قازاقستاندىق ەكونوميكا مودەلى قالاي پايدا بولدى

قازاق، ورىس جانە اعىلشىن تىلىندەگى ەلەكتروندى كىتاپ - 1991 -جىلدان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى سوڭعى ءۇش ونجىلدىقتاعى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ جەتىستىكتەرىمەن تىكەلەي نەمەسە جاناما بايلانىستى بىرەگەي وقيعالار الماناحى.

سپيكەرلەردىڭ كوپشىلىگى تاريحي وقيعانىڭ كۋاگەرى بولا وتىرىپ، وزدەرىنىڭ جەكە ەستەلىكتەرى مەن ەموتسيالارىمەن بولىسەدى، ەل دامۋىنىڭ ءاربىر ناقتى كەزەڭىنىڭ بۇرىن بەلگىسىز بولعان بولشەكتەرىن ەسكە الادى. سونىمەن قاتار، بۇل كىتاپتا سوڭعى 30 جىل ىشىندەگى ەكونوميكالىق، قوعامدىق- ساياسي جانە مادەني پروتسەستەردى تالدايتىن سالالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرلەرى كەلتىرىلگەن.

اڭگىمەلەردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى- ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ ساياساتتاعى بەينەسى ەرەكشە ورىن الادى.

«قازاقپارات» ح ا ا وقىرماندار نازارىنا وسى كىتاپتان ۇزىندىلەر ۇسىنادى.

قازاقستاندىق ەكونوميكا مودەلىنىڭ پايدا بولۋى

سەرىك احانوۆ، ەكونوميست

1990 -جىلداردىڭ باسىندا مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى جوعارى ەكونوميكالىق كەڭەستە، جالپى ەكونوميكالىق رەفورمالار بولىمىندە جۇمىس ىستەدىم. ارينە، بۇل قاراما- قايشىلىققا تولى، ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاريحىنداعى ۇلى ترانزيتتىك كەزەڭنىڭ ەندى باستاۋ الاتىن كۇردەلى كەز ەدى. سوتسياليزمنەن جاڭا جۇيەگە كوشۋ ءجۇرىپ جاتتى.

وسى تۇستا ەكونوميكادا «ترانسفورماتسيالىق قۇلدىراۋ» دەپ اتالاتىن جاعداي بايقالدى: كاسىپورىندار اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستار ءۇزىلىپ، ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋى جالعاستى، ينفلياتسيا (قۇنسىزدانۋ) جەدەلدەي ءتۇستى، بيۋدجەت تاپشىلىعى ارتتى. ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا ءوندىرىس ادىستەرىنىڭ، مەنشىك نىساندارىنىڭ، جۇمىسشىلار مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ءوزارا ارەكەتتەرىنىڭ وزگەرۋىمەن ۇشتاسقان شىنايى ەكونوميكالىق ريەۆوليۋتسيا بولىپ جاتتى. بۇل كەزدە ءسوزسىز ەكونوميكا مەن قارجى سەكتورىنا تەرەڭ، ساپالى ەڭ باستىسى باتىل وزگەرىستەر قاجەت بولدى.

مىنە، سوندا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الىپ، قوعامعا جاڭا ەكونوميكالىق باعىت ۇسىندى. بۇل وتە سىندارلى، بارىنشا وڭتايلى جانە قوعام قولداۋ بىلدىرگەن باستاماعا اينالدى. ەلباسى ءوزىن ناعىز رەفورماتور جانە كورنەكتى ەكونوميست رەتىندە كورسەتتى: تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ باستاماسى بويىنشا سول كەزەڭ ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەكى قۇجات - 1992 -جىلعى 16 -مامىرداعى قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ستراتەگياسى جانە 1993 -جىلعى 28 - قاڭتارداعى داعدارىسقا قارسى شۇعىل شارالار مەن الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق رەفورمالاردى تەرەڭدەتۋ باعدارلاماسى ازىرلەندى.

بۇل ەكى قۇجات وتاندىق ەكونوميكانىڭ نارىقتىق قاتىناستارعا كوشۋىنىڭ ىرگەتاسى، كەيىننەن بارلىق ساپالى وزگەرىستەردى ەنگىزۋگە جانە ەلدىڭ ودان ءارى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بازيس ەدى. العاشقى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋ بارىسى مەن لوگيكاسىن قايتا قاراستىردى.

ول قازاقستاندىق قارجى- ەكونوميكالىق سەكتوردىڭ ىرگەلى ۇستانىمدارىن، كولەمىن، قارقىنى مەن قۇرىلىمىن كەشەندى تۇردە تالداپ، ساياسي جانە الەۋمەتتىك فاكتورلارعا نازار اۋداردى، شەتەلدىك تاجىريبەگە ۇلكەن زەرتتەۋ جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بىرەگەي قازاقستاندىق مودەلى قالىپتاستى، وندا باسقارۋدىڭ مودەرنيستىك باتىس جانە ءداستۇرلى ازيالىق قاعيداتتارىنىڭ ۇيلەسىمى قامتاماسىز ەتىلدى. باتىس پەن شىعىس ەكونوميكالارىنداعى بارلىق وڭ جانە پروگرەسسيۆتىك تاسىلدەردىڭ ۇيلەسىمى قازاقستاندا ءبىر مەزگىلدە، ءمىنسىز جاسالعان قورىتپا رەتىندە ىسكە اسىرىلدى. مۇندا كەڭ ىرىقتاندىرۋ جانە بەلسەندى مەملەكەتتىك رەتتەۋ جالپى تۇجىرىمداماعا سايكەس كەلىپ، قابىستى.

شىن مانىندە، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جەدەل ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جانە وسىنداي جىلدامدىقتارعا ءتان الەۋمەتتىك كۇيزەلىستەرسىز كەزەڭ- كەزەڭىمەن العا جىلجۋدى ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن «اعزا» جاساپ شىعاردى. سوندىقتان، مەنىڭ ويىمشا، قازاقستاندىق ەكونوميكالىق دامۋ مودەلىنىڭ بىرەگەيلىگى ونىڭ ءوز بويىندا وزىق حالىقارالىق تاجىريبەنىڭ بارلىق وڭ ەلەمەنتتەرىن ۇيلەسىمدى بىرىكتىرۋىندە جاتىر. بۇل رەفورمالاردىڭ ىشىندە قارجى بلوگى - ەڭ الدىمەن بانك، ساقتاندىرۋ جانە قور سەكتورلارى وتە ماڭىزدى بولدى. الايدا، وسى جىلدارى ءبىز قارجىلىق توڭكەرىستى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ادامداردىڭ ساناسىنداعى توڭكەرىستى دە بايقادىق. كوزقاراستار، پىكىرلەر، دۇنيەتانىمدار قايتا قۇرىلدى.

قازاقستاندىقتار ءوز كوشباسشىسىنىڭ ۇلگىسىمەن ءومىردىڭ جاڭا شىندىعى مەن نارىقتىق جاعدايلارعا تەز بەيىمدەلە باستادى. بۇل جەردە پرەزيدەنتتىڭ جوعارى بەدەلى، ونىڭ ستراتەگيالىق ويلاۋى، باتىلدىعى، پرينتسيپتىلىگى، ەرىك- جىگەرى ومىرلىك ماڭىزدى رەفورمالار كەزەڭىندە قازاقستاننىڭ تابىستى دامۋىن قامتاماسىز ەتكەنىن ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى.

اۆتور: قانات مامەتقازى ۇلى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى