الماتى قونايەۆتى ەسكە الدى
ايتپاقشى، وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىرعان كىتاپتا ك س ر و تاريحىندا ستاليننەن گورباچەۆكە دەيىنگى كەزەڭگە سول زاماننىڭ كۋاگەرى ەمەس، سول ۋاقىتتا بيلىك باسىندا بولعان ساياسي قايراتكەردىڭ كوزقاراسىمەن سالقىنقاندى باعا بەرىلگەن.
اتالعان كىتاپتاردىڭ جارىق كورۋىنە دەمەۋشىلىك تانىتقان ازاماتتار ديماش اتامىزدىڭ 1990 -جىلداردىڭ باس كەزىندە «ءوتتى داۋرەن وسىلاي» دەگەن اتپەن جاريالانعان مەمۋارلىق ەڭبەگى وقىرماندار ىقىلاسىنا بولەنگەنىن، ونى اتامىزدىڭ ءوزى كوزى تىرىسىندە قايتا قاراپ، تولىقتىرىپ، «اقيقاتتان اتتاۋعا بولمايدى» دەپ وزگەرتكەنىن ەسكە الدى.
وسى جيىنعا قاتىسقان ديمەكەڭنىڭ ۇرپاقتارى كىتاپتى جاريالاۋعا شەشىم قابىلداۋدىڭ ءوزى قيىنعا تۇسكەنىن ايتادى. سەبەبى اتامىزدىڭ و دۇنيەلىك بولعانىنا 28 جىلدان اسىپ بارادى. وسى ۋاقىت ىشىندە ءبىر بۋىن، تاۋەلسىزدىك قالىپتاستىرعان بۋىن ەرجەتتى. «ديمەكەڭنىڭ كوزىن كورگەن تولقىننىڭ ىقىلاسى بىزگە بەلگىلى بولسا دا كەيىنگى ۇرپاق قانداي ويدا» دەگەن ساۋال ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى ەدى. سودان جاستار اراسىندا د. قونايەۆ تۋرالى جازىلعان ەسسەگە كونكۋرس ۇيىمداستىردىق. ناتيجەسىندە، 15-18 جاس اراسىنداعى جاس بۋىننىڭ جۇرەك جاردى سەزىمدەرى كوڭىلىمىزدى تولقىتتى، ويعا العان شەشىمدى ورىنداۋعا جەتەلەدى»، دەيدى ديار قونايەۆ.
كەزىندە اتامىزدىڭ ءوزى ۇلكەن سەنىم ارتقان، كەيىننەن 1986 -جىلعى جەلتوقسان پلەنۋمى كەزىندە قاسىنان تابىلعان، زامانىمىزدىڭ زاڭعار قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ديمەكەڭ ءومىرىنىڭ بىزگە بەلگىسىز كەزەڭى تۋرالى سىر شەرتتى. ديمەكەڭ بيلىك باسىندا بولعان 1960-1986 -جىل قازاقتىڭ ادەبيەتىندە، تاريحىنداعى ەڭ قولايلى جىلدار بولعانىن ەسكە الدى: ءتىپتى بۇل جىلدارداعى قازاق رۋحانياتىنىڭ ميزام شۋاعى دەپ باعا بەرۋگە بولادى ەكەن. سەبەبى 1960 -جىلداردىڭ ارعى جاعى - قۋعىن-سۇرگىن، 1990 -جىلداردىڭ بەرگى جاعى - قوعامدىق فورماتسيانىڭ اۋىسقان كەزى.
«1990 -جىلداردىڭ بەرگى جاعىنداعى جەتىستىگىمىز - ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ سانىنىڭ كوبەيگەنى. بۇل ۋنيۆەرسيتەتتەر تىم قۇرىعىندا قول قويۋعا قۇقى بار اۋدان اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارىن دايارلاۋ ءۇشىن اشىلعان ۋنيۆەرسيتەت ەكەنىنە ەندى كوزىم جەتىپ تۇر. ءبىز قازىر زامانىمىزدىڭ زاڭعار پەرزەنتىن ەسكە الىپ وتىرمىز. ادەمى ەستەلىكتەر ايتىلىپ جاتىر. ەگەر، مادەنيەتتى، ءبىلىمدى جۇيەلەندىرگەندە بۇل جەردە قونايەۆتىڭ كوزىن كورگەن دوستارىنان بولەك جاستار دا تولىپ وتىرار ەدى. مەن كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرىنەن وزگە ەشكىمدى كورىپ تۇرعان جوقپىن»، دەپ ءسوزىن ءبىر ءتۇيىپ ءوتتى ولجاس اقىن.
قالعان اڭگىمەنى ولجاستىڭ سوزىمەن ساباقتاساق، 1986 -جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن مىلتىقتىڭ، جازالاۋ ماشيناسىنىڭ نىساناسى - ديمەكەڭە بۇرىلىپ قالعان ەكەن. سول كەزدە قازاقستاندا ولجاس سۇلەيمەنوۆ باستاعان از عانا توپ ماسكەۋدەگى دوستارىنا شىعىپ، ديماش قونايەۆتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن باسىن بايگەگە تىگىپتى. ءبىر بۇل توپتا ماسكەۋلىك زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە بولعان.
«العاشقى كەلىسىم - اتى-ءجونىمىزدى ەشكىم بىلمەسىن دەگەن پايىمعا توقتالدى. 1986 مەن 1988 -جىلدارداعى جاعدايدى الدى قۇز، ارتى جارتاس قىل كوپىرگە تەڭەۋگە بولاتىن ەدى. ەگەر، قونايەۆقا باعىتتالعان ماشينانىڭ بەتى قايتپاسا، بۇل توپتى دا نە كۇتىپ تۇرعانى بەلگىلى. ءبىراق سوعان قاراماستان جاسىرىن ارەكەت جالعاسا بەردى. ءبىر كۇنى ماسكەۋلىك دوستارىم كەلىسىمدى بۇزىپ، اتىمدى اتاپ تۇر. «مۇنىڭ نە؟» دەسەم، «ەندى ءبارى ارتتا قالدى. ديمەكەڭە ەشكىم تيمەيدى. الاڭداماڭدار» دەپ تۇر. سودان كەيىن ديمەكەڭنىڭ باسىنا ۇيىرىلگەن قارا بۇلت سەيىلدى. سودان كەيىن ءوزىن قونايەۆتىڭ دوسىمىن دەپ تانىستىرعان ادامدار دا كوبەيدى» دەپ ءسوزىن ءبىر ءتۇيىپ ءوتتى.
كەش بارىسىندا ءسوز العان قايراتكەردىڭ كوز كورگەندەرى قازاقستان تاريحىندا قونايەۆ باسقارعان كەزەڭدەر ءجىتى زەرتتەلۋ قاجەتتىگىن تىلگە تيەك ەتتى: تەك قانا 1960-1985 اراسىندا قازاقستاندا 40 قالا سالىندى، ءوندىرىس وشاقتارى بوي كوتەردى. ءى ج ءو 9 پايىزعا جەتتى. قازىر بۇل كورسەتكىشتى الەم ەلدەرى اراسىندا ق ح ر عانا باعىندىرا الىپتى.
ءوز كەزەگىندە ءسوز العان سەرىك ءابدىراحمانوۆ قونايەۆ ءداۋىرى - تاۋەلسىزدىككە جول اشقانىن ەسكە سالىپ ءوتتى. 1960-80 -جىلدارى سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلىپ شىققان قازاق جاستارى، بارلىق سالادا ءوزىن ءوزى تانىتتى. قازاق رۋحانياتىنىڭ التىن قورىنا اينالعان كەسەك شىعارمالار دۇنيەگە كەلدى. ولار كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇندىلىعىن جوعالتقان جوق.
«ديماش اعامىزدىڭ اتىنداعى قوردىڭ اياسىن كەڭىتەتىن كەز كەلدى. ونى اكادەميا دەڭگەيىنە كوتەرسەك، باعىتىن ءارتاراپتاندىرساق، 1960 -جىلداردىڭ تاريحىن زەردەلەۋگە مۇمكىندىك اشىلار ەدى. بۇل ماسەلە، ەندى سىزدەرگە، اعايىندى قونايەۆتارعا امانات. ءبىز سىزدەرگە قولداۋ بىلدىرۋگە ءارقاشان دايىنبىز»، دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى س. ءابدىراحمانوۆ.
ايتپاقشى، وسى جيىندا د. قونايەۆ جايلى دەرەكتى- كوركەم فيلم ءتۇسىرىلىپ جاتقانى بەلگىلى بولدى. ونىڭ تانىستىرىلىمى 2022 -جىلدىڭ باسىندا د. قونايەۆتىڭ 110 جىلدىعى قۇرمەتىنە كورسەتىلەدى.
egemen.kz
