قازاقتىڭ الىپ انالارى مەن قاھارمان قىزدارى

سولاردىڭ ءبىرازىن ەل تانىسا، ءبىرشاماسىنىڭ اتى تەك كىتاپ بەتتەرىندە قالدى. وسىعان وراي، ءا. كوپىش قۇراستىرعان «قازاق حالقىنىڭ تاريحي تۇلعالارىن» نەگىزگە الىپ، تاريحتا ۇلى ىستەرىمەن، اقىل- پاراساتىمەن ەسىمدەرى قالعان انالارىمىز بەن باتىر قىزداردىڭ ومىردەرەگى مەن ءجۇرىپ وتكەن ونەگەلى جولىن ۇسىنامىز.

سىلاندى انا (VII- VIII ع.)

ەل اۋزىنداعى اڭىز-ءافسانالار مەن شەجىرە دەرەكتەرى بويىنشا، سىلاندى انا - ۇلى جۇزگە كىرەتىن، بايدىبەكتىڭ نەمەرەلەرى، جالمەنبەتتىڭ ۇلدارى بولىپ كەلەتىن ىستى، وشاقتى، شاپىراشتىنىڭ اناسى. ۇلى ءجۇز شەجىرەلەرىندە كورسەتىلگەندەي، سىلاندى انانىڭ ءبىر ۇلى ىستىدان تىلىك جانە ويىق تارايدى. تىلىكتەن تازشا، تازدار، اسانقاراعان، سەكسەن، بايقاراعان، قوڭىر، جىرىمسىز، اقمولدا رۋلارى ءوربيدى. ويىق ەسىم، مالاي، تاز، قۇلانشى اتتى ءىرى- ءىرى ءتورت رۋ بولىنەدى. تىلىك رۋلارىنىڭ اراسىندا قاراقويلى رۋى (ناۋرىزباي، قوراز، رۇستەم، توماي، ءاجى اتالارى) تايپا تاريحىندا ۇلكەن ءرول اتقارعان. كەيبىر عالىمدار ونى قاراقويلى مەملەكەتىن قۇرعان اۋلەت دەپ ەسەپتەيدى.

قالاي بولعاندا دا، ىستى تايپاسىنىڭ ىلكىدەگى تاريحى ءۇيسىن- يۋەچجي زامانىنان باستالادى. سول كەزدەرى ولار ىستىقكول ايماعىندا تىرشىلىك ەتكەن. وسىعان بايلانىستى ىستىقكول ەتنونيمىن ءبىرقاتار زەرتتەۋشىلەر وسى تايپا اتاۋىنان شىعۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيدى. كەي-

ءبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرلەرىنشە، ىستىلاردىڭ ءبىر تارماعى ەرتە ورتا عاسىرلاردا توحارلارمەن بىرگە باتىسقا قاراي جىلجىپ، قازاقستاننىڭ باتىس ايماقتارىندا تۇراقتاپ كالدى، كەيىننەن ولار كىشى ءجۇز قۇرامىنا ءوتىپ، ىسىق اتاۋىمەن تانىلعان. ىستىلار ءۇيسىن- يۋەچجي زامانى اياقتالعان سوڭ تۇرىك قاعانىنىڭ بيلىگىن مويىندادى. باتىس تۇرىك قاعاندىعى تۇسىنداعى قىتاي جازبا دەرەكتەرىندەگى مالىمەتتەردە ىستىنىڭ دۋلۋ وداعى قۇرامىنا ەنگەندىگى انىق كورسەتىلگەن. ىستىنىڭ تىلىك تارماعى جايىندا فاحرەتدين مۇباراكشاھتىڭ «تاريحىندا» ايتىلادى. بۇل دەرەككە قاراعاندا، ىستىلار وزگە تايپالارمەن قاتار XIII عاسىردا شۋ مەن تالاس الاپتارىندا تىرشىلىك ەتكەن، XV عاسىردا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىندا بولعان. ىستىلاردىڭ XVII- XVIII عاسىرلاردا جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسكەندىگىن ەل اۋزىنداعى ءپىلال (رۋى - قاراقويلى)، ءبورىباي، ت. ب. باتىرلاردىڭ ەرلىكتەرى دالەلدەيدى. XVIII عاسىرداعى م. تيەۆكەليەۆتىڭ ۇلى ءجۇز قۇرامىن كورسەتكەن تايپالار تىزىمىندە ىستى

تايپاسى دا كەزدەسەدى. ارنايى قاراستىرماسا دا ورىستىڭ ءبىرقاتار زەرتتەۋشىلەرىنىڭ (پ. رىچكوۆ، ا. ليەۆشين، ن. ابراموۆ، ۆ. رادلوۆ، ن. اريستوۆ، ت. ب. )، قازاق عالىمدارىنىڭ (ش. ءۋاليحانوۆ، س. امانجولوۆ، ت. ب. ) ەڭبەكتەرىندە ىستى تۋرالى مول ماعلۇماتتار ۇشىراسادى. رەسەيلىك زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرازى ىستىنى تاڭباسىنا (كوسەۋ) قاراپ ۇلى ءجۇز قۇرامىنداعى رۋ- تايپالارمەن تۋىستىعى الشاق دەگەن جاڭساق پىكىر ۇستاندى. ال، شىن مانىندە ولاردىڭ تاڭباسى ۇلى ءجۇز قۇرامىنداعى قىزىلبورىك، قاڭلى، ت. ب. رۋ- تايپالار تاڭباسىنا ۇقساس.

سوعان قاراپ كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر ىستىنىڭ ءتۇپ- توركىنى ەجەلگى قاڭلىدا (كانگيۋيتە) دا جاتۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيدى. سونداي-اق، ويىقتىڭ 00 تاڭباسى جالپىدۋلاتتىق دوڭگەلەكتىڭ قوسارلانۋى ەكەندىگىن ءبىرقاتار ەتنولوگ- ماماندار (ح. ارعىنبايەۆ، ت. ب. ) دالەلدەگەن. بۇل ماعلۇماتتارعا كاراعاندا، ىستىنىڭ ۇلى ءجۇز تايپالارىنان تۋىستىق الشاقتىعى بايقالمايدى. XIX عاسىرداعى مالىمەتتەر ىستى تايپاسىنىن رۋلارى سىرداريا جانە جەتىسۋ وبلىستارىنىڭ جەرىن مەكەندەپ، مال شارۋاشىلىعىمەن جانە ەگىنشىلىكپەن اينالىسقاندىعىن ايعاقتايدى.

ىستى رۋلارى شۋدىڭ سول جاق جاعاسىن، قاراتاۋدىڭ وڭتۇستىگىنە دەيىن، قىستا شالدىوزەك، بەستوعاي، ارىستاندى، شايان وزەندەرىنىڭ بويىن، ىلە مەن بالقاش ءوڭىرىن، قاراويدى، الاتاۋ قويناۋىن جايلادى. 1868 -جىلى جۇرگىزىلگەن ساناق بويىنشا بۇل جەردىڭ حالقى 7314 ءتۇتىن بولعان. XIX عاسىردىڭ اياعى مەن ⅩⅩ عاسىردىڭ باس كەزىندە ىستى رۋلارى ۆەرنىي، اۋليەاتا جانە شىمكەنت ۋەزدەرىندە شوعىرلاندى. م. تىنىشبايەۆتىڭ دەرەكتەرىندە 1917 -جىلى ىستىلار ۆەرنىي ۋەزىندە 10 مىڭ، اۋليەاتادا 20 مىڭ، شىمكەنتتە 20 مىڭ ادام دەپ كورسەتىلگەن. ۇرانى - جاۋاتار، تاڭباسى - كوسەۋ. وشاقتى - ۇلى ءجۇز قۇرامىنداعى تايپا.

كونە جازبا دەرەكتەردە وشاقتى تايپاسى تۋرالى ەشقانداي مالىمەت جوق. تەك XV عاسىرعا جاتاتىن «تاريح- ي ابۋلحايىرحاني» شىعارماسىندا وشاقتىدان تاراعان بايلى رۋى تۋرالى ازدى- كەمدى ماعلۇماتتار عانا بار. ول بايلى (نەمەسە باينازار)، قوڭىر (قوينازار)، اتالىق (نەمەسە بەكنازار)، تاسجۇرەك (اقنازار) سەكىلدى رۋلار بىرلەستىگىنەن بولىنەدى. بايلىدان - سۇزىك (سوزاق)، بايسارى، قاسقا، قابىل رۋلارى، قوڭىردان - ءىشۋىلداق، الدانار، جامانتىماك، تۇلىكشى رۋلارى، اتالىقتان - وراق (ءتورتاۋىل، قارساق)، جالمامبەت (بەردى، سۇگىر، توبەت، تاس) رۋلارى تاراتىلادى. ال تاسجۇرەكتەن ون ەكى رۋ تارايدى: قوساق. سولاقاي، سەيىت، توقتاۋىل، قارامان، كەلمەمبەت، بولەك، تاس، تىلەۋ، قايكى، تاز، كەنجە. حالىق اۋىز ادەبيەتى مەن تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا، وشاقتى تايپاسى جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا ەلەۋلى قارسىلىق كورسەتكەن (ساۋرىق باتىر، ت. ب. ). كەنەسارى قاسىم ۇلى قوزعالىسىنا، ت. ب. ءىرى تاريحي وقيعالارعا بەلسەنە ارالاسقان وشاقتى تايپاسى تالاس وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىن قونىستانعان. XIX عاسىردا كوپشىلىك رۋلارى اۋليەاتا ۋەزىن، ءبىراز بولىگى

شىمكەنت ۋەزىن قىستاعان. ولار ءوز قانداستارى سياقتى وتىرىقشى جانە جارتىلاي وتىرىقشى ءومىر كەشتى. تالاس وزەنى القابىندا جاتاقتار سۋارمالى ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىستى. ال، كوشپەلى تۇرعىندار مويىنقۇم ءوڭىرىن قىستادى. جازعى جايلاۋلارى قاراتاۋ قويناۋى بولدى. ن. اريستوۆ ⅩⅨ عاسىردىڭ اياعىندا اۋليەاتا، شىمكەنت، تاشكەنت ۋەزدەرىندە وشاقتىلاردىڭ شامامەن 2 مىڭ وتباسى تۇردى دەپ ەسەپتەيدى. م. تىنىشبايەۆ 1917 -جىلى اۋليەاتا مەن شىمكەنت ۋەزدەرىندە 70 مىڭداي جان بولدى دەپ كورسەتەدى. وشاقتى تايپاسىنىڭ ۇرانى «باقتيار»، تاڭباسى - تۇمار (O).

شاپىراشتى قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنداعى تايپا، ۇلى جۇزگە كىرەدى.

شەجىرە دەرەكتەرى بويىنشا، اباقتان تارايتىن بايدىبەكتىڭ ەكىنشى ايەلى زەرىپتەن جالمامبەت (جالمەندە)، ودان شاپىراشتى، ىستى، وشاقتى تارايدى. ديقانباي باتىر شەجىرەسىندە شاپىراشتىدان اسىل، شىبىل، ەكەي، ەمىل، ەسقوجا، ايقىم وربىتىلەدى. بۇلاردى «بەسشام شاپىراشتى» دەپ تە اتايدى.

شاپىراشتى تايپاسى تۋرالى ەجەلگى زاماننان قالعان مالىمەتتەر وتە سيرەك. جازبا دەرەك كوزدەرىندە شاپىراشتى دەگەن اتاۋ ۇشىراسپاعانىمەن، ونىڭ قۇرامىنداعى شىبىل مەن ەمىل رۋلارى ماحمۇت قاشقاريدىڭ جازباسىنداعى چيگيل (جىكىل)، چۋمۋل ەسىمىمەن اتالادى. ەتنولوگ عالىمدار بۇل ەكى رۋدى شىبىل مەن ەمىل، كەيدە ەكەي بولۋى دا مۇمكىن دەگەن تۇجىرىم ۇستانادى. ورتاعاسىرلىق قىتاي جازبا ادەبيەتتەرىنە قاراعاندا، باتىس تۇرىك قاعاندىعىنداعى نۇشبەلەر وداعىندا ازعىر (اسكىل)، قاسو تايپالارى ءومىر كەشكەن. ولار شاپىراشتىنىڭ اسىل، ەسقوجا رۋلارىمەن ۇندەسەدى. وسكىلدەر ءىشىبار احيلاپ قاعان تۇسىندا نۇشبەلەر اراسىنداعى ەڭ قۋاتتى تايپا بولعان. شاپىراشتى اتاۋىن كەيبىر دەرەكتەر كوزى شاپىراش بولعاندىقتان وسىلاي اتالعان دەيدى. ءبىراق ول شىبار احيلاش قاعان ەسىمىنەن باستاۋ الۋى ىقتيمال. وسىلايشا، سىلاندى انا ۇرپاقتارى قالىڭ ەلگە اينالىپ ءوسىپ- ونگەن.

الىپ انا

اڭىز كەيىپكەرى. ونىڭ اتىندا قورىم ساقتالعان. ساۋلەت ونەرىنىڭ ەسكەرتكىشى اقتوبە جانە اتىراۋ وبلىسى شەكاراسىندا، ساعىز وزەنىنىڭ اڭعارىندا، ساعىز تەمىر جول ستانساسىنىڭ وڭتۇستىك- شىعىسىندا 10 ك م جەردە ورنالاسقان. 1979-80 -جىلدارى «قازرەستاۆراتسيا» بىرلەستىگى ەكسپەديتسياسى (جەتەكشىسى س. ە. اجىعاليەۆ) زەرتتەگەن. جازبا دەرەكتەردە بۇل جەردە الىپ باتىر ايەل جەرلەنگەنى ايتىلادى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر بۇل جەردە XIV- XVI عاسىرلاردا ورتاعاسىرلىق كۇمبەز تۇرعانىن كورسەتەدى.

قازىرگى كەزدە قيراعان ورنى عانا ساقتالعان. كۇمبەزدەر مەن ساعاناتامدار اكتاس پەن كۇيدىرىلمەگەن كىرپىشتەن كوتەرىلگەن. ەسكەرتكىش ماڭعىستاۋ- ءۇستىرت ستيلىندە جاسالعان. قۇرامىندا كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان كىشىگىرىم كۇمبەزدەر جانە ءارتۇرلى قالىپتاعى قۇلپىتاستار كوپتەپ كەزدەسەدى. قۇلپىتاستاردا ايەل ادامنىڭ اشەكەي بۇيىمدارى، اياقكيىمدەرى بەينەلەنگەن. بۇلار قورىمنىڭ ءتۇۋ باسىندا ايەل بەيىتى بولعانى تۋرالى اڭىزدى راستاي تۇسەدى. الىپ انا قورىمىندا كوبىنە قازاقتىڭ كەتە، اداي رۋلارىنىڭ وكىلدەرى جەرلەنگەن.

گۇلايىم

تۇركىنىڭ ەپيكالىق «قىرىق قىز» جىرىنىڭ باستى كەيىپكەرى باتىر گۇلايىم - اللايار حاننىڭ قىزى. قاراقالپاق ەپوسىندا گۇلايىم باستاعان قىرىق كۇڭ حورەزم حاندىعىنىڭ قورعاۋشىلارى، ەل كەگىن قايتارۋشىلار بولىپ بەينەلەنەدى. بۇل اڭىزدىڭ تامىرى سوناۋ ىقىلىم زامانعا - ايەلدىك- قۇقىقتىق نەگىزگە قۇرىلعان ەتنوالەۋمەتتىك جاس ەرەكشەلىك ۇيىم فورمالارى تۇسىنا كەتەدى. مۇنداي جاس ەرەكشەلىك بىرلەستىگى نەگىزگى حان ورداسىنان الىس توپتاستىرىلادى. ەپوس سارىنىندا گۇلايىم ءوز اكەسىنەن ءماۋالى دەگەن جەردى سىيعا الادى. وسى جەردە گۇلايىم ءۇشىن قامال تۇرعىزىلادى. گۇلايىم قىرىق قىزبەن بىرگە اكەسىنىڭ حاندىعىن سىرتقى قاۋىپ- قاتەردەن قورعايدى، قىرىق قىزدان قۇرىلعان بۇل جاساقتىڭ نەگىزگى قىزمەتى - بارلاۋ جاساپ، قاۋىپ تۋرالى حابار ايتۋ. ورتا ازياعا كەڭ تاراعان بۇل قىزىقتى داستاننىڭ ارعى ءتۇپ- تامىرى ساق- ماسساگەتتىك مادەني داستۇرگە كەلىپ تىرەلەدى. قاراقالپاق اقىنى ي. يۋسۋپوۆ: «قىرىق ۇلى اجەنىڭ شەشەسى ماسساگەتتىك توميريس مەنىڭ ارعى اجەم ەدى» دەيدى. ارال بويى حالىقتارى اۋىز ادەبيەتىندە كەڭىنەن تارالعان ماتريارحالدىق اۋەندەر ولاردىڭ ساق- ماسساگەتتىك تەكتەرىندەگى انالىق- قۇقىقتىق قارىم- قاتىناستىڭ ايقىن كورىنىسى ىسپەتتى ەجەلگى كەزەڭنىڭ جانە ەرتە ورتا عاسىر حالىقتارىنىڭ، ونىڭ ىشىندە ارال- كاسپي حالىقتارىنىڭ نورماسى بولعان بۇل ءداستۇر كوپتەگەن تۇركى حالىقتارىنا ءتان ەدى. تۇركى داۋىرىندە ساق- ماسساگەتتىك جانە يۋەچجيلىك مادەني داستۇرلەر، انالىق- قۇقىقتىق قارىم- قاتىناستار تۇركى قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك جانە ىشكى- ساياسي قارىم- قاتىناسىنىڭ قۇرامداس بولىگى بولدى. وعىزدار مەن سەلجۇكتەردىڭ، بۇحار مەن حورەزمنىڭ ايەل بيلەۋشىلەرىنىڭ بيلىگى مەن قۋاتتىلىعى تۋرالى اراب- پارسى تاريحشىلارىنىڭ تاريحي سيۋجەتتەرى - انالىق- قۇقىقتىق قارىم- قاتىناستاردىڭ قاتار ءومىر سۇرگەنىنىڭ ايقىن كۋاسى.

«قىرىق قىز» ەتنوالەۋمەتتىك جاس ەرەكشەلىك بىرلەستىگى تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىندا وتىز نەمەسە ءجۇز ۇلان، بوزبالانىڭ (وعىز، وعلان، ءجۇز قاداش) جاس ەرەكشەلىك بىرلەستىگى سياقتى ماڭىزدى ورىن الادى. كوشپەلى قوعامنىڭ ۇيلەنبەگەن نەمەسە كۇيەۋگە شىقپاعان مۇشەلەرىنىڭ جاس ەرەكشەلىك بىرلەستىگى قوعامنىڭ تەڭ قۇقىقتى الەۋمەتتىك بىرلىگى رەتىندە ەرەسەكتەر توبىنا وتۋگە دايىندىق جۇرگىزدى، ۇرىس داعدىلارىن شىڭداپ، شارۋاشىلىقتى باسقارۋدى ۇيرەندى.

قىرىك قىز نەمەسە وتىز بوزبالانىڭ جاساقتارى اسكەري- سپورت مەكتەبى بولىپ سانالدى. ولار الەۋمەتتىك تۇرعىدا تۇركەش قاعاناتىنداعى ۇلكەن قاعان ورداسى - سۇيابتا جانە كىشى قاتۇن ورداسى كۇنگۇتتە ورنالاسقان كۇن جانە اي «ەكى پاتشانىڭ» قىزمەتىن قايتالايدى. قوعامنىڭ تولىققاندى ەرەسەك مۇشەسى توبىنا وتە وتىرىپ، گۇلايىم حورەزمنىڭ بيلەۋشى- حاتۋنى بولدى. حورەزم بيلەۋشىسىنىڭ كەمەڭگەر دانا كەڭەسشىسى بولعان حورەزم حاتۇنىنىڭ بەينەسى ۇلى دالا ايەلدەرىنىڭ تاريحي شىنايى بەت- بەدەرى.

قاراشاش (XV ع. )

قازاقتىڭ جيرەنشە شەشەنگە بايلانىستى تۇرمىس- سالت ەرتەگىلەرىنىڭ كەيىپكەرى، جيرەنشەنىڭ ايەلى. قاراشاش تۋرالى ەرتەگىلەردىڭ سيۋجەتتەرى، كوبىنەسە، شەشەندىك جۇمباقتار سارىنى نەگىزىندە قۇرىلعان. قازاق فولكلورىندا «قاراشاش» دەگەن اتپەن ايگىلى بولعان تيپتىك بەينەنىڭ قالىپتاسۋ تاريحى وتە ۇزاق. ول شەشەندىك، تاپقىرلىق، دانالىق تۋرالى ەرتەگىلەردىڭ پايدا بولۋ، قالىپتاسۋ جانە دامۋ تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى. بۇلاردىڭ ارعى ءتۇپ- تامىرى ەجەلگى ىرىمدار مەن سول ىرىمدارعا نەگىز بولعان نانىم- سەنىمدەردەن تۋعان. سونڭىز دامىپ، قالىپتاستى. قاراشاش تۇلعاسى ءوز بويىنا فولكلورلىق ءداستۇردىڭ ءتۇرلى ەرەكشەلىكتەرىن سىڭىرگەن كۇردەلى بەينە. قاراشاشتىڭ ەسىمى ءارقاشاندا جيرەنشە شەشەن اتىمەن قوسا ايتىلىپ جۇرەدى. جيرەنشە اتىمەن بايلانىستى ەرتەگىلەر ورتا عاسىرلاردىڭ باستاپقى كەزەڭدەرىندە شوعىرلانىپ قۇرالا باستادى. وسىعان قاراعاندا، شەشەندىك جۇمباق، دانا قىز تۋرالى سيۋجەتتەردىن قاراشاش اتىمەن بايلانىستىرىلۋى دا وسى كەزدەن باستالعان.

سۇيىمبيكە (1516-1554)

قازان حاندىعىنىڭ بيلەۋشىسى (1549-51) . 1549 -54 -جىلدارى ۇلكەن نوعاي ورداسىنىڭ بيلەۋشىسى بولعان ەدىگە اۋلەتىنىڭ ۇرپاعى، ءجۇسىپتىڭ قىزى. اكەسى سۇيىمبيكەنى 1533 -جىلدارى قازان حانى جانالىگە ۇزاتقان. 1535 -جىلى ءجانالى حان قازان اقسۇيەكتەرىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن تاقتان تايدىرىلىپ، ايداۋعا جىبەرىلگەننەن كەيىن تاققا وتىرگان سافا- گيرەي حانعا تۇرمىسقا شىققان. 1549 -جىلى سافا- گيرەي حان قايتىس بولعاننان كەيىن قازان حاندىعىنىڭ بيلەۋشىسى سۇيىمبيكە بولدى. قازان اقسۇيەكتەرى وعان سافا- گيرەيدەن تۋعان بالاسى وتەمىس- گيرەي ەرجەتكەنگە دەيىن بيلىك ەتۋىنە كومەك كورسەتۋگە ۋادە بەرەدى. سۇيىمبيكە يۆان گروزنىيدىڭ قازانعا جاساعان جورىعىنا تويتارىس بەرۋدى ۇيىمداستىردى. كەيىننەن قازان قالاسىن جاۋلاپ العان يۆان گروزنىيدىڭ بۇيرىعىمەن سۇيىمبيكەنى بالاسى وتەمىس- گيرەي مەن بىرگە ماسكەۋگە الدىرىپ، 1553 -جىلى قاسىم حاندىعىنىڭ بيلەۋشىسى شاح ءاليدىڭ قاراماعىنا جىبەردى.

اقتولىس انا (شامامەن 1600- 1655)

ەسىمى ەل ەسىندە ساقتالعان كورىپكەل جانە ەمشى. ەسىم حاننىڭ زامانداسى جارلىقامىس باتىردىڭ ءىنىسى جالاڭنىڭ زايىبى. جاسىنان كورىپكەلدىك قاسيەتىمەن اتى شىققان. اقتولىس انا ايتىپتى دەيتىن اڭىز- ءافسانالار كوپ. اقتولىس انانىڭ اقبيكەشتەن ءبىر ەرەكشەلىگى ەمشىلىكپەن اينالىسقان. سوندىقتان حالىق ونى ءارى ەمشى، ءارى كورىپكەل رەتىندە قۇرمەتتەگەن. ونىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارىنان سارى مىرزا (رەسەيگە قازاق ەلشىلىگىن باسقارىپ بارعان ەلشى)، ءبورىباي باتىر، تاۋاسار باتىر، شاپپا بي، قىدىرالى بي، ت ب. قايراتكەرلەر شىققان.

دارابوز انا (شامامەن 1690- 1770)

شەشەن، بي. قازىرگى الماتى وبلىسى ەسكەلدى اۋدانىندا ومىرگە كەلگەن. ۇلى ءجۇز قۇرامىنداعى جالايىر تايپاسىنان شىققان. شىن ەسىمى - قاليپا، كەيىن ۇلپىلدەك اتانعان. قايىن اتاسى كەنجەكە كەلىنىنىڭ اقىل- وي جاعىنان وزگەلەردەن ەرەكشە ەكەنىن تانىپ، جولبارىس بيگە سىناتادى. سوندا بي دارابوز انادان بىلاي دەپ سۇراپتى: «كوككە تىرەۋ نە بولار؟ كولگە پىسپەك نە بولار؟ تەرىسىن تەسپەي، ەتىن سورعان نە بولار؟ جىلىگىن شاقپاي، مايىن سورعان نە بولار؟». دارابوز انانىڭ جاۋابى: «كوككە تىرەۋ كۇن بولار. كولگە پىسپەك جەل بولار. تەرىسىن تەسپەي ەتىن سورسا، قارا ناردى قالتىراتقان قاڭتار عوي. جىلىگىن شاقپاي مايىن سورسا، ەكى اعايىندى اقپان (ايى) عوي». سوندا جولبارىس بي: «سەنىڭ ءوز قاتارىڭنان موينىڭ وزىق، بۇدان بىلايعى نىسپىڭ دارابوز بولسىن» دەپ باتا بەرگەن ەكەن. دارابوز انا ەل باسىنا كۇن تۋعان ساتتە جەتىسۋ جەرىندە جاۋعا قارسى كۇرەستى ۇيىمداستىرعان ەسكەلدى جىلگەلدى ۇلى، بالپىق دەربىسالى ۇلى، قابان اسان ۇلى سىندى ەل باسشىلارىنا ۇزەڭگىلەس سەرىك بولا ءبىلدى.

ەل ىشىندەگى داۋلى ماسەلەلەردى بىتىمگەرشىلىكپەن شەشىپ، ەكى جاقتى جاراستىرىپ وتىرعان. كۇيەۋى قۇتجا تابيعاتىندا جۋاس، قاراپايىم ادام بولعانىمەن، دارابوز انانىڭ ىقپالىمەن ول دا ەل ىسىنە ارالاسقان.

دارابوز انا كورىپكەلدىك قاسيەتىمەن دە ەرەكشەلەنگەن، ايەلدەردىڭ قوعامداعى ورنىن بەلگىلەۋگە، ىقپالىن كوتەرۋگە دە كوپ كۇش سالعان. بىردە بالپىق بي دارابوز انادان: «ايەلدىڭ قاندايى جاقسى؟» دەپ سۇراپتى. سوندا دارابوز انا: «كوشكەندە جەتەلەيتىن بوتالى تۇيەسى بولسا، ەرتتەپ مىنەتىن قۇلىدى بيەسى بولسا، الدىندا بەسىگى بولسا، ماڭدايىنىڭ نەسىبى بولسا، ايەلدىڭ جاقسىسى سول بولادى» دەگەن ەكەن. دارابوز انا تۋرالى ەل اۋزىنداعى اڭىزداردا ونىڭ اس دايىنداۋ، قىمىز اشىتۋ، ونى جورىق ۇستىندە بۇزىلمايتىنداي ەتىپ ساقتاۋ جونىندەگى شەبەرلىگى دە ءسوز بولادى.

ەسەنبيكە (XVIII ع. )

قاراتاي باتىردىڭ قىزى، ولجاباي باتىردىڭ شەشەسى. ەسەنبيكە كىشكەنتايىنان ايدابول ءبيدىڭ بايبىشەسىنەن تۋعان كەنجە ۇلى كەنجەقوزىعا اتاستىرىلعان. الايدا كەنجەقوزى جاستاي ءولىپ، ەسەنبيكە ايدابول ءبيدىڭ بايبىشەدەن تۋعان ەكىنشى ۇلى مالقوزىنىڭ بالاسى تولىبايعا (باسقا قۇجاتتاردا تولەبايعا) ۇزاتىلادى. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيەۆتىڭ دەرەگى بويىنشا، تولىباي كەدەي ادام بولعان. ال ءا. مارعۇلاننىڭ جازۋىنشا، تولىباي 1723 -جىلى جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە وققا ۇشىپ، ەسەنبيكە بالاسى ولجابايدى قاراتاي باتىردىڭ تاربيەسىنە بەرىپتى. اڭىز بويىنشا، ولجاباي باتىر ەڭ العاش رەت سول ناعاشى اتاسى قاراتاي باتىردىڭ تۋىن ۇستاپ، ۇرىسقا كىرەدى. ەل اۋزىندا ەسىمىنىڭ ساقتالۋىنا قاراعاندا، ەسەنبيكە ولجابايدىڭ باتىر بولىپ قالىپتاسۋىنا كوپ اسەرىن تيگىزگەن.

اقبيكەش (XVII عاسىردىڭ العاشقى جارتىسى)

كورىپكەل ايەل، ەسىم حان جاساقتارىنىڭ جاساعان جورىقتارىنا قاتىسقان ەرجۇرەك قىز. ول الىستاعى جاۋ اسكەرلەرىنىڭ ورنىن ءدال بولجاۋى ارقىلى قازاق جاساقتارىنا كوپ كومەكتەسكەن. اقبيكەش ەلىنە ورالعان سوڭ، قاراتاۋ وڭىرىنەن بيىك مۇنارا تۇرعىزىپ، جاۋدى وسى قاراۋىل مۇنارادان قاراپ تۇرعان. كەيىن بۇل مۇنارا «اقبيكەش مۇناراسى» اتالىپ كەتكەن. ەل اۋزىندا ساقتالعان اڭىزدا اقبيكەشتى جوڭعارلار قاپىدا قولعا ءتۇسىرىپ، كوزىن ويىپ العان دەسەدى.

اقبيكەش مۇناراسى - قاراتاۋدىڭ باتىس سىلەمدەرىندەگى اقسۇمبە كەنتىنەن وڭتۇستىككە قاراي ورنالاسقان بيىك جوتا باسىنداعى تاريحي ەسكەرتكىش. مۇنارا «اقسۇمبە» دەگەۋ اتپەن تاريحشى شاراف- ءاد- دين ءال- ءجۇزدىنىڭ «زۋفارنامەسىندە» («جەڭىس كىتابى») ءامىر تەمىردىڭ 1389-90 -جىلدارى توقتامىسقا قارسى جورىقتارىن سيپاتتاعاندا دەشتى- قىپشاق دالاسىن باقىلاپ وتىرۋ ءۇشىن قاراتاۋ شىڭىنا سالىنعان قاراۋىل مۇناراسى رەتىندە ايتىلادى. ءارتۇرلى اڭىزداردا وسى كۇنگە دەيىن مۇنارانى اقبيكەش ارۋدىڭ ەسىمى مەن بايلانىستىرادى. مۇنارا جارتاس اراسىن ءىرى كيىرشىق تاستارمەن تولتىرىپ جاساعان ىرگەتكىش ۇستىنە شيكى كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان. ءپىشىمى جۇمىر. مۇنارانىڭ ىشىنە كىرەتىن ءبىر، اينالانى باقىلاۋ ءۇشىن جاسالعان ەكى ويىعى بار. ونىڭ ءبىرى باتىس اسۋعا، ەكىنشىسى سولتۇستىك- شىعىس جاققا قاراعان. مۇنارا كومپوزيتسياسى وزگەشە. ورتا عاسىردان بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان شيكى كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان بۇل مۇنارانىڭ قازاقستان ساۋلەت ونەرى تاريحىندا الاتىن ورنى ەرەكشە.

بوپاي ( ⅩⅨ ع.)

كەنەسارى قاسىم ۇلى كوتەرىلىسىنە بەلسەنە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى، كەنەسارىنىڭ قارىنداسى. كوكشەتاۋدا دۇنيەگە كەلگەن. قاسىم تورەنىڭ سانجار، ەسەنكەلدى، اعاتاي، كوشەك، كەنەسارى جانە ناۋرىزباي اتتى 6 ۇلىنىڭ اراسىنداعى جالعىز قىزى. دەرەكتەردە بوپى بولىپ تا كەزدەسەدى. جازۋشى سارباس اقتايەۆتىڭ «قازاق حانىمدارى» زەرتتەۋ ەڭبەگىندە سۋرەتتەلگەندەي: كوزسىز باتىر، كەرەمەت اقىل يەسى قاسىم تورەنىڭ سارجان، ەسەنكەلدى، اعاتاي، كوشەك، كەنەسارى جانە ناۋرىزباي سياقتى شەتىنەن سايراۋعا ەمەس، سامعاۋعا جارالعان سايىپ- قىران التى ۇلىنىڭ اراسىنداعى جالعىز قىزى سايىسكەر سەرىلىك سالت- داستۇردە اعا- ىنىلەرىنەن قالماۋعا قۇلشىنىپ، جاستاي شىنىعىپ، شىمبولاتتاي شىڭدالىپ وسەدى.

قىز بالا بىلۋگە ءتيىس ونەردىڭ ءبارىن بەس ساۋساعىنداي يگەرگەن ول كۇشكە كەلەتىن قارەكەت- قيمىلدا دا جىگىتتەردىڭ وزىنە دەس بەرمەگەن. اسىرەسە سايىسقا بولەكشە شەبەر بولدى. اقبوز اتى ويناقتاپ، قۇندىز بوركىنىڭ ۇكىسى جەلكىلدەپ، كامار بەلبەۋىنىڭ التىن- كۇمىسى كۇنگە شاعىلىپ جەتىپ بارعاندا- اق بەلدەسۋگە شىققان جىگىتتىڭ قۇتى قاشاتىن.

جاناسا بەرە اتتان قارسىلاسىن قالاي جۇلىپ العانىنا كوز ىلەسپەيتىن. بايگەبەك بايدىڭ اسىندا بۇعان ءبىر ەركەك تەڭ كەلمەي، ءبارى ات ساۋىرىنان سىرعىپ، تىراپاي اسقانىن جۇرت ۇزاق ۋاقىت اۋىزدان تاستاماي ايتىپ جۇرەدى. سوندا جينالعان ەل: «ساندال ايىنداي سىمباتتىسىن قاراشى! سىلەۋسىن كوزى وڭمەنىڭنەن ەتەتىن اقسارى كەنەسارىنىڭ وزىنەن اۋمايدى. جانارىنىڭ جاپ- جاسىل ۇشقىن اتىپ تۇرعانىن كورمەيسىڭ بە! قاسىمنىڭ كىلەڭ كوكجال بەرى ۇلدارىن قويىپ، قىزىنا دەيىن قاسقىر عوي» دەپ، تاڭدانىپ تاڭداي قاعىسقان- دى. ال بوپاي جاق تارتقاندا دا ادىرناسىن الا وگىزدەي موڭىرەتىپ، جەبەسىن كوز جەتپەيتىن جەرگە تۇسىرەتىن قارۋلى ساداقكەر ءارى قۇرالايدى كوزگە اتكان مەرگەن ەدى. جيىن- تويلاردا جامبى اتىپ تا تالاي جۇلدە العان. بوپاي بويجەتكەن شاعىندا اكەسى قاسىم تورەنىڭ قالاۋىمەن ءابىلقايىردىڭ سامەكە دەگەن ۇلىنا ۇزاتىلادى.

ءبىراق ارۋاقتى اتانىڭ بۇلا بوپ وسكەن ەركە قىزى ءومىر تىرلىگىندە دە ءوزىن ەركىن ۇستايدى. تۇسكەن جەرىندە دە تىزگىنىن ەشكىمگە بەرمەي، ءوز وتباسىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل اۋلەتتىڭ بيلىگىن ۋىسىندا ۇستاپ، ايبىنباي، ايدىندى جۇرەدى. سول باتىر مىنەز، باتىل قىلىعى اعاسى سارجاننىڭ تۋىن جىقپاي، جولىن جالعاستىرىپ، ەرەۋىل اتقا ەر سالعان كەنەسارى ورىس وتارشىلدارىنا قارسى باس كوتەرگەن تۇستا بار قىرىنان كورىندى. كوتەرىلىس وتى لاۋلاپ، قىرعا قاناتىن جايا باستاعاندا بالالارىنىڭ الدى كامەلەتكە تولىپ، ۇيلەنىپ ۇلگەرگەن بوپاي قول قۋسىرىپ ۇيدە قاراپ وتىرا المادى. اينالاسىنداعىلارعا ۇگىت ايتىپ، ەرى سامەكە، ونىڭ تۋىستارى سارتەكە مەن دوسانعا «اتقا قونىپ، كوتەرىلىسشىلەردىڭ ءبىر جاعىنا شىعىسايىق» دەپ ءسوز سالىپ كورەدى، ءبىراق كەرەناۋ تورەلەر قوزعالا قويمايدى. ىزا بولعان بوپاي كۇيەۋىنە دە، ونىڭ اعايىن- تۋعاندارىنا دا قولدى ءبىر سىلتەپ، التى بالاسىن الىپ، «كوتەرىلىس وشاعى قايداسىڭ» دەپ تارتتى دا وتىردى.

ءسويتىپ، ول 1837 -جىلى قالىڭ ەلدىڭ بوستاندىعى جولىندا باسىن باسكە تىككەن كوتەرىلىسشىلەردىڭ تاعدىرىمەن ۇشتاستىردى. قىز كەزىندەگى ارمانىمەن قايتا قاۋىشىپ، وسى كەنەسارى قوسىنىندا جانايدار باتىرمەن تاعى دا تابىسىپ، تالاي جورىقتاردا ۇزەڭگىلەس ءجۇرىپ، قيىن- قىستاۋ كەزەڭدەردىڭ كوبىن باستان بىرگە كەشىردى.

التى بالا تاپسا دا ارتىق ەتى جوق قۇلىن مۇشەلى حانشايىم قىرىققا تاياپ قالسا دا، تالايلاردىڭ كومەيىنە قۇرت ءتۇسىرىپ، كوزىنىڭ جاۋىن الاتىن- دى. ونىڭ جانىندا جۇرەتىن جۇرتىم ءۇشىن جان پيدا» دەپ اتقا مىنگەن ارعىن قىزى التىنشاش پەن تابىن قىزى اقبوكەن دە ءوزى سياقتى ەرگە ەردەي، سەرىگە سەرىدەي جولداس بولا بىلەتىن قايراتتى دا ايباتتى كىزدار ەدى.

ايتقان اقىل- كەڭەسى قاشاندا دىتتەگەن جەرگە ءدوپ ءتيستىن بوپايدى كەنەسارى ەرەۋىل كەڭەسىنىڭ ماجىلىستەرىنە ۇدايى قاتىستىرىپ، ونىڭ ۇسىنىس- پىكىرلەرىنە قۇلاق اسىپ وتىردى. ەرەۋىل باسشىلارىمەن كەلىسە وتىرىپ، وعان ارناۋلى قىزمەت بەلگىلەپ بەردى.

«بوپاي زەكەت جينايتىن جانە كوتەرىلىسكە قوسىلماعان سۇلتانداردىڭ مۇلكى مەن ازىق- تۇلىگىن تارتىپ الاتىن التى ءجۇز ادامدىق ەرەكشە توپتى باسقاردى» دەپ جازدى بەلگىلى تاريحشى ەرمۇقان بەكماحانوۆ). كوتەرىلىستىڭ ءمان- ماڭىزىن جۇرتتىڭ كوبى ءالى جەتە تۇسىنبەگەن كەز. ەل الداعى يگىلىكتەن قولداعى تىرلىك- تالشىعىن ارتىق كورەدى. سوندىقتان كوپشىلىگى كوتەرىلىس شىعىنىن كوتەرىسۋگە ەنجار قارادى. سول سەبەپتى ءبىراز جەردە «بەرسەڭ - قولىڭنان، بەرمەسەڭ - جولىڭنان» دەپ كۇش قولدانۋعا دا تۋرا كەلدى. اسىرەسە، مىڭدى ايداپ وتىرىپ مىڭق ەتپەي، ءتۇبى نە بولار ەكەن دەپ، ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ، جالتاق قاعىپ وتىرعان بايلار بوپايدىڭ اشۋ- ىزاسىن تۋعىزدى. «ولاردىڭ اق پاتشاعا جاعىنىپ، جانى شىعىپ جۇرگەنىنىڭ ءوزى سول قولداعى بايلىعىنان ايىرىلىپ قالماۋدىڭ امالى»، - دەپ بوپاي ونى ەرەۋىل كەڭەسىندە اشىق تا ايتتى.

بوپاي قاتىسقان شايقاستاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرىسى 1838 -جىلى باتىس ءسىبىر گەنەرال- گۋبەرناتورلىعىنىڭ تەرىستىك- باتىس اۋداندارىنا باعىتتالگان امانقاراعاي دۋانىنا شابۋىلى. بوپاي ءوزىنىڭ جاساعىمەن باتىس ءسىبىر گۋبەرناتورلنىنىڭ تەرىستىك- باتىس اۋداندارىنا ۇڭگي ەنىپ ارەكەت ەتتى. دۇشپان جەرىنە ەندەپ ەنىپ، پارتيزان جورىعىن جاساپ، تۋ سىرتىنان سوققىلاپ، قىرۋار شىعىنعا ۇشىراتتى. كوتەرىلىىسىنە بەلسەنە قاتىسىپ، قىرعا تاعى كەڭىنەن جايىلعان بوپاي كەنەسارى باسقارعان ءىرى شايقاستاردىڭ بارىنە دەرلىك قاتىسقان. ونىڭ ۇستىنە ءوزىنىڭ تىكەلەي مىندەتى بويىنشا زەكەت جيناي ءجۇرىپ، ودان باس تارتقان نەمەسە جاتتارعان باي- پورالاردىڭ، بي-تورەلەردىڭ مال- مۇلكىن تاركىلەگەن. 1840 -جىلى كاسىم تورە، بالالارى كوشەك، بوپاي قولداۋ ىزدەپ، حيۋاعا بارار جولدا (سوزاق ماڭىندا) تاشكەنت بەگىنىڭ قولىنا ءتۇسىپ، بوپاي ازىرەت بەكىنىسىنە قاماۋعا الىنادى. كوشەك تاشكەنتكە جىبەرىلەدى.

تۇتقىندا ءجۇرىپ بوپاي كەنەسارى اسكەرىنىڭ قۇرامىنداعى ۇلى نۇرقاننىڭ اقتوبە جاساعىنىڭ قولىنا تۇتقىنعا تۇسكەنىن ەستيدى. سول نۇرقان تۇتقىندا وتىرىپ، كەنەسارىنىڭ قايتا- قايتا قويماي سۇراپ، تابانداپ تالاپ ەتۋى ارقاسىندا ارەڭ بوساپ، ناعاشىسىنىڭ قوسىنىنا قايتا قوسىلىپ، قايدا سالسا دا قايراۋى كەلىسكەن قىلىشتاي الىپ تۇسەتىن سەنىمدى باتىرلارىنىڭ ءبىرى بولدى. بوپايدىڭ باتىرلىعىنىڭ ۇستىنە دۇنيەگە وسىنداي ۇل اكەلگەنى ءۇشىن دە ەلى ونى اسپانعا كوتەردى. تۇتقىندا ءجۇرىپ بوپاي قاسىم قىزى ءوزىنىڭ ۇلى نۇرقاننىڭ اقتوبە جاساعىنىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالىپ، تۇتقىندا كەتكەنىن ەستىپ، قاتتى ەگىلىپ، وكسىپ- وكسىپ كەپ جىلادى دەپ جازادى گ. پەرشين.

نۇرقان ناعاشى تۇقىمىنا تارتقان العىر دا وجەت، شىنىندا، بولايىن دەپ تۇرعان بالا ەدى. جاستىعىنا قاراماستان، كوتەرىلىسشىلەر اراسىنان ءوز ورنىن ويىپ تۇرىپ العان- دى. بوپاي 1847 -جىلى قىرعىز ماناپتارىنا قارسى شابۋىلدا كەنەسارىمەن بىرگە بولعان. جەتىسۋ جەرىندە دە اعاسىنا تاپجىلماس تايانىپ، تاپتىرماس ءسۇيسىنشى بولا بىلگەن. وزىنە بەكىتىپ بەرىلگەن بەس ءجۇز جىگىتىمەن كوتەرىلىسشىلەر ءۇشىن ءۇيسىن اۋىلدارىنان زەكەت جيناۋعا قاتىستى.

بايسال تارتىپ، تارپاڭ تەنتەك مىنەزدەن ارىلعاندىعى دا بولار، بۇل وڭىردە ونىڭ تاراپىنان اسىرا سىلتەپ، ارتىق كەتۋ سەكىلدى كەلەڭسىزدىك كەزدەسكەن جوق. ءبىراق جەمە- جەمگە كەلگەندە ءبىراز سەرىكتەرى ساتىپ كەتىپ، كەنەسارىمەن بىرگە قىرعىزداردىڭ قورشاۋىندا قالىپ، تاعدىرى ۇستارانىڭ جۇزىنە ىلىنگەندە حاندى تاستاپ، قاشىپ قۇتىلايىق دەگەندەردىڭ سەزىن بوپاي قاتتى قايتارىپ تاستايدى. كەنەسارى ۇلى جۇزدەن باستاپ، باقتاس باتىر دوستار تاپتى. بايزاق پەن بايسەيىت، سۇرانشى مەن ساۋرىق، تويشىبەك ءتارىزدى باتىرلار ونىڭ قۋانعاندا قاناتى، كۇيزەلگەندە قۋاتى بولا ءبىلىپ، قولداۋ- كومەگىن اياپ كورگەن جوق.

ايتكەنمەن، ورىس پاتشاسى قۇرعان تۇزاق ورمەكشىنىڭ تورىنداي قايدا بارسا دا اياق- قولىن شىرماپ، قۇلاتىن جازدىرمادى. پاتشا ۇلىقتارى قازاق دۇمدىلەرىنە قوسا قىرعىز ماناپتارىمەن دە استىرتىن بايلانىس جاساپ، اۋزىن الىپ، ولاردى دا كەنەسارىعا قارسى ايداپ سالدى. اقىرى، قىرعىزداردىڭ قولىنا ءتۇسىپ، تورىنا شىرماتىلىپ، قازعان ورىنان شىعا الماي، قاپيادا وپات بولدى. ەسىل ەردى جوقتاپ، قابىرعاسى سوگىلىپ، اعىل- تەگىل ەگىلىپ زارلاعان قارالى شەرۋ ارقاعا قايتتى. سونىڭ اراسىندا ون جىل بويى اتتان تۇسپەي، تۋعان ەلىنىڭ ازاتتىعى جولىندا جورىقتىڭ ىستىق- سۋىعىن، بارلىق اۋىرتپالىعىن ەر ازاماتتارمەن بىردەي بولىسكەن بوپاي باتىر دا ءبىر ساتتە اي ماڭدايىن ءاجىم باسقان كەمپىرگە اينالىپ، ەلىنە ورالدى.

ول ءوزى كەلىن بولىپ تۇسكەن ىرعىز بويىندا دۇنيە سالسا كەرەك. اقتوبە وبلىسىنىڭ ايتەكە بي اۋدانىندا بوپاي اتتى اۋىل دا بار. سول اۋىلدىڭ تۇسىنداعى ءبىر توبەشىكتىڭ باسىندا كونە بەيىت بار كورىنەدى.

كوشىمباي قىزى ايقىز (1876-1918)

ازامات سوعىسىنىڭ قاھارمانى. شىعىس قازاقستان وبلىسى اياگوز اۋدانى سارىبۇيرات اۋىلىندا كەدەي شارۋا كوشىمبايدىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. سەريگيوپولدەگى (اياگوز) قازاق ەسكادرونىن قارۋسىزداندىرۋعا جانە قورعانىس كۇندەرى وكوپقا تاماق جەتكىزۋگە كومەكتەسىپ، جارالىلاردى ەمدەيتىن پۋنكت ۇيىمداستىرعان. 1918 -جىلى 11-ناۋرىزدا ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ جەرگىلىكتى ورگانىن (پريستاۆتى) قۇلاتۋعا قاتىستى. س. عابباسوۆپەن بىرگە ۇگىت- ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزدى. كولچاك اسكەرى قالانى ۋاقىتشا باسىپ العان كەزدە جاۋ قولىنان قازا تاپتى. ونىڭ ءومىرى مەن ەرلىك ىستەرى تۋرالى جازۋشى ق. يسابايەۆتىڭ «ايقىز» اتتى رومانى بار.

كوشىمبايدىڭ ەكى قىزى - ۇلىمجان، ايقىز، ال قويشىبايدان ەكى ۇلى ءازىمباي، راقىمباي جانە كۇمىس دەگەن قىزى بولادى. اتا- اناسىنان جاستاي قالىپ، جەتىمدىكتىڭ زاردابىن شەگىپ جۇرگەن ايقىز ءبىر كۇنى، ءبىر ساۋداگەرگە ىلەسىپ سەرگيوپولعا (اياگوزگە) كەلەدى. وسىندا ءجۇرىپ باقتاي دەگەن جاتاق جىگىتىمەن تانىسىپ، سوعان تۇرمىسقا شىعادى. 1916 -جىلعى ۇلت- ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ اسەرىمەن سانا- سەزىمى ويانا باستاعان، سانالى ايقىز، ءوزىن حالقى ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە بەيىمدەيدى. ول قالاعا كەرۋەنشىلەر كەلگەن كەدەيلەرمەن تىلدەسىپ، ولارعا بارىنشا قامقورلىق جاسايدى. ايقىز كوميسسار سابىرجان عابباسوۆ باسقارعان شاعىن رەۆوليۋتسيونەرلەر توبىنىڭ ىسىنە بەلسەنە ارالاسادى. پارتيزاندار اراسىندا ليستوۆكا تاراتىپ، ولارعا ىستىق تاماق تاسىپ، استىرتىن بايلانىس جاسايدى. مۇنداي جۇمىستارعا بارعاندا، ءوزى قاراپايىم كيىنىپ، كولىنا كەتپەن- كۇرەگىن الىپ، بەلىن بەكەم بۋىپ، قورجىنىن ارقالاپ الاتىن. سىرتتاي قاراعاندا بەيكۇنا ادام سياقتى كورىنەتىن. وسى كەزدەردە ايقىز كونترريەۆوليۋتسياشىل وتريادتىڭ كومانديرى، پولكوۆنيك ءيارۋشيننىڭ كەڭسەسىندە ءۇي سىپىرۋشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن- ءدى. ورىسشا تازا سويلەيتىن ايقىز دۇشپانداردىڭ قۇپيا سىرلارىن قولما- قول سابىرجاندارعا جەتكىزىپ وتىرادى. وسىلاي كوزگە تۇسكەن ايقىزدى ۇستاۋعا باندىلار استىرتىن شارالار قولدانا باستايدى. 1918 -جىلدىڭ باسىندا اق باندىلاردىڭ شتابى سەرگيوپول ستانساسىنا مىقتاپ ورنالاسادى.

ولار سەمەي - سەرگيوپول - ءۇرجار تىكەلەي تەلەگراف بايلانىسىن تۇتاسىمەن باسىپ الۋدى ويلاستىرادى. ونىڭ ۇستىنە سەرگيوپولدى «جەتىسۋدىڭ سولتۇستىك قاقپاسى» دەپ، سول ارقىلى جەتىسۋدى باسىپ الۋدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى بار دەپ ەسەپتەيدى. وسى ماقساتپەن شىلدەدە سەرگيوپولعا شابۋىل جاسايدى. ايقىز سوعىس كەزىندە جاۋىنگەرلەرگە كوپ كومەك كورسەتەدى. ازىق- تۇلىك، وق- ءدارى تاسيدى. جارالانعان جاۋىنگەرلەردى جاسىرادى، كيىمىن جۋىپ، جاراسىن ەمدەيدى. ول سوۆدەپكە اق كازاك ليتۆينوۆ ەگور دەگەندى ۇستاپ بەرەدى.

وسى كەزدە ايكىزدىڭ استىرتىن ىستەگەن ىستەرى بەلگىلى بولىپ قالادى. يارۋشيننىڭ بۇيرىعىمەن بانديت جيگاريەۆ پەن بايدىڭ وتارشىسى احمەتجان (اپوشكا) ايقىز بەن ماكلاكوۆا دەگەن پارتيزان ايەل ەكەۋىن تۇتقىندايدى. ماكلاكوۆا ول كەزدە اياعى اۋىر، جۇكتى ەكەن. جاۋىزدار، ونىڭ اۋەلى قارنىن جارادى دا، ءوزىن سول جەردە اتىپ تاستايدى. ال، ايقىز جايلى 1919 -جىلعى 8-تامىزداعى سانىندا «گولوس سەميرەچيا» گازەتى مىنانى حابارلايدى.

«سەرگيوپولدەرى قورعانىس كۇندەرى قازاق ايەلى پارتيزان ايقىز وكوپكا شاي، تاماق تاسىپ، جارالانعاندارعا كومەك كورسەتكەن. ول ميتينگىلەردە سويلەپ، وپاسىزداردى اشكەرەلەدى. ءبىراق دۇشپاندارى ونى جاۋعا ۇستاپ بەرگەن. ايقىزدى كازارما ماڭىندا جەندەتتەر كوپ ۋاقىت جابىرلەدى. ونىڭ مۇرنىن، قۇلاعىن، ەمشەگىن كەسىپ الىپ، كوزىن شۇقىپ شىعارعان، قول- اياعىن شاۋىپ تاستاعان» دەپ حابارلاعان. ال ايقىزدىڭ ءولىمىن، جەرگىلىكتى حالىق بىلاي دەپ ايتادى: «ايقىزدى قالادان تىس، قول- اياعىن بايلاپ، ارباعا باسىپ، كوكوزەك دەگەن جەرگە اپارىپ، مۇشە- مۇشە قىلىپ، قىلىشپەن شاپقىلاپ ولتىرگەن. قول- اياعى بايلاۋلى، اربادا كەتىپ بارا جاتىپ ارتتاعىلارعا: «حالقىم، مىنالار مەنى ولتىرەدى. قانىمدى اپوشكا مەن يارۋشين جاۋىزداردان قانمەن وتەڭدەر. مەن ولگەنمەن، ءومىر ولمەيدى. قالامىزدا ءالى- اق باقىتتى ءومىر ورنايدى. حالقى ءۇشىن قۇربان بولعانداردى ەسكە الارسىڭدار!» - دەپ، بار ىزا- كەگىمەن حالىققا جار سالىپ كەتە بارادى.

بۇل 1918 -جىلدىڭ شىلدە ايىنىڭ ورتا كەزى بولاتىن. بۇل ۋاقيعانى كوزىمەن كورىپ تۇرعان حالىقتىڭ قانىشەر باندىلارعا دەگەن اشۋ- ىزاسىنىڭ شەگى جوق ەدى. كەشقۇرىم، ىمىرت جابىلا ايقىزدىڭ دەنەسىن نەمەرەلەس ءىنىسى راقىمباي قويشىبايەۆ جانە ءجۇمادىل دۇيسەنبەكوۆ باستاعان جۇرت استىرتىن جينالىپ بارىپ، الىپ كەلىپ، قازىرگى تاۋ باسىنداعى «تۋىستار قابىرى» دەگەن زيراتقا اكەلىپ جەرلەيدى.

زيراتقا «ايقىز كوشىمباي قىزى 1875 -جىلى 9-يۋلدە (جاڭاشا 22-شىلدەدە) تۋعان - 1918 -جىلى جەرلەندى» دەپ جازىلعان تاس قويىلعان ەدى. ايقىز كوشىمباي قىزىنىڭ ءومىرى تالاي جىرعا ارقاۋ بولدى. اقىن ماريام حاكىمجانوۆا باتىر قىزدىڭ وبرازىن بىلاي دەپ ەرەكشە تولعايدى:

اياگوزدىڭ اي قىزى تۇر مولدىرەپ،

سول باتىردىڭ اتاق- داڭقىن كىم بىلەد...

ەردىڭ كەگىن، ەل نامىسىن جوقتاعان

قازاق قىزى، قاشاننان- اق اق جۇرەك...

بۇگىندە اياگوز قالاسىندا ايقىز انامىزدىڭ ەسىمىندە كوشە، تاعى باسقا مەكەمەلەردىڭ اتى بار.

el.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى