قازاقستاننىڭ تارتىلىپ جاتقان وزەندەرى

دۇنيەجۇزىندە اۋىزسۋعا تالاس-تارتىس كۇشەيدى. كليماتتىڭ جىلىنۋى بۇل پروبلەمانى ودان ءارى كۇردەلەندىرىپ جىبەردى.

جەر اۋماعى ۇلكەن، ءبىراق حالىق سانى از قازاقستان دا بۇل اۋقىمدى ماسەلەگە ەندى ءمان بەرە باستادى. ويتكەنى ەل تەرريتورياسىنداعى ۇلكەندى-كىشىلى وزەندەردىڭ سۋ دەڭگەيى ازايىپ، كەيبىرى تارتىلىپ قالدى.

سۋ ەكولوگياسىنا تاپ بولعان، ساعاسى تارتىلىپ، ارناسى ازايىپ بارا جاتقان وزەندەرگە توقتالايىق.

جايىق

قازاقستانداعى سۋ قورىنىڭ 80 پايىزى رەسەي اۋماعىنان باستاۋ الاتىن وزەندەردەن قۇرالعان. كورشى ەلدەن اعىپ كەلەتىن وزەندەردىڭ ءبىرى ءارى ءىرىسى - جايىق. رەسەيدىڭ باشقۇرتستان اۋماعى، چەليابى جانە ورىنبور وبلىستارىنان اعىپ ءوتىپ، قازاقستاننىڭ ورال جانە اتىراۋ قالالارى ارقىلى اعادى. ءارى كاسپيگە كەلىپ قۇيادى. جالپى ۇزىندىعى - 2428 شاقىرىم. سونىڭ 1082 شاقىرىمى قازاقستان اۋماعىندا. ەۋروپادا ەدىل مەن دۋنايدان كەيىنگى ەڭ ۇزىن وزەن سانالادى.

الايدا الداعى ونجىلدىقتا بۇل وزەن ەڭ ۇزىن وزەن سانالۋدان قالۋى مۇمكىن. ويتكەنى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە وزەننىڭ قازاقستان اۋماعىمەن وتەر ارناسىندا سۋ ەكى ەسە ازايىپ كەتكەن. ەگەر 2007-جىلى جايىق ارقىلى ەلىمىزگە 11 ميلليارد تەكشە مەتر سۋ كەلسە، 2018-جىلى ەكى ەسە قىسقارىپ، 5,9 ميلليارد تەكشە مەتر، ال 2020-جىلى 3,5 ميلليارد تەكشە مەتر سۋ كەلگەن.

بىلتىر جايىقتاعى سۋ مولشەرىنىڭ تارتىلۋى ءجۇز جىلدا بولماعان ەڭ تومەنگى رەكوردتتىق كورسەتكىشكە جەتتى. جايىقتىڭ بويىندا ەكى ەلدى قوسقاندا 20 ميلليون ادام تۇرادى. قازىر وزەننىڭ تومەنگى ساعاسىندا ورنالاسقان حالىقتىڭ ەگىنى مەن شابىندىق شوبىنە سۋ جەتپەي جاتىر.

رەسمي اقپاراتقا سۇيەنسەك، جايىقتىڭ تارتىلۋىنىڭ ەكى نەگىزگى فاكتورى بار. ءبىرىنشىسى - كليماتتىق وزگەرىس. ياعني، ايماقتا قۋاڭشىلىقتىڭ ورىن الۋى. ەكىنشىسى - وزەن ماڭىندا اۋىل شارۋاشىلىق جۇمىستارىنىڭ قارقىن الۋى. سۋارمالى ەگىنشىلىك ۇلعايدى، ورمان شارۋاشىلىعى كەڭەيدى.

ودان بولەك، جايىقتىڭ ءوز بويىندا سۋ قويماسى كوپ. 20 ءىرى جانە ورتا كولەمدى سۋ قويماسى سالىنعان. ونىڭ 11 ءى جانە ەڭ ىرىلەرى رەسەي اۋماعىندا جاتىر. وزەنگە ساي-سالادان كەلىپ قۇياتىن شاعىن وزەندەردە 3200 گە جۋىق بوگەت بار ەكەن. جاۋىن-شاشىندى جىلداردا الگى ۇساق وزەندەردەگى سۋدىڭ 40 پايىزىن، قۇرعاق جىلدارى 85 پايىزىن وسى بوگەتتەر توسىپ قالادى. جوعارعى ورال، ماگنيتوگور، يريكلا سۋ قويمالارى جايىق باسسەينىندەگى سۋدىڭ 96 پايىزىن ۇستاپ تۇر دەگەن مالىمەت بار. ال قازاقستانداعى بولىگىندە 42 سۋ بوگەنى بار. ولاردىڭ ءبارىن قوسقاننىڭ وزىندە ءبىر عانا يريكلا سۋ قويماسىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن ارەڭ تولتىرادى.

بۇلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرىسى - باشقۇرتساندا جاتقان ساقمار سۋ قويماسى. مۇنى جەرگىلىكتى جەردە قۋاڭشىلىق ورناعانىنا بايلانىستى قويماعا سۋ جيناۋ كۇشەيگەن. 2012-جىلى ساقماردىڭ دەڭگەيى 130 جىلدا بولماعان دەڭگەيگە ءتۇسىپ كەتكەن ەكەن.

سىرداريا

ورتالىق ازياداعى ءىرى وزەن. سىرداريا وزەنى دە قازىر ارالدىڭ كۇيىن كەشۋدە. تيان-شان تاۋىنداعى مۇزدىقتان باستاۋ الاتىن وزەن قىرعىزستان، تاجىكستان جانە وزبەكستان شەكاراسى ارقىلى ءوتىپ، قازاقستانعا كەلەدى.

بۇل وزەننىڭ بويىندا قىرعىزستاندا توقتوعۇل، تاجىكستاندا باحريتوچيك، وزبەكستاندا ساردوبا، قازاقستاندا شاردارا سۋ قويمالارى ورنالاسقان. تاجىكستان مەن وزبەكستان حالقى نەگىزىنەن ەگىنشىلىكپەن، باۋ-باقشامەن اينالىسادى. سىرداريا سۋىنىڭ باسىم بولىگى وسى ۆەگەتاتسيا كەزەڭىندە ازايىپ، ارالعا قۇيار تۇسى تارتىلىپ قالادى.

وزەننىڭ سۋى ەڭ الدىمەن كليماتتىق جاعدايعا، تيان-شان تاۋىنداعى مۇزدىقتىڭ ەرۋى مەن كوكتەمدە قار سۋىنىڭ قوسىلۋىنا بايلانىستى. قۋاڭشىلىق بولعان جىلدارى وزەن سۋىن جيناۋ كۇشەيەدى دە، ارناعا كەتەر سۋ قورى ازايىپ قالادى. ماسەلەن، قىرعىز ەلىنىڭ رەسمي اقپاراتىنا سۇيەنسەك، توقتوعۇل قويماسىندا ادەتتە 15 ميلليارد تەكشە مەتر سۋ قورى جينالاتىن بولسا، بيىل 5 ميلليارد تەكشە مەتر ورتايىپ، 9 ميلليارد تەكشە مەتر دەڭگەيگە تۇسكەن.

سونداي-اق، قازاقستانداعى شاردارا سۋ قويماسىنىڭ دا سۋى ورتايعانى بايقالادى. 2020-جىلى شاردارادا 928 ميلليون تەكشە مەتر سۋ قورى بولسا، بيىل 776 تەكشەگە تۇسكەن.

ىلە وزەنى

ىلە وزەنى دە - ترانسشەكارالىق وزەنگە جاتادى. باستاۋى قىتايدان، تيان-شان تاۋىنان الادى. ىلە وزەنى قىتايداعى ۇلكەن قالا قۇلجانى سۋمەن قامتاماسىز ەتەدى.

وزەننىڭ جالپى ۇزىندىعى - 1001 شاقىرىم. ونىڭ 815 شاقىرىمى قازاقستاندا جاتىر. ىلە قىتايداعى تەكەس، قاس، كۇنگەس دەگەن ءۇش وزەننەن باستاۋ الادى. قازىر بۇل ماڭدا جىرىنتاي سۋ ەلەكتر ستانساسى سالىنعان. بۇل قۇرىلىس سۋسىز جاتقان شىڭجاڭ ايماعىن سۋلاندىرماق. سودان ىلەنىڭ ارناسى 30 پايىز كەمۋى مۇمكىن.

ىلە وزەنىنىڭ سۋ قورىنىڭ 70 پايىزى قىتاي اۋماعىندا قالىپتاسادى. ەگەر كورشى ەل اۋىز سۋ ماسەلەسىن شەشۋدى قولعا السا، شەكارالىق وزەندەردى بۇرۋ ءىسىن قولعا الادى. قازىرگى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ىلە وزەنىنىڭ وزىنە جانە ونىڭ باستاۋ ساعالارىنا 40 قا جۋىق سۋ قويماسى سالىنعان ەكەن. سونداي-اق قىتايدا سۋارمالى ەگىستىك القابى 500 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايتىلعان.

سونىڭ سالدارىنان بالقاش كولىنە كەلەتىن سۋدىڭ كولەمى قىسقاردى.

جەم وزەنى

جوعارىداعى ءۇش وزەنگە قاراعاندا جەم وزەنى ترانسشەكارالىق وزەنگە جاتپايدى. اقتوبە مەن اتىراۋ وبلىستارىندا جاتقان وزەن. جالپى ۇزىندىعى - 712 شاقىرىم.

وزەن مۇعالجار تاۋىنان باستاۋ الادى. تاۋداعى بۇلاقتاردان قۇرالىپ، جازىققا اعىپ شىعادى. وزەننىڭ تارتىلۋىنىڭ ءبىر سەبەبى دە وسى: تاۋ بۇلاقتارىنىڭ بىتەلۋى. قار سۋى دا وزەننىڭ تولاستاۋىنا ىقپال ەتەتىن فاكتور. الايدا قازىر وڭىردە قار از جاۋاتىن بولعان.

massaget.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى