الاش ارىستارى: سوڭعى ءسوز، سوڭعى سۋرەت
نازارلارىڭىزعا ۇسىنىلىپ وتىرعان تاريحي فوتوسۋرەتتەردىڭ جيىنتىعىن بۇدان ءبىراز جىل بۇرىن الماتىداعى كينو- فوتو قۇجاتتار جانە دىبىس جازبالارى ساقتالعان ورتالىق مۇراعاتىنىڭ قورى جۇرتشىلىققا جاريالاعان بولاتىن. ۇلت ءۇشىن قۇربان بولعان ەسىل ەرلەردىڭ جازىقسىز بەينەسىن مۇراعاتتىڭ قور مەڭگەرۋشىسى ەڭلىك تولىقبايەۆانىڭ رەسپۋبليكالىق«جاس الاش» گازەتىنە جاريالاۋى بويىنشا تانىپ بىلگەن كوپشىلىكتىڭ توبە قۇيقاسى شىمىرلاپ، جان دۇنيەسى الاي- دۇلەي كۇيگە تۇسكەنى انىق. سونىمەن قاتار زەرتتەۋشى، جۋرناليست بولات ءمۇرسالىم قۇراستىرعان «الاشوردا» فوتو البومىنان دا بىرنەشە سۋرەت كوشىرىلىپ الىندى. ءار سۋرەت - ءار ءتۇرلى تاعدىر.
سوڭعى ءسوز - ارمانشىل ادامنىڭ، ءۇمىتتى جاننىڭ كەلەشەككە سالەمى، امانات- وسيەتى. «ءسوزىڭ - ءوزىڭ» دەپ س. تورايعىروۆ بەكەر ايتپاسا كەرەك. قايران ارىستاردىڭ مۇباراك جۇزىنەن، بەيكۇنا پەيىلىنەن جازىقسىزدىعى، ناقاقتىعى ايقىن اڭعارىلادى. تەرگەۋدەگى سانسىز قيتۇرقىلىق، مازاققا تولى الداپ- ارباۋ ارىستارىمىزدىڭ جىگەرىن جاسىتا الماپتى.
ءاليحان بوكەيحاننىڭ ەل اراسىنداعى زور بەدەلىنەن قورىققان بولشيەۆيكتەر ونى قازاقستاننان الاستاپ، ماسكەۋگە جەر اۋداردى. ون جىل ءۇي قاماعىندا وتىرعان ايگىلى تۇلعانى 1937 -جىلى تامىزىندا قايتا تۇتقىندايدى. ءاليحان بوكەيحاندى اتۋ جازاسىنا كەسكەن ۇكىم 1937 -جىلى 27 - قىركۇيەكتە شىعارىلعان جانە ءدال سول كۇنى شەشىم ورىندالعان. 1989 -جىلى 14- مامىردا س س ر و جوعارعى سوتىنىڭ قاۋلىسى بويىنشا ارەكەتىندە قىلمىس قۇرامى جوق بولعاندىقتان تولىق اقتالدى.
«مەن سوۆەتتىك بيلىكتى جاقسى كورگەن ەمەسپىن، ءبىراق، مويىندادىم!» ءاليحان تانۋشى س. ءجۇسىپ مىرزانىڭ زەرتتەۋىنشە، بۇل - الاشتىڭ كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ سوڭعى ءسوزى.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى العاشىندا 1929 -جىلى ن ك ۆ د جەندەتتەرىنىڭ قۇرىعىنا ىلىگىپ، 10 جىل مەرزىمگە كونسلاگەرگە كەسىلدى. الايدا ول جازا سولتۇستىك ولكەگە (ارحانگەلسك وبلىسى) جەر اۋدارىلۋعا وزگەرتىلدى. ايداۋدان 1934 -جىلى امان ورالعاننان كەيىن 3 جىلدان سوڭ، 1937 -جىلدىڭ 8 - قازانىندا قايتا ۇستالىپ، «حالىق جاۋى» دەگەن جالعان ايىپ تاعىلدى. ەكى ايدان سوڭ، ياعني 8 - جەلتوقساندا اتىلدى. 1988 -جىلى سوۆەتتىڭ سوتتىڭ شەشىمىمەن ايىپسىز دەپ تانىلىپ، اقتالدى.
ۇلتتىڭ رۋحاني كوسەمى بولعان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ادەبيەت حاقىنداعى وسيەتىن سوڭعى ءسوز رەتىندە دە باعالايمىز: «ادەبيەتتى ەشكىم ماقتانىش ءۇشىن جازبايدى، ول مىنەزدەن تۋادى، ۇلتىنىڭ قاجەتىن وتەيدى ءسويتىپ...» ونىڭ بۇل ءسوزى ءاليحاننىڭ «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ بىلىمنەن ەمەس، مىنەزدەن» دەگەن سوزىمەن ۇندەسىپ جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ ماسكەۋگە قىزمەتكە اۋىسقان 1930 -جىلدىڭ قازان ايىندا تۇتقىندالىپ، 1932 -جىلى ۆورونەجگە 5 جىل مەرزىمگە جەر اۋدارىلادى. 1938 -جىلى قايتا تۇتقىندالىپ، ۇشتىكتىڭ شەشىمىمەن اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. ۇكىم 1938 -جىلدىڭ 3 - تامىزىندا ورىندالعان. تەك ستالينيزم زارداپتارى جويىلعاننان كەيىن 1958 -جىلدىڭ 28 - اقپانىندا اقتالدى. وكىنىشكە قاراي، «ايتۋدا جانشا شەبەر» دەپ سۋرەتتەلەتىن بۇل ارىستىڭ سوڭعى وسيەتى ساقتالماپتى.
تەمىربەك جۇرگەنوۆ س س ر و جوعارعى سوۆەتىنە دەپۋتاتتىققا كانديدات رەتىندە ۇسىنىلاتىن 1937 -جىلدىڭ 3 - تامىزىندا «حالىق جاۋى» دەگەن جالعان ايىپپەن ۇستالعان. ر ك ف س ر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-بابىنىڭ 10, 11-تارماقتارى بويىنشا اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. س س ر و جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري كوللەگياسىنىڭ 1957 -جىلى 18 - ساۋىردەگى شەشىمىمەن كىناسىز جازالانعانى انىقتالىپ تولىق اقتالعان.
حالەل دوسمۇحامەدوۆ 1938 -جىلى 26 - شىلدەدە جالعان ساياسي ايىپپەن ەكىنشى رەت تۇتقىنعا الىنىپ، اۋەلى ماسكەۋ، كەيىن الماتى تۇرمەسىندە وتىردى. 1939 -جىلى 24 - ساۋىردە اسكەري تريبۋنالدىڭ ۇكىمىمەن اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. ونىڭ ءىسى تەك 1958 -جىلى 28 - اقپاندا قازاق س س ر جوعارعى سوتىنىڭ قىلمىستىق ىستەر كوللەگياسىندا قايتا قارالىپ اقتالدى. 1938 -جىلى ەكىنشى رەت قامالعاندا شيەتتەي بالا- شاعاسىنا: «ەندى مەنى كۇتپەڭدەر. ەلگە كوشىڭدەر»، - دەپ ءتىل قاتىپ، سوڭعى ءسوزىن ايتىپ ۇلگەرەدى...
1937 -جىلدىڭ تامىزىنان 1938 -جىلدىڭ 25 - اقپانىنا دەيىن ن ك ۆ د تۇرمەسىندە وتىرعان سانجار اسفەندياروۆتىڭ سوڭعى ءسوزىن ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. وسىنداي پىكىردى ايگىلى قايراتكەر ءومىرىن زەرتتەۋشى عالىمدار بەكىتىپ وتىر. ايگىلى قايراتكەردىڭ جۇبايى رابيعا دا قارلاگ- تا 5 جىل ايداۋدا بولدى. ءوزى 1958 -جىلى 26 - مامىردا اقتالدى.
ءنازىر تورەقۇلوۆتى 1937 -جىلدىڭ 17 - شىلدەسىندە ن ك ۆ د جەندەتتەرى تۇتقىندادى. وسى جىلدىڭ قاراشا ايىندا س س ر و جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري القاسى تۇرىكشىلدىكتى ناسيحاتتادى جانە «حالىق جاۋى» دەپ ايىپتاپ، ەڭ جوعارعى ۇكىم - اتۋ جازاسىنا كەستى. 1958 -جىلى 28 - قاڭتاردا س س ر و جوعارعى سوتىنىڭ شەشىمىمەن اقتالدى.
1929 -جىلى باستالعان سوۆەتتىك قۋعىن- سۇرگىن كەزىندە قازاقستانداعى ۇلتشىلدىق ۇيىممەن بايلانىسى بار دەگەن جالعان جالامەن تۇتقىندالىپ، ۇزاق تەرگەۋدەن كەيىن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆقا 1931 -جىلى اتۋ جازاسىنا سىرتتاي ۇكىم شىعارىلعان. «ماعان تاعىلعان كىنامەن تانىستىم. ءوزىمدى ايىپتىمىن دەپ سانامايمىن». بۇل ايماۋىتوۆ قالامىنان تۋعان سوڭعى سوزدەر ەدى.
ساكەن سەيفۋللين ناقاق جالامەن 1937 -جىلدىڭ 24 - قىركۇيەگى كۇنى قاماۋعا الىنعان. 1938 -جىلى «ۇلتشىل بۋرجۋا» دەگەن ايىپپەن تۇتقىندالىپ، 1938 -جىلى 25 - اقپاندا الماتى ن ك ۆ د- سىنىڭ قابىرعاسىندا اتىلدى. كەيىن ستالين قايتىس بولعاننان كەيىن 1957 -جىلى اقتالعان. سۇڭقار ساكەن: «ەشقانداي قىلمىس جاساعان ەمەسپىن. الدىن الا جۇرگىزىلگەن تەرگەۋدە ايتىلعانداردى راستامايمىن»، - دەسە دە، اجال قۇرىعىنان قۇتىلا المادى.
ءىلياس جانسۇگىروۆ 1937 -جىلى 5 - تامىز كۇنى رەپرەسسيا جەندەتتەرىنىڭ كەسىرىنەن قاماۋعا الىنىپ، 1938 -جىلى 26 - اقپان كۇنى اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. 1957 -جىلى 12 - ساۋىردە تولىق اقتالىپ، تۋعان حالقىمەن قاۋىشادى. اقىننىڭ سوڭعى كەزدە قالاي جانە قايدە جەردە ۇستالعانىن، ونى ۇستاپ اكەتكەن ادامدار جايلى ونىڭ ۇلى سايات «ازاتتىق» راديوسىنىڭ ءتىلشىسى ءومىرجان ءابدىحالىق ۇلىنا بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي دەيدى:
«اكەم ول ۋاقىتتا جازۋشىلار وداعىن (1937) باسقارعان. قازاقتىڭ سالتىمەن جاز شىعا تاۋدىڭ بوكتەرىندە كيىز ءۇي تىگىپ، سوندا دەم الادى ەكەن. سول جاقتان ۇستاپ اكەتكەن. قالاداعى ءۇيىن ءتىنتىپ، قۇجاتتارىن، شىعارمالارىن الىپ كەتكەن. كەيبىر شىعارمالارىنىڭ قايدا ەكەنى ءالى كۇنگە بەلگىسىز».
بەيىمبەت مايلين 1937 -جىلى جازىقسىز تۇتقىندالىپ، قىزىل قىرعىن ساياسي رەپرەسسيانىڭ كەسىرىنەن 1938 -- جىلدىڭ 26 - اقپانىندا سۇراۋسىز اتىلدى. بەيىمبەتتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن جان- جاقتى زەرتتەگەن توقتار بەيىسقۇلوۆتىڭ كورسەتۋىنشە، ايگىلى جازۋشىنى ايىپتايتىن سوت وتىرىسى 26 - اقپاندا 12.30-دا باستالىپ، 12.45-تە اياقتالعان. ۇلتتىق ادەبيەت كلاسسيگىنىڭ ءومىرىن جالعىز وققا بايلاعان ءۇش- اق ادامنىڭ شەشىمىنە نەبارى 15 مينۋت ۋاقىت كەتكەن.
قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ اتىشۋلى 58-باپتىڭ 2, 8, 9, جانە 11-تارماقتارى بويىنشا ايىپتالعان. ەڭ الدىمەن ءبىرىنشى باپ (58-2) بويىنشا «جاپون جانسىزى» رەتىندە كىنا تاققان. ونداعىسى عالىمنىڭ جاپون تىلىنە قىزىعۋشىلىعىنان بولەك، 10-نان استام ءتىلدى بىلەتىندىگى سەبەپ. الايدا 58-8 - باپ (تەررورلىق) ايىپتالىپ، ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن ۇكىم شىعارىلدى. 1938 -جىلدىڭ 25 - اقپانىندا اتىلعان. 1957 -جىلى 3 - قازاندا س س ر و جوعارعى سوتى اسكەري القاسىنىڭ شەشىمىمەن اقتالدى.
شاحزادا شونانوۆا - ستاليندىك رەپرەسسيا جىلدارىندا اتىلعان قازاقتىڭ ءۇش قىزىنىڭ ءبىرى. بەلگىلى جۋرناليست قاراگوز سىمادىلدىڭ جازۋىنشا، سوۆەت ۇكىمەتىن قۇلاتپاق بولدى دەگەن ايىپپەن تورعاي سۇلەيمەنوۆا، ءماميلا تاڭاتوۆا ەسىمدى قازاق ايەلدەرى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. شاحزادا شونانوۆا تورە تۇقىمىنان جانە باقىتجان قاراتايەۆتىڭ تۋىسى بولۋى سەبەپتى، كەيىن كورنەكتى مۇعالىم تەلجان شونانوۆقا تۇرمىسقا شىعۋىنا بايلانىستى ءومىرى اۋىر جاعدايدا ءوتتى. 1931 -جىلى الماتى مەديتسينالىق ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ، الايدا قاتاڭ باقىلاۋدا بولىپ، ۇزدىكسىز اڭدۋ مەن قۋدالاۋدىڭ استىندا بولعان ول 1933 -جىلى اقىرى وقۋدى تاستادى. 1937 -جىلى قيسىنسىز جالا جابىلىپ، «حالىق جاۋى» اتانعان شونانوۆا ساياسي قۋعىن- سۇرگىننىڭ قۇربانى بولدى.
الاشتىڭ ارىستاي ازاماتتارىنا قارسى ۇيىمداستىرىلعان و گ پ ۋ مەن ن ك ۆ د رەپرەسسياسى ەكى كەزەڭنەن تۇرادى دەيدى زەرتتەۋشىلەر. بۇل قۋعىن- سۇرگىننىڭ اقىرى جاپپاي سوتتاۋدان بولەك جاپپاي اتۋعا ۇلاستى. 1928-1932 -جىلدارداعى العاشقى سۇرگىندەۋ بارىسىندا 47 ادام تەرگەلىپ، 1930 -جىلعى 4 - ساۋىردەگى سوت ۇكىمىمەن 35 ادامعا ءتۇرلى جازا قولدانعان. احمەت بايتۇرسىنوۆ باستاعان 10 ادامنىڭ اتۋعا بۇيىرىلىپ، كەيىن ونىسى 10 جىلدىق تۇرمەگە اۋىستىرىلاتىنى وسى كەز. ال 1932 -جىلعى ەكىنشى سوت ۇكىمىنىڭ مۇحامەدجان تىنىشبايەۆ، حالەل دوسمۇحامەدوۆ، جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ باستاعان ۇلى قايراتكەرلەر توبى 5 جىلدىڭ مەرزىمگە ۆورونەجگە ەرىكسىز ايدالدى. تۇتاستاي الىپ قاراعاندا، 1937-1938 -جىلعى قانقۇيلى ستاليندىك رەپرەسسيادان ەشكىم دە امان قالماعان («الاشوردا» كىتابىنىڭ «اباقتى جولى» ءبولىمى).
زاڭعار كارىمحان
http://e-history.kz/kz
