تۇركى الەمىنىڭ دامۋ تاريحىنداعى جاڭا ءداۋىر
ونىڭ ناتيجەسى بويىنشا «تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى» ەندى بۇدان كەيىن «تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى» دەپ اتالادى.
القالى جيىندا ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ، قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ، تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعان جانە وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيەيەۆ، تۇرىكمەنستاننىڭ پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ پەن ماجارستاننىڭ پرەمەر- ءمينيسترى ۆيكتور وربان بولدى. وسى باسقاسۋ اياسىندا ءبىرقاتار كەزدەسۋلەر مەن جيىندار ءوتتى. تۇركى الەمىنىڭ دامۋ تاريحىنداعى جاڭا ءداۋىر
12-قاراشادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ سامميتكە قاتىسۋشىلارعا بەينەۇندەۋ جولدادى. وسى ورايدا ق ر تۇڭعىش پرەزيدەنتى تۇركى ەلدەرى ۇيىمى ءسامميتىنىڭ نەگىزگى مەسسەدجدەرىن اتادى.
«بۇگىننەن باستاپ ءبىزدىڭ بىرلەستىك تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ۇيىمى دەپ اتالادى. بۇل قادام ەلدەرىمىز اراسىنداعى ىقپالداستىقتى ىلگەرىلەتۋ ءىسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ، ۇيىمنىڭ مارتەبەلى ميسسياسىن جۇزەگە اسىرۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىز. وسىلايشا، ىستانبۇلدا قابىلداناتىن شەشىمدەر باۋىرلاس مەملەكەتتەردىڭ كوپقىرلى ىنقتىماقتاستىعىن جانداندىرۋعا ەلەۋلى ىقپال ەتۋى ءتيىس»، - دەگەن نۇرسۇلتان نازاربايەۆ بۇل كەزەڭدى تۇركى الەمىنىڭ دامۋىنداعى جاڭا كەزەڭ دەپ اتادى.
باسقاشا ايتقاندا، ХХІ عاسىردا تۇركى الەمى قايتا جاندانىپ، كەڭ اۋقىمدى ءارى ەجەلگى تۇركى شاڭىراعىنا جاتاتىن ەلدەردىڭ ءوزارا بەلسەندى جاقىنداسۋ ءۇردىسى جۇرەدى.
«ءبىز وسى جاڭا ۇيىمنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرمەن جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىققا دايىن ەكەنىن پاش ەتىپ وتىرمىز. ونىڭ ەشكىمگە قارسى باعىتتالماعانىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل - جاڭا بلوك ەمەس، قىزمەتى ب ۇ ۇ جارعىسىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارى مەن پرينتسيپتەرىنە ساي كەلەتىن پروگرەسسيۆتى بىرلەستىك»، - دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.
ەكونوميكالىق ءارى ەكولوگيالىق ىنتىماقتاستىققا ەكپىن قويىلماق قازاقستان پرەزيدەنتى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىمەن ىستانبۇل قالاسىندا جۇزدەسكەنىنە جانە رەجەپ تايىپ ەردوعانعا انادولى جەرىندە كورسەتكەن قوناقجايلىعى ءۇشىن شىنايى ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
قاسىم- جومارت توقايەۆ قازاقستان، ازەربايجان، قىرعىزستان، وزبەكستان جانە تۇرىكمەنستان حالىقتارىن بيىلعى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاپ، بۇنىڭ تاريحي بەلەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى ەكى جىلدان بەرى اتالعان كەڭەسكە ءتيىمدى ءتوراعالىق ەتىپ كەلە جاتقان ازەربايجان باسشىلىعىنا العىس ءبىلدىردى. سونداي- اق ولاردىڭ كەڭەس جۇمىسىن جانداندىرا تۇسۋگە زور ۇلەس قوسقانىن اتاپ ءوتىپ، الەمدى جايلاعان ىندەتكە قاراماستان، تۇركى كەڭىستىگىندە ءبىرقاتار جاقسى جاڭالىق بولعانىن ايتتى.
تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر پاندەمياعا قارسى كۇرەستە كۇش بىرىكتىرۋ ءۇشىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ توتەنشە سامميت وتكىزدى، تۇركىستان قالاسى تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسى اتاندى، سونداي- اق تاۋلى قاراباق ماسەلەسى دە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قارارىنا سايكەس وڭ شەشىمىن تاپتى.
«تۇتاس تۇركى جۇرتىن تاريحي تامىرلاستىق پەن ورتاق مۇددە بىرىكتىرەدى. ءبىز ءبىر- بىرىمىزگە ءاردايىم تىلەكتەسپىز، سىيلاستىعىمىز دا ەرەكشە. بۇگىنگى القالى جيىن - وسىنىڭ ايقىن دالەلى. تۇركى كەڭەسىنىڭ ىقپالى مەن بەدەلى جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ قۇرىلىمعا حالىقارالىق قاۋىمداستىق ەداۋىر قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. تۇركى الەمىنىڭ گەوساياسي الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋ كەرەك. بۇل ءبارىمىز ءۇشىن ماڭىزدى، - دەدى قاسىم- جومارت توقايەۆ. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت ۇيىمنىڭ جاھاندىق دەڭگەيدە لايىقتى ورنىن الاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
«مەنىڭ پىكىرىم بويىنشا ۇيىمىمىز، ەڭ الدىمەن، ەكونوميكالىق، گۋمانيتارلىق جانە ەكولوگيالىق ىنتىماقتاستىققا باسا ءمان بەرگەنى ءجون. ارىپتەستەرىم بۇل تۇجىرىممەن كەلىسەدى دەپ ويلايمىن. بىرلىگىمىز ءاردايىم بەكەم بولسىن»، - دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى قازىرگى كۇردەلى جاعدايدا سىن- قاتەرلەردى ەڭسەرىپ، ورنىقتى دامۋ ءۇشىن كۇش- جىگەر بىرىكتىرۋدىڭ، جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋ سالاسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتۋدىڭ اسا ماڭىزدى مىندەت ەكەنىن باسا ايتتى.
«ءبىز جاڭارتىلاتىن قۋات كوزدەرىن دامىتا بەرەمىز. بۇل مىندەت «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ تۋرالى تۇجىرىمدامادا كورىنىس تاپتى. جوسپارلانعان شارالار 2060 -جىلعا قاراي كومىرتەگىدەن ارىلۋعا جول اشادى. سونداي- اق، الداعى ون جىلدا پارنيكتى گاز شىعارۋدى 15 پايىزعا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنىڭ اياسىندا ءبىز 2025 -جىلعا دەيىن 500 مىڭ گەكتار جەرگە 2 ميلليارد ءتۇپ اعاش وتىرعىزۋدى جوسپارلاۋدامىز. بۇعان قوسا قازىر ەلىمىزدەگى جاڭارتىلاتىن قۋاتتىڭ ۇلەسىن 3 پايىزعا جەتكىزدىك. ونى 2030 -جىلعا قاراي 15 پايىزعا دەيىن ارتتىرامىز. سول ماقساتپەن نۇر- سۇلتان قالاسىندا «جاسىل تەحنولوگيالار مەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ حالىقارالىق ورتالىعىن» اشتىق»،- دەدى ق. توقايەۆ.
مەملەكەت باسشىسى سۋتەگى ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدى ەكىنشى ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە اتادى. پرەزيدەنت الەمدە ونى «تازا» وتىننىڭ جاڭا ءتۇرى دەپ سانايتىنىن ايتا كەلىپ، قازاقستاندا جاسىل سۋتەگىنىڭ ونەركاسىپتىك كلاستەرىن قۇرۋعا مول مۇمكىندىك بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وعان ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋەتى دە، بىلىكتى ماماندارى دا جەتكىلىكتى. وسى ورايدا، ەلدەردىڭ باستى عىلىمي مەكەمەلەرىن جۇمىلدىرىپ، حالىقارالىق كونسورتسيۋم قۇرۋ ۇسىنىلدى. بۇل قۇرىلىم سۋتەگىنى وندىرەتىن، ونى ساقتاپ، تاسىمالدايتىن جاڭا تەحنولوگيانى دامىتۋ ءۇشىن قاجەت. مۇندا عالىمدارىمىز باس قوسىپ، ءوزارا تاجىريبە الماسۋىنا بولادى، قازاقستان پرەزيدەنتى اتاعان ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ تاعى ءبىرى - مەملەكەتتەردەگى قالا حالقى سانىنىڭ ارتۋى.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بولجامى بويىنشا 2050 -جىلعا قاراي جەر بەتىندەگى قالا حالقىنىڭ ۇلەسى 68 پايىزعا جەتەدى ەكەن. ياعني، قالالىق جەردە كورسەتىلەتىن قىزمەتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت. مۇنىمەن قوسا، مەملەكەت باسشىسى يننوۆاتسيالار مەن ستارتاپتاردى دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاساۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«سىزدەردى تۇركى ۇيىمىنىڭ زاماناۋي تەحنوپاركتەر ورتالىعىن قۇرۋ ماسەلەسىن زەردەلەۋگە شاقىرامىن. سونداي- اق، كەلەسى جىلى IT سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جاستارىمىزدىڭ ارنايى فورۋمىن وتكىزۋدى ۇسىنامىن. ونى «Astana Hub» حالىقارالىق IT ستارتاپتار تەحنوپاركىندە ۇيىمداستىرۋعا بولادى. قازىر وندا 560 تان استام كومپانيا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ونىڭ 55 ءى شەتەلدىك كومپانيا. ستارتاپتار سوڭعى 2,5 -جىلدا 375 ميلليون دوللاردان استام پايدا تاپتى. سونداي- اق 132 ميلليون دوللارعا جۋىق ينۆەستيتسيا اكەلدى. جالپى، «Astana Hub» تەحنوپاركىندە جەڭىلدەتىلگەن ۆيزالىق رەجيم بار. ال، وندا جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالار سالىقتان بوساتىلادى»، - دەدى قاسىم- جومارت توقايەۆ.
جيىن بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قازاق حالقى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ماسەلەگە توقتالدى. قيىن- قىستاۋ زامانداردا قازاققا قۇشاعىن جايعان تۇرىك حالقىنا العىس ايتىپ، وسى ەلدىڭ مەملەكەت قايراتكەرى ادنان مەندەرەستىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتتى. بەكىتىلگەن ماڭىزدى قۇجاتتار.. . قازاقستان پرەزيدەنتى وسى باسقوسۋدىڭ ماڭىزى ايرىقشا ەكەنىن ايتا كەلىپ، ۇيىمعا مۇشە ەلدەر تاتۋلىقتىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باسقانىن اتاپ ءوتتى. قاسىم- جومارت توقايەۆ وسىندا قابىلدانعان اسا ماڭىزدى شەشىمدەر مەن تىڭ باستامالار تۇتاس تۇركى الەمىنىڭ باۋىرلاستىعىن نىعايتا تۇسەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. سونىمەن، القالى جيىن قورىتىندىسى بويىنشا تومەندەگى قۇجاتتارعا قول قويىلدى:
1. «تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ» اتاۋىن «تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى» اتاۋىنا وزگەرتۋ تۋرالى شەشىم؛
2. تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ 8- ءسامميتىنىڭ دەكلاراتسياسى؛
3. تۇرىكمەنستانعا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى جانىنداعى بايقاۋشى مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى شەشىم؛ 4.
«تۇركى الەمىنىڭ كەلەشەگى-2040» تۋرالى شەشىم؛
5. «تۇركى الەمىنىڭ بىرلىگىنە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن اليشەر ناۆوي اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىق» تۋرالى شەشىم؛
6. تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى جانىنداعى سەرىكتەس مارتەبەسىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم؛
7. تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ قۇرمەتتى ءتوراعاسىنىڭ قۇقىقتارى تۋرالى ەرەجە جونىندەگى شەشىم؛
8. تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن ۇزارتۋ جانە باس حاتشىنىڭ ورىنباسارلارىن تاعايىنداۋ؛
9. تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورىن قۇرۋدى اياقتاۋ تۋرالى شەشىم؛
10. تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى جانىنداعى بايقاۋشى مارتەبەسى تۋرالى ەرەجە جونىندەگى شەشىم؛
11. ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جوعارى مارتەبەلى يلحام اليەۆتى تۇركى الەمىنىڭ جوعارعى وردەنىمەن ماراپاتتاۋ جونىندەگى شەشىم.
