ىلەسبەك امانوۆ، سازگەر: قارا باۋىر قاسقالداق - قونايەۆ، قاڭعىپ كەلگەن شۇرەگەي - كولبين

جەلتوقسان وقيعاسىنان تۇپ-تۋرا ءبىر جىلدان كەيىن دۇنيەگە كەلگەن وسى «قارا باۋىر قاسقالداق» ءانىنىڭ تاريحى تۋرالى، ءاننىڭ اۆتورى، بەلگىلى سازگەر ىلەسبەك امانوۆتىڭ كوزى تىرىسىندە «جاس الاش» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىن ۇسىنىپ وتىرمىز.

***

جۇرەككە سوزبەن جەتپەگەن دۇنيە انمەن جەتەدى. مۋزىكانىڭ قۇدىرەتى دە وسىندا عوي. 1986 -جىلى جەلتوقسان وقيعاسىندا الاڭعا شىققان جاستار تۋرالى ەلدىڭ اراسىندا ەكىۇداي پىكىر قالىپتاسىپ، بيلىك كوتەرىلىسشىلەردى ناشاقورعا، ماسكۇنەمگە تەڭەپ تۇرعان ساتتە بىر عانا ءان حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرىپ، ىشتەگى بۇعىپ جاتقان ۇلتتىق نامىستى قامشىلادى. ول ءان «قارا باۋىر قاسقالداق» ەدى. جەلتوقسان وقيعاسىنان تۇپ- تۋرا ءبىر جىلدان كەيىن دۇنيەگە كەلگەن ءاننىڭ تاريحى تۋرالى، ءاننىڭ اۆتورى، بەلگىلى سازگەر ىلەسبەك امانوۆتىڭ وزىنەن سۇراعاندى ءجون كورگەن ەدىك.

- ءاننىڭ ءماتىنىن جازعان بەلگىلى اقىن - ەسەنعالي راۋشانوۆ. «جۇلدىز» جۋرنالىن قاراپ وتىرىپ وسى ولەڭ جولدارى كوزىمە وتتاي باسىلدى.

قارا باۋىر قاسقالداق

قايدا ۇشتىڭ پىر-پىرلاپ؟

سازىڭ قالدى ءسابيدىڭ

ەڭبەگىندەي بىلقىلداپ.

...ۇيا قالسا يەسىز،

ايدىن ءۇشىن سول قايعى.

قاڭعىپ كەلگەن شۇرەگەي،

كولگە پانا بولمايدى، - دەپ ويىن استارلاپ جەتكىزگەن ولەڭدە اۆتور قاسقالداق دەپ - قونايەۆتى، ال كولبيندى قاڭعىپ كەلگەن شۇرەگەي دەپ وتىرعان استارىن بىردەن ءتۇسىندىم. ولەڭدى وقىپ وتىرىپ ءان وزىنەن-ءوزى شىعا كەلدى. بۇل - 1987 -جىلدىڭ 18- جەلتوقسانى بولاتىن.

العاشقىدا ءاندى دومبىرامەن، بايانمەن ءوزىم ايتىپ ءجۇردىم. كەيىننەن شاردارا اۋدانىندا اسقار مومىنوۆ دەگەن جىگىت جەتەكشىلىك ەتەتىن «ناز» توبى ورىندادى. توپتىڭ ءانشىسى ەلىك دەگەن قىرعىز قىزى بولاتىن. «قاسقالداقتى» ول ساحنادا قۇلپىرتىپ، تىپتەن تاماشا ەتىپ ايتتى. وسى كەزدەرى شىمكەنتتەگى مۋزىكا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى قايرات دەگەن جىگىت (تەگىن ۇمىتىپپىن) ءاندى العاش رەت «تاماشادا» ورىندادى. 1989 -جىلى «ارقاس» توبى شارداراعا گاسترولدىك ساپارمەن كەلدى. وسى ساپاردا «ارقاستىقتار» «ناز» توبىنىڭ ورىنداپ جۇرگەن «قارا باۋىر قاسقالداق» ءانىن وزدەرىمەن الماتى ساحناسىنا الا كەتتى. كوپ ۇزاماي توپتىڭ ءانشىسى بولات قۇسايىنوۆ ونى «تاماشادا» ايتتى. ءان بىردەن حالىق اراسىنا تاراپ كەتتى.

«ەسەنعاليدى قاتەردەن تاپقىرلىعى قۇتقاردى»

- «قارا باۋىر قاسقالداق» ءانى ساياسي استارمەن جازىلعانى كولبيننىڭ دە قۇلاعىنا جەتكەن ەكەن. سودان ول ءاننىڭ ءسوزىن جازعان ەسەنعالي راۋشانوۆتى دەرەۋ شاقىرتىپ الادى. ك گ ب-نىڭ ادامدارى الىپ كەتىپ بارا جاتقان اقىننىڭ ىشكى جان-دۇنيەسى، ارينە، ءاپ-ساتتە الەم-تاپىرىق بولعان عوي.

- مىنا ولەڭنىڭ استارىندا نە جاتىر؟ - دەگەن ءبىرىنشى حاتشىنىڭ سۇراعىنا ول:

- گەننادي ۆاسيلەۆيچ، بۇل ولەڭ ارال تەڭىزىنىڭ پروبلەماسىنا ارناپ جازىلعان. قاسقالداق دەگەن قۇستىڭ قانى - توقسان ءتۇرلى دەرتكە شيپا. ال قازاقتىڭ تۇسىنىگى بويىنشا، شۇرەگەي دەگەن قۇس سول قاسقالداقتى تۇرتكىلەپ كولدەن قۋىپ جىبەرەدى ەكەن، - دەپتى.

- ا- ا، سولاي ما، جارايدى وندا، وتە تاماشا جازىلعان ولەڭ ەكەن، - دەپتى سوندا كولبين. ەسەنعالي ءبىر قاتەردەن ءوزىنىڭ وسىنداي تاپقىرلىعىمەن قۇتىلعان كورىنەدى.

ءبىراق قاۋىپ بۇلتى مۇنىمەن سەيىلگەن جوق. سول ءبىر قيىن كەزدەردە ەسەنعالي اقىن شارداراداعى ماعان «زامان قۇبىلىپ تۇر، ەرتەڭگى كۇننىڭ نە بولارى بەلگىسىز» دەپ، تەلەفون شالعان سوڭ، مەن قىزىلقۇمنىڭ قويناۋىنا ءسىڭىپ، مال باعىپ كەتكەن كۇندەرىم دە بولدى.

«قاسقالداققا» بيلەۋگە بولمايدى»

- «قارا باۋىر قاسقالداق» ءانىنىڭ ماعىناسىن بىرەۋ ءتۇسىندى، بىرەۋ تۇسىنگەن جوق. ءبىراق جاڭا ستيلدەگى ءان بولعاندىقتان، ول جاستار اراسىندا كەڭ تاراپ، وعان توي-جيىنداردا جاپپاي بيلەۋ كەڭ ەتەك الدى. سول ءبىر كەزدەرى گازەت-جۋرنالداردا جۋرناليستەر، ونەر ادامدارى، جالپى زيالى قاۋىم وكىلدەرى «بۇل انگە بيلەۋگە بولمايدى. حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرگەن، ناعىز پاتريوتتىق انگە بيلەۋ - كەشەگى جەلتوقسانعا قاتىسقان جاستاردىڭ توگىلگەن قانىنىڭ ۇستىندە بيلەۋ» دەگەن ماعىناداعى ماقالالارىن جازىپ جاتتى. سودان بەرى بۇل ءان كوبىنە جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ قارساڭىندا ايتىلىپ كەلەدى.

1991 - جىلى دىنمۇحاممەد قونايەۆ اقساقال تۇركىستانعا زيارات ەتۋگە كەلگەن ساپارىندا

- «قارا باۋىر قاسقالداق» ءانىن شىعارعان سازگەر وسى شىمكەنتتىكى كورىنەدى. سول جىگىتپەن كەزدەسسەك، - دەگەن تىلەگىن ايتىپتى. ديمەكەڭە جولىقتىرۋ ءۇشىن مەنى شاردارادان ارنايى الىپ باردى. قازىعۇرت اۋدانىندا جولىقتىق. وسىنداعى اۋدان باسشىسىنىڭ ۇيىندە وتىرىپ ءاندى ديمەكەڭە بىرنەشە مارتە ورىنداپ بەردىم. ديمەكەڭنىڭ كوڭىلى تولقىپ: «قازاقتىڭ قاي قيىرىنا بارسام دا مەنى «قارا باۋىر قاسقالداق» انىمەن قارسى الىپ ءجۇر. ءوزىڭ دە قازاقتىڭ قارا بالاسى ەكەنسىڭ، راحمەت ساعان!»، - دەپ ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.

ال ەسەنعاليمەن 1993 -جىلى الماتىدا دوسىم ءارى جەرلەسىم، اقىن-عالىم باۋىرجان قارابەكوۆ جولىقتىردى. ونى ۇلىقبەك تۇڭعىشبايەۆ دەگەن ازاماتتىڭ ۇيىنە ارنايى شاقىرتتى. ەسەنعالي كەزدەسۋدە ءوزىنىڭ جاڭادان جارىققا شىققان «قارا باۋىر قاسقالداق» دەگەن كىتابىن ماعان سىيعا تارتتى.

«حالىق ءاننىڭ اۆتورىن كەش تانىدى»

- العاشقىدا ءاننىڭ اۆتورىنىڭ كىم ەكەنىن جۇرت بىلگەن جوق. ءتۇرلى كەشتەردە «قارا باۋىر قاسقالداق» اۆتورى بەلگىسىز، حالىق ءانى رەتىندە ايتىلىپ ءجۇردى.

توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا «ارقاس» توبى وسكەمەندەگى گاسترولدىك ساپارىندا وزدەرى شىرقاپ جۇرگەن «قارا باۋىر قاساقالداق» ءانىن «ءوزىمىز شىعارعانبىز» دەپ، جاريالاپ جىبەرىپتى. سول جەردەگى ءبىر توپ شىمكەنتتىك ازاماتتار بۇعان رەنىش ءبىلدىرىپ: «جوق، بۇل ءان سەندەردىكى ەمەس، ونى شىعارعان ءوزىمىزدىڭ شاردارالىق سازگەر ىلەسبەك امانوۆ»، - دەپتى. سول جەردە «ارقاستىقتار» كوپشىلىكتەن كەشىرىم سۇراپتى.

