دىنمۇحامەد قونايەۆ پەن ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ توسىن كەزدەسۋى

ونى كۇزەتشىلەر پويەزبەن وزگە قالاعا اپارا جاتقاندا ءالىمحان اعا كورشى كۋپەدەگى ستۋدەنتتەرگە وتباسىنا قامالىپ بارا جاتقاندىعى جونىندە حات جازىپ ۇستاتا قويادى.

ارادا 20 جىل ءوتىپ، ءالىمحان اقتالعاندا الماتىدا دىنمۇحامەد قونايەۆ وعان پاتەر بەرگىزەدى. ءۇي بەرگەننەن كەيىن الەكەڭدى قابىلداۋىنا شاقىرادى.

«- الەكە، مەنى ءسىز تانىمايتىن شىعارسىز. 1930 -جىلى ءسىز قاماۋعا بارا جاتقاندا حاتتى مەنىڭ قولىما ۇستاتىپ ەدىڭىز. ءسىزدىڭ سول امانات حاتىڭىزدى راحيا جەڭگەمنىڭ قولىنا بەردىم» - دەپ ديمەكەڭ الەكەڭە وتكەن وقيعانى ەسكە سالىپتى. نە دەگەن سايكەستىك دەسەڭىزشى؟!

نۇرلان سوڭعىباي ۇلىنىڭ ف. ب. پاراقشاسىنان الىندى

***

ءالىمحان ابەۋ ۇلى ەرمەكوۆ- 1891- جىلى سەمەي وبلىسى، قارقارالى ۋەزىندە تۋعان. مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى، ماتەماتيكادان تۇڭعىش قازاق پروفەسسورى.

ءا. ەرمەكوۆ، العاش رەت ساياسي ىسكە الاش قوزعالىسىنا، 1917 -جىلى 27- ءساۋىر، 7- مامىر ارالىعىندا وتكەن سەمەي وبلىستىق قازاق سەزىنە قاتىسادى. وندا ول باسقا دا ادامدارمەن بىرگە سەزد پرەزيديۋمىنىڭ حاتشىلىعىنا، ودان كەيىن سەزد شەشىمىمەن سەمەي وبلىستىق قازاق كوميتەتىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلانادى. ول، قازاقتار جاعىنان حالەل عابباسوۆ ەكەۋى سەمەي وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولادى.

الاش جولىنداعى كوپتەگەن ساياسي ىستەرگە قاتىسىپ، شىڭدالعان ءالىمحاندى «قازاق» گازەتى «تەحنولوگيچەسكي ينستيتۋتقا اسقان زەرەكتەر عانا تۇسەدى. ءالىمحان ءبىلىمدى، شەشەن، وتكىر، حالىققا قىزمەت ەتۋدى وزىنە پارىز ساناعان جىگەرلى جاس ازامات»، - دەپ سيپاتتايدى.

ءاليحان ەرمەكوۆتىڭ تاريحي زور ەڭبەگىنىڭ ءبىرى - قازاق اۆتونومياسى شەگاراسىنىڭ ءبىرتۇتاستىعىن جانقيارلىقپەن قورعاۋى. وسى ورايدا ول 1920 -جىلى 17- تامىزدا لەنيننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن قازاق وكىلدەرى قاتىسقان حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ ماجىلىسىندە قازاق اۆتونومياسى تۋرالى ماسەلە قارالعاندا، قازاقستاننىڭ جاعدايى تۋرالى ءا. ەرمەكوۆ بايانداما جاسايدى. وندا ول جەر، قازاقستاننىڭ شەگاراسى تۋرالى ماسەلەلەردى قامتىپ، وكتەمشىل، وزبىر، وتارشىلدىق پيعىلداعى وكىلدەرمەن قىزۋ ايتىسقا ءتۇسىپ، ءوز پىكىرىن تياناقتى، جان- جاقتى، بۇلتارتپاس دالەلدەرمەن قورعاپ شىعادى. وكۋپانتتار ءوز كىناسىن مويىنداپ، ناتيجەسىندە، كەزىندە قازاقتاردان تارتىپ الىنعان كاسپيدىڭ تەرىسكەي جاعالاۋىنداعى ەنى ءبىر شاقىرىمدىق جانە ەرتىستىڭ سول جاعالاۋىنداعى ون شاقىرىمدىق ۇلان- عايىر جەر لەنيننىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن قازاق ەلىنە قايتارىلادى.

1929-1930 -جىلدارى ءبىر توپ قازاق زيالىلارى اباقتىعا الىنىپ، تەرگەۋگە تۇسكەندە، ءا. ەرمەكوۆتى دە تۇرمەگە قوسا قامايدى. الاش ءىسىنىڭ مۇلدەم قۇرتىلىپ، ۇرپاقتىق ساباقتاستىق ءۇزىلىپ قالماۋ جانە ۇلت زيالىلارى بولاشاقتى ويلاپ، الاشتىڭ جاس تۇلەك دارىندارى م. اۋەزوۆ پەن ءا. ەرمەكوۆتى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا ولار، «كىنالارىن مويىنداپ» سول جولى بوستاندىققا شىعادى.

الايدا 1937 -جىلعى قارا بۇلت ءا. ەرمەكوۆتىڭ باسىنا تاعى دا ءۇيىرىلىپ، 1939 -جىلى سوتتالىپ، 1947 -جىلعا دەيىن تۇرمەدە وتىرىپ شىعادى. تۇرمەدەن شىققاننان كەيىن جالامەن قايتا ۇستالىپ، 1958 -جىلى بوسايدى. 1957 -جىلى 26- قاراشادا تولىق اقتالىپ، قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ماتەماتيكادان ءدارىس وقيدى.

1970 -جىلى قايتىس بولادى.

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى