقا شىعادى.
ديارباكىر قالاسىندا حالىق ناۋرىز مەرەكەسىن كەرەمەت شارالار ۇيىمداستىرىپ تويلايدى. شىعىس انادولىدا مەرەكە الدىنداعى ءتۇن قاسيەتتى بولىپ سانالادى. بۇل تۇندە بارلىق جاندى، ءتىپتى جانسىز زاتتار اللا تاعالاعا سيىنادى دەگەن سەنىم بار. ءدال وسى ۋاقىتتا ءاربىر ادامنىڭ كەلەسى جىلعى تاعدىرى انىقتالادى دەپ سانالادى. كارس پروۆينتسياسىندا «بادجا- بادجا» دەگەن سالت بار. ءداستۇر بويىنشا بۇل كۇنى اۋىل بالالارى اۋىلدى ارالاپ، ءان سالىپ، تىلەكتەرىن ايتىپ، ءۇي يەلەرى ولارعا جەمىس- جيدەك، ءتاتتى تاعامدار بەرەدى. تۋندجەليدە بۇل كۇنى ەرلەر ماڭدايلارىنا قارا بوياۋ جاعىپ، سۋ كوزىنە بارادى. ونداعى سۋمەن ماڭدايداعى قارا بوياۋدى جۋىپ، اللا تاعالادان شاپاعات تىلەپ، دۇعا وقيدى. سونىمەن قاتار، بۇل وڭىردە جاماندىق، قيىنشىلىق، كۇنادان ارىلۋ ءۇشىن جاسالاتىن ادەت- عۇرىپتار كوپ.
ال تۇركيانىڭ ورتالىق بولىگىندە ناۋرىز مەيرامى يۋليان كۇنتىزبەسى بويىنشا 21-ناۋرىز 9-ناۋرىزعا سايكەس كەلۋىنە بايلانىستى «توعىزىنشى ناۋرىز» دەگەن اتاۋمەن تويلانادى. وزگە وڭىرلەردەگىدەي، ولار تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرىپ، جاقىندارىنىڭ بەيىتتەرىندە زيارات ەتىپ، اللادان مەيىرىم مەن تىلەكتەرىنىڭ ورىندالۋىن سۇرايدى. سونىمەن قاتار تۇركيادا كۇن ساۋلەسى اعاشتى بۇزباۋى ءۇشىن اعاش بۇتاقتارىنا لەنتا بايلاۋ سياقتى راسىمدەر بار. بۇل ءداستۇر «مارت يپليگي» دەپ اتالادى.
گيرەسۋن پروۆينتسياسىندا ونى «مارت بوزۋمۋ» دەپ اتايدى. بۇل ىرىمدى ورىنداۋ كەزىندە اعاشقا لەنتا بايلانعان سوڭ بۇلاقتان ۇيگە سۋ اكەلىنىپ، جولى بولعان قوناقتىڭ كەلۋىن كۇتەدى. تەكيرداگتا تۇرىكتەردىڭ ناۋرىز مەرەكەسى قىستىڭ اياقتالۋى، كوكتەمنىڭ كەلۋى بولىپ سانالادى. بۇل ايماقتا بۇل مەرەكە «نيەۆرۋز شەنليكتەري» دەگەن اتپەن تويلانادى. مەرەكەلىك شارالار اراسىنداعى كەيبىر ايىرماشىلىقتارعا قاراماستان، تۇرىك مادەنيەتىندە ناۋرىز ايى جاڭارۋ، ويانۋ جانە گۇلدەنۋ كەزەڭى بولىپ سانالادى. تۇركيانىڭ ءار ءوڭىرىنىڭ حالقى ناۋرىز مەرەكەسىن ءبىر مەزگىلدە وزىنشە تويلايدى. مۇندا دا بۇل مەرەكەنى ءوز مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولىگى دەپ سانايدى.
اۆتور: زارينا تۋعانبايەۆا