وسىدان كەيىن ءان تەلەديداردان ايتىلسا، مەنىڭ اتى-ءجونىمدى جازاتىن بولدى. توقسان ءتورتىنشى جىلدارى اقىن اكىم ىسقاق شارداراعا ارنايى ىزدەپ بارىپ، مەنەن سۇحبات الدى. كەيىننەن «لەنينشىل جاس» گازەتىنە «قارا باۋىر قاسقالداق ءانىنىڭ اۆتورى كىم؟» دەگەن ماقالا سۋرەتىممەن بىرگە جاريالاندى.

«پسيحولوگيا مەن فيلوسوفيانى وقىماي-اق سازگەر بولعانمىن»

- دومبىرانى قولىما بەس جاسىمدا الدىم. اكەم جارىقتىقتىڭ اقىندىعى بولاتىن. اكەم اناس - ءبىر اۋلەتتەگى سوعىستان امان-ەسەن ورالعان جالعىز تۇياق ەدى. ەكى اعاسى مايداندا شەيىت بولعان. مەن دۇنيەگە كەلگەن قىزىلقۇم اۋدانى اجەمسەڭگىر دەگەن جەر قازىر شاردارا سۋ قويماسىنىڭ استىندا جاتىر. اعام دۇنيەگە كەلگەن كەزدە اكەم «ارتىنان تاعى سەرىك بولار ءبىر بالا كەلسىن» دەپ، اتىن سەرىك دەپ قويىپتى. مەن تۋعان كەزدە «سەرىكتىڭ ارتىنان ىلەسىپ ءجۇرسىن» دەپ اتىمدى ىلەسبەك قويىپتى.

انام مارجانكۇل دۇنيەدەن ەرتە قايتتى. مەن ول كەزدە بەس جاستا ەدىم. كوكسۋ كەڭشارىنىڭ س. ەرۋبايەۆ اتىنداعى مەكتەبىنە بارىپ، ونى 1972 -جىلى ءبىتىردىم. اكەمنىڭ جولىن قۋىپ (ول كىسى ورمان شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەگەن)، الماتىداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا وقۋعا قۇجات تاپسىرعانمىن. ءبىراق، تۇسە المادىم. سودان الماتى قۇرىلىس تەحنيكۋمىنا ءتۇسىپ، ءبىر جىلدان كەيىن ونى تاستاپ كەتتىم. سەبەبى، ونەر قايدا جۇرسەم دە، مەنى قول بۇلعاپ شاقىرىپ تۇرعانداي بولدى.

بۇدان كەيىن شىمكەنتتەگى ءال-فارابي اتىنداعى مادەنيەت ينستيتۋتىنا ءتۇستىم. ءبىراق ونىم قاتەلىك بولىپتى. مەن و باستا نە كونسەرۆاتورياعا، نە مۋزىكالىق ۋچيليشەگە بارۋىم كەرەك ەدى. ال مادەنيەت ينستيتۋتى مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىن دايارلايدى ەكەن. ءبىر جاعى وقۋعا توي- جيىنداردان دا قول تيمەدى. قىسقاسى، كوپ ۇزاماي ينستيتۋتتان شىعىپ قالدىم. وسىدان كەيىن «پسيحولوگيا، فيلوسوفيانى وقىماي-اق سازگەر بولامىن» دەپ، قولىمدى ءبىر سىلتەپ اۋىلعا تارتىپ كەتتىم. 1983 -جىلدان باستاپ 2002 -جىلعا دەيىن سوندا اۋداندىق مادەنيەت بولىمىندە جۇمىس ىستەدىم، - دەيدى لەسبەك امانوۆ.

ىلەسبەك امانوۆ قازىر شىمكەنتتەگى حالىق شىعارماشىلىعى ورتالىعىندا جۇمىس ىستەيدى. راسىندا دا پسيحولوگيا مەن فيلوسوفيانى وقىماي-اق، جوعارى وقۋ ورنىن ءتامامداماي-اق، حالىق مويىنداعان سازگەرلەردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. قازىر 100 دەن اسا ءانى بار. كوپشىلىگى حالىق ءانى بولىپ كەتكەن. «ورالىڭنىڭ بارىندا وينا دا كۇل»، «باۋىرلار» توبىنىڭ ورىنداۋىنداعى «بىزدەر دە عاشىق بولعانبىز»، كۇلاش احمەتوۆانىڭ سوزىنە جازىلعان «قىز ۇزاتۋ»، مۇقاعاليدىڭ سوزىنە جازىلعان «ايەلدەر-اي، قاندايسىڭدار»، «شولپانعا»، «اقتورعىنىم» اندەرى - بۇگىندە تويدىڭ دا، ساحنانىڭ دا ءسانى.

عالىمجان ەلشىباي. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى. 2017

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى