جەنكينسون كارتاسى

وسىندا قويىلعان جادىگەرلەر اراسىنان اعىلشىن ديپلوماتى ەنتوني جەنكينسوننىڭ (1529 -1610) ەجەلگى كارتاسىن كورىپ قالدىق.

وسى ورايدا، ەنتوني جەنكينسون (Anthony Jenkinson) كىم دەگەنگە توقتالساق، اشىق اقپارات كوزدەرىندە بۇل ادام كاسىبي ديپلومات، سونىمەن قاتار كەزبە- ساياحاتشى ءھام باي ادام بولعانى جايلى ايتىلىپتى. ءتىپتى 1557-1571 -جىلدارى انگليانىڭ ماسكەۋ كنيازدىعىنداعى وكىلەتتى ەلشىسى قىزمەتىن اتقارۋمەن قاتار، اعىلشىن ساۋدا كومپانيالارىنىڭ وكىلى رەتىندە دە تانىمال بولعان كورىنەدى. وسى قىزمەتىن پايدالانىپ ە. جەنكينسون مىرزا ورتالىق ازيا وڭىرىنە، كاسپيي جاعالاۋىنا، ودان قالدى پارسى جەرىنە بەلسەندى ساياحات جاساپ، جۇرگەن جەرى مەن تابانى تيگەن ولكەنىڭ كارتاسىن جاساعان. ياعني سول داۋىردەگى ۇعىم بويىنشا: ورىستاردىڭ شىعىسى، ياعني ورال تاۋلى قىراتىنان باستاپ، موڭعول ۇستىرتىنە دەيىنگى ولكە (بىزشە «ۇلى دالا» ) تارتاريا جەرىن قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن.

مۇندا وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي كارتادا سول داۋىردەگى اكىمشىلىك - ۇلىس قۇرىلىمدارىنىڭ جالپى نوباي - سۇلباسى جاقسى تۇسىرىلگەن. سوندىعىمەن دە بۇل تاريحي سىزبا اسا قۇندى. اتاپ ايتقاندا، وب وزەننىڭ شىعىسىن الىپ جاتقان ۇلكەن جازيرا دالانى «كازاكيا» (Cassacki) دەپ تاڭبالاپتى. ياعني قازاق ەلىنىڭ ەجەلگى اتاۋى «قازاقيا» بۇدان باسقا كارتا- دەرەكتەرىندە كەزدەسپەيدى. ونىڭ سىرتىندا، ۇلى تەڭىزگە قۇياتىن ۇلكەن داريانىڭ (جايىق) قوس قاپتالىن ەن جايلاپ جاتقان جۇرتتى نوعاي ورداسى (Nagaia) بەلگىلەگەن. بۇنىڭ ءبارى اتاقتى التىن وردا، بىزشە جوشى ۇلىسىنىڭ تەرريتورياسى.

بۇل كارتا- قۇجات جايلى زەرتتەگەن وتاندىق ماماندار از. دەسەك تە، گەرمانيادا تۇراتىن قانداسىمىز شىعىستانۋشى - سينولوگ مامان نۇرلان كەنجەاحمەت اتالعان كارتا بەتىندە بەينەلەنگەن بيلەۋشى- حاندار جايلى بولجامدى پايىمىن ۇسىنىپتى. ونىڭ ايتۋىنشا، وسىندا سۇلباسى سىزىلعان جەتى حاننىڭ قاتارىندا - تۇرىكمەن دالاسىن باسقارعان ءازىم حان، بۇقارا ءامىرى بلاگ، سامارحان بيلەۋشىسى ماقمۇت، تاشكەنت پاتشاسى اپيش حان، موعولستاندى باسقارعان اليە، بالق ءامىرى كۋركوت جانە ارداۆيل ءامىرى يسمايل سوپى سىزىلعان دەيدى (Uly Dala murasy جۋرنالى، №2-3, 2021) . بۇل ادامدار - راسىندا ХVІ عاسىردا اتالمىش ولكەلەردە بيلىك جۇرگىزگەن تۇلعالار.

كارتانى جەنكينسون 1564 -جىلى لوندونعا ورالعان سوڭ سىزىپ، 1570 -جىلى بەلگيانىڭ انتۆەرپەن قالاسىندا كاسىبي باسپاحانادان باسىپ شىعارعان. وسىلاي قۇجات كوپشىلىككە تانىس بولعان. ءتىپتى ءوز داۋىرىندە بۇل سىزبا ەۋروپالىقتاردىڭ شىعىستانۋ ىلىمىنە قاجەت بىردەن- ءبىر دەرەك رەتىندە باعالانعان.

ۋاقىت وتە كەلە دجەنكينسون كارتاسى كوزدەن عايىپ بولعان. ءتىپتى مۇنداي كارتا- قۇجات بولعانى جايلى ەشكىم بىلمەگەن. قىزىق بولعاندا، ۇلى وتان سوعىسى اياقتالعان جىلدارى پولياك وقۋشىسى ءوز ءۇيىنىڭ قيراعان جەرتولەسىن جوندەپ ءجۇرىپ، ەجەلگى كارتانى (دالمە- ءدال كوشىرمەسى بولۋى مۇمكىن) ۇزىندىعى 101,7 س م، ەنى 81,7 س م تاۋىپ العان. ونى تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمىنە سىيعا تارتقان. مۇعالىم بۇل كارتانى 1986 -جىلى ءتيىستى مەكەمەگە تاپسىرعان. قازىرگى تاڭدا كارتا پولشانىڭ ۆروتسلاۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىتاپحانا قورىندا ساقتاۋلى تۇر.

بەكەن قايرات ۇلى

egemen.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى