سوۆەت وداعى الەمدەگى ەڭ جويقىن قارۋدى قالاي جاساعان؟

باستاپقىدا بۇكىل الەمگە، ونىڭ ىشىندە ا ق ش- قا سوۆەت وداعىنىڭ وسىنداي قارۋ جاساپ شىعارۋعا شاماسى جەتەتىنىن كورسەتۋ ءۇشىن دايىندالعان «سار» بومبا يادرولىق قارۋ سالاسىنا كۇتپەگەن وزگەرىستەر اكەلدى.

اسكەري باسەكە

1960 -جىلداردىڭ باسىندا سوۆەت وداعى مەن ا ق ش اراسىندا قىرعي- قاباق سوعىس ءورشىپ، گەوساياسي، يدەولوگيالىق جانە اسكەري باسىمدىق ءۇشىن تارتىس كۇشەيدى.

ا ق ش 1952 -جىلى الەم ەلدەرى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ «Mike» دەپ اتالاتىن سۋتەك بومبانى، 1954 -جىلى «Castle Bravo» دەپ اتالاتىن ەڭ ءىرى يادرولىق قارۋىن سىناقتان وتكىزدى. بۇل كەزدە سوۆەت وداعى دا سۋتەك بومباسىن جاساپ جاتقان. 1955 -جىلى ءبىرىنشى بومبا سىناعى دا وتكەن. ءبىراق بۇل تەكەتىرەستىڭ باسى عانا ەدى. سوۆەت وداعى باسشىسى نيكيتا حرۋشيەۆ كۇللى الەمگە س س س ر- ءدىڭ اسكەري قۋاتىن كورسەتۋ ءۇشىن تاريحتا بولماعان ەڭ جويقىن بومبا جاساپ شىعارۋعا بۇيرىق بەرگەن.

«سار» بومبانى كىمدەر جاسادى؟

«سار» بومبا اۆياتسيا كومەگىمەن قولدانىلاتىن سۋتەك بومباعا جاتادى. ونى باسقاشا «تەرمويادرولىق قارۋ» (اتوم بومباسىنىڭ الدەقايدا جەتىلدىرىلگەن، كۇشتى نۇسقاسى) دەپ تە اتايدى. اتوم بومباسىندا كوبىنە ۋران نەمەسە پلۋتوني قولدانىلسا، سۋتەك بومبادا قوسىمشا دەيتەري جانە تريتي دەپ اتالاتىن سۋتەك يزوتوپتارى بولادى.

ەكى بومبانىڭ جارىلۋىنان بولاتىن رەاكسيا دا ءارتۇرلى. اتوم بومباسى جارىلعان كەزدە ۋران مەن پلۋتونيدىڭ بولىنۋىنەن وتە كوپ مولشەردە ەنەرگيا شىعادى. ال سۋتەك بومبا جارىلعان كەزدە ۋران مەن پلۋتونيدىڭ بولىنۋىمەن قاتار، قوسالقى سينتەز پروتسەسى جۇرەدى، بۇل جارىلىس قۋاتىن بىرنەشە ەسە ارتتىرادى.

سۋتەك بومبانىڭ تۇرىنە قاراي تەحنيكالىق سيپاتتاماسى دا ءارتۇرلى بولادى. مىسالى، س س س ر يادرولىق قارۋ باعدارلاماسىنىڭ مۇشەسى اكادەميك اندرەي ساحاروۆ «سلويكا» (قاتتالعان ءبالىش) دەپ اتالاتىن ءادىس ويلاپ تاپقان. بۇل ءادىس بويىنشا، دەيتەري (سۋتەك يزوتوبى) مەن ۋران قاباتى بىرىنەن كەيىن ءبىرى قولدانىلادى. ساحاروۆتىڭ ءادىسى سوۆەت وداعىندا سۋتەك بومبانى دايىنداۋ جۇمىسىن ىلگەرىلەتكەن ماڭىزدى جاڭالىق بولدى.

سۋتەك بومبا: ۋران نە پلۋتونيدىڭ يادروسى مايدا بولشەكتەرگە ىدىراپ، ەنەرگيا ءبولىپ شىققانشا قىسادى. مۇنى ءبولىنۋ دەپ اتايدى.

الەمدەگى ەڭ جويقىن بومبا قانداي بولعان؟

«سار» بومباعا «پروەكت 27000»، «يزدەليە 202» جانە «ردس-220» سياقتى ءارتۇرلى تەحنيكالىق اتاۋ بەرىلگەن. بومبانىڭ ۇزىندىعى - 8 مەتر، ديامەترى - 2 مەتر، سالماعى 25 توننا بولعان. مۇنشا ءىرى بومبانى باسقارۋ قيىنعا تۇسكەن. يادرولىق قارۋ سوۆەت وداعىنداعى بىردە- ءبىر ۇشاققا سىيماعان.

باسىندا بومبانىڭ قۋاتى 100 مەگاتونناعا جەتەدى دەپ بولجانعان. ءبىراق عالىمدار ونداي جارىلىستان راديواكتيۆتى جاڭبىر جاۋىپ، حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا زيان تيگىزۋى مۇمكىن دەپ الاڭداعان. سول سەبەپتى جارىلىس قۋاتىن ەكى ەسە ازايتۋ ءۇشىن ءۇش قابات ۋراننىڭ ورنىنا قورعاسىن قولدانىلعان.

جارىلىس قالاي جاسالدى؟

1961 -جىلعى 30 - قازاندا تۋپوليەۆ ۇشاعى (ت ۋ-95) كولسكي تۇبەگىندەگى ولەنيا ايەرودرومىنان ۇشقان. بۇل سوۆەت وداعىنداعى ەڭ ءىرى ۇشاق بولعانىمەن، ول بۇرىن مۇنداي اۋىر قارۋ- جاراق تاسىمالداپ كورمەگەن. سوندىقتان ۇشاقتى جەتىلدىرگەن. ءبىراق سوندا دا بومبا ۇشاققا سىيماي، ونى ۇشاقتىڭ استىنا ورناتۋعا تۋرا كەلگەن. جارىلىس قىزۋى تيمەسىن دەپ، ۇشاقتى اپپاق تۇسكە بوياعان.

ۇشقىش اندرەي دۋرنوۆتسيەۆ جەردەن 10 كيلومەتر بيىككە كوتەرىلىپ، جاڭا جەر اۋماعىنداعى ماتوچكين بۇعازىنا قاراي ۇشقان. وعان جارىلىستى ۆيدەو مەن فوتوعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن ت ۋ-16 بومبالاۋشى ۇشاعى ىلەسكەن.

«سار» بومبا اركتيكاداعى جاڭا جەر ارحيپەلاگىنا تاستالعان. ۇشاققا جارىلىس ورنىنان ۇشىپ كەتۋگە ۋاقىت بەرۋ ءۇشىن بومباعا پاراشيۋت بەكىتكەن. پاراشيۋت بومبانىڭ قۇلاۋىن باياۋلاتىپ، ونىڭ 4000 مەتر بيىكتىكتە جارىلۋىنا جاعداي جاساعان. بارلىق ساقتىق شاراسىنا قاراماستان، ەكيپاجدىڭ ءتىرى قالۋ ىقتيمالدىعى 50 پايىز شاماسىندا بولعان.

بومبا ماسكەۋ ۋاقىتىمەن 11:32-دە جارىلعان. جارىلىستان ەنى 8 كيلومەترگە جەتەتىن وتتى شار تۇزىلگەن. ونىڭ جارىعى 1000 كيلومەتر جەردەن كورىنگەن. سۋحوي نوس پوليگونىنان 55 كيلومەتر جەرگە دەيىنگى بارلىق عيمارات تولىق قيراعان؛ ءجۇز كيلومەتر قاشىققا دەيىنگى جەردە ءۇي تەرەزەلەرى سىنعان. جارىلىس تولقىنى جەردى ءۇش رەت اينالىپ وتكەن. ت ۋ-95 ۇشاعى 1000 مەترگە دەيىن تومەندەگەن، ءبىراق ۇشقىش ۇشاقتى جەرگە امان- ەسەن قوندىرعان.

جارىلىستان 57 مىڭ كيلوتوننا ەنەرگيا بولىنگەن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە جاپونيانىڭ حيروسيما جانە ناگاساكي قالالارىنا تاستالعان ەكى بومبانىڭ قۋاتى 15 جانە 21 كيلوتوننا بولعان. ا ق ش سىناقتان وتكىزگەن ەڭ ءىرى يادرولىق بومبانىڭ قۋاتى 15 مىڭ كيلوتونناعا جەتكەن.

جارىلىستان تۇزىلگەن ساڭىراۋقۇلاق پىشىندەس بۇلت جەر بەتىنەن 60-70 كيلومەتر بيىككە دەيىن كوتەرىلگەن. باستىسى، وتتى شار جەر بەتىنە تيمەگەن، سوندىقتان رادياتسيا دەڭگەيى بومبانىڭ كولەمىنەن الدەقايدا از بولعان. كەي اقپارات كوزىنە سايكەس، بۇكىل سكانديناۆيا جەرىندە راديواكتيۆتى جاڭبىر جاۋعان.

جارىلىستان كەيىن نە بولدى؟

1961 -جىلى «سار» بومبا سىناقتان وتكەننەن كەيىن يادرولىق قارۋ سىناعى توقتاعان جوق. بىرنەشە ايدان سوڭ نيكيتا حرۋشيەۆ قۋاتى مەگاتونناعا جەتەتىن تاعى ءبىر بومبانى سىناقتان وتكىزۋدى تاپسىرعان. 1962 -جىلى يادرولىق سىناق سانى بويىنشا رەكورد جاسالدى: ءبىر جىلدا 79 بومبا جارىلعان. ناتيجەسىندە يادرولىق قارۋدى اتموسفەرادا سىناقتان وتكىزۋگە قارسىلىق كۇشەيگەن.

يادرولىق قارۋ سىناعان ەلدەر (اتموسفەرادا جانە جەر استىندا وتكەن سىناقتار)

1963 -جىلى ا ق ش، ۇلى بريتانيا جانە سوۆەت وداعى يادرولىق قارۋ سىناعىنا جارتىلاي تىيىم سالۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. وعان سايكەس اتموسفەرادا، عارىشتا جانە سۋ استىندا سىناق وتكىزۋگە تىيىم سالىندى. كەيىنىرەك كەلىسىمگە باسقا مەملەكەتتەر دە قوسىلدى. سول كەزدەن باستاپ يادرولىق قارۋ سىناعى جەر استىندا جۇرگىزىلە باستادى.

1990 -جىلى سوۆەت وداعى، 1992 -جىلى ا ق ش ەڭ سوڭعى يادرولىق قارۋ سىناعىن وتكىزدى. ءتورت جىلدان كەيىن يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى كەلىسىمگە سايكەس، يادرولىق قارۋ سىناۋعا تولىقتاي تىيىم سالىندى.

اقپارات كوزى: ازاتتىق، AFP، قارۋلانۋدى باقىلاۋ قاۋىمداستىعى، اتوم ارحيۆى، اتوم مۇراسى قورى، The Barents Observer، BBC، امەريكالىق عالىمدار فەدەراتسياسى، The Insider

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى