ابايدىڭ قۇداي، ءدىن فيلوسوفياسى
قۇراندى حاق دەپ تانىپ، يسلام ءدىن شەڭبەرىندە ءتالىم جاساعان. يسلام ءدىنى تۋرالى وتكىر ويلار ۇلى اقىن اباي اتامىزدىڭ شىعارمالارىندا كوپتەپ كەزدەسەدى. حاق ءدىندى ءوز شىعارمالارىندا جىرلاۋ ارقىلى يسلام ءدىنىن قازاق تانىمعا جاقىن ەتىپ جەتكىزە بىلگەن. ابايدىڭ شىعارمالارىنداعى ءار ويلارى ءدىن تۋرالى پىكىرلەرمەن ساباقتاسىپ، تۇتاس قازاق حالقىنىڭ فيلوسوفيالىق كونتسەپتسياسىن قۇرايدى.
ابايدىڭ دىنگە دەگەن كوزقاراسى وتە كۇردەلى. اقىن شىعارمالارىندا يسلام مىندەتتەرى، بەس پارىز، ادەپ اسىل ءدىنىمىزدى تۇگەل قامتىلعان دەسەك بولادى. ياعني، اباي - كامىل، جان- جاقتى ۇيلەسىمدى جەتىلگەن تولىق مۇسىلمان.
ايتالىق، يسلام تازالىققا ەرەكشە كوڭىل بولگەن. سىرتقى تازالىقپەن قوسا ىشكى رۋحاني تازالىققا دا ايتارلىقتاي ءمان بەرگەن. ويتكەنى، سىرتقى تازالىق پەن ىشكى تازالىق ۇيلەسكەندە عانا ادامنىڭ جانى نۇرلانىپ، جاساعان قۇلشىلىقتارى قابىل بولماق. اباي اتامىز دا ءوز ولەڭىندە حالىققا يسلام دىنىندەگى تازالىقتى دۇرىس ناسيحاتتاۋ كەرەكتىگىن، سىرتقى تازالىق پەن قاتار ىشكى رۋحاني تازالىققا دا سونشالىقتى كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن ولەڭىنە ارقاۋ ەتەدى:
«يمامدار عيباداتتان ءسوز قوزعاعان،
ءحۇسنىزان مەن يماندى ءبىلدى ويلاعان.
يماننىڭ تازالىعىن جاقسى ۇقتىرماي
سىرتىن قانشا جۋعانمەن ءىشى وڭباعان…»
ىشكى تازالىق - جۇرەكتىڭ تازالىعى، كوڭىلدىڭ پاكتىگى، نيەتتىڭ دۇرىستىعى ادامي قاسيەتتەردىڭ كەمەلدىگىن قۇرايدى. جۇرەكتى تازا ۇستاۋ جونىندە پايعامبارىمىز بىلاي دەيدى: «ادام بالاسىنىڭ دەنەسىندە جۇدىرىقتاي ەت بار. سول جاقسى بولسا، بۇكىل دەنە ء(ىس- ارەكەت) دۇرىس بولعانى. ول بۇزىلسا - بۇكىل دەنە بۇزىلادى. ابايلاڭىزدار، ول - جۇرەك». جانە ءبىر سوزىندە «ءار زاتتى كىر شالعانى ءتارىزدى جۇرەكتى دە كىر شالادى. ونى تاۋبامەن، كەشىرىم تىلەۋمەن تازالاپ وتىرىڭىزدار» دەلىنگەن. اباي اتامىز 17-قاراسوزىندە دە:
«…ۇلكەننەن ۇيات ساقتاپ، كىشىگە راقىم قىلدىراتۇعىن - مەن، ءبىراق مەنى تازا ساقتاي المايدى، اقىرىندا قور بولادى. مەن تازا بولسام، ادام بالاسىن الالامايمىن: جاقسىلىققا ەلجىرەپ ەريتۇعىن - مەن، جامانشىلىقتان جيرەنىپ تۋلاپ كەتەتۇعىن - مەن، ادىلەت، نىساپ، ۇيات، راقىم، مەيىربانشىلىق دەيتۇعىن نارسەلەردىڭ ءبارى مەنەن شىعادى، مەنسىز وسىلاردىڭ كورگەن كۇنى نە؟» - دەپ جۇدىرىقتاي جۇرەكتىڭ قىزىمەتىن كورسەتسە:
«…ۇشەۋىڭ الا بولساڭ، مەن جۇرەكتى جاقتادىم. قۇدايشىلىق سوندا، قالپىڭدى تازا ساقتا، قۇداي تاعالا قالپىڭا ءاردايىم قارايدى دەپ كىتاپتىڭ ايتقانى وسى» - دەپ جۇرەكتى تازا ۇستاۋ كەرەكتىگىن ناسيحاتتايدى.
اباي مۇسىلمانىڭ بەس پارىزىنىڭ ەڭ باستىسى ءارى نەگىزگىسى، ول - اللانىڭ بار ەكەندىگىنە، قۇران ونىڭ ءسوزى، ال مۇحاممەد پايعامبار ونىڭ ەلشىسى ەكەندىگىنە يمان كەلتىرىپ، سەنۋى شارت دەپ كورسەتەدى.
«اللا ءمىنسىز اۋەلدەن، پايعامبار حاق،
مۋمين بولساڭ، ۇيرەنىپ، سەن دە ۇقساپ باق.
قۇران راس، اللانىڭ ءسوزى ءدۇر ول،
ءتاۋيلىن بىلەرلىك عىلىمىڭ شاق».
اللاعا يمان كەلتىرىپ، بار بولمىسىڭمەن، جان تانىڭمەن ءسۇيۋدى ۇگىتتەيدى. اباي: «اللا تاعالا ادامزاتتى ماحابباتپەن جاراتتى. كىم وزىڭە ماحاببات قىلسا، سەن دە وعان ماحاببات قىلماعىڭ قارىز ءىس ەمەس پە؟» - دەيدى 38-قاراسوزىندە.
ابايدىڭ شىعارمالارىنداعى ءار تاقىرىبى دىنمەن ساباقتاس. دۇنيەلىك، بار ويى «ومىردەن الۋ»، تارتىسۋ، جەپ قالۋ سىندى ادامداردى سىناپ، «دۇنيە، مۇلىك ول نە جانە كىمگە تيەسىلى» دەگەن ساۋالدارعا ءدىن شەڭبەرىندە ءۇن قاتادى.
«ادام عاپىل دۇنيەنى دەر مەنىكى،
مەنىكى دەپ جۇرگەننىڭ ءبارى ونىكى.
ءتان قالىپ، مال دا قالىپ، جان كەتكەندە
سوندا ويلا، بولادى نە سەنىكى؟»
ولەڭ جولىنداعى «ونىكى» دەگەنىن اللا تاعالانى، ونىڭ ريزىعىن بەينەلەگەنىن اڭعارامىز. ماڭگىلىك تەك اللا ەكەنىن، الىمنىڭ قايتارىمى بارىن وسى ءبىر ولەڭ جولىمەن ۇعىندىرادى.
قورىتىندىلاي كەلە، ۇلى اقىن، ويشىل، فيلوسوف اباي شىعارمالارى حالقىمىزدىڭ اسىل مۇراسى. «سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە، كەتىگىن تاپتا بار قالان» دەپ ۇرپاعىن ومىردەن ءوز ورىنىن تابۋ ءۇشىن يسلام ءدىنىنىڭ فيلوسوفياسىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرە وتىرىپ، حاق جولدى شىعارمالارىندا كورسەتەدى.
دانات جاناتايەۆ، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى؛ شمان ساعدي قۋانىش ۇلى، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترانتى.
اقپارات دەرەككوزى: massaget.kz
