مۇحتار ماعاۋين. ءلايلا اپاي مۇحتار قىزى اۋەزوۆا
ۇلكەن- كىشى، اسىرەسە ۇستازدىڭ الدىن كورگەن ستۋدەنتتەر قاۋىمى - ءبارىمىزدىڭ دە كوڭىلىمىز جابىرقاۋ، تابىت قابىرگە تۇسىرىلگەننەن سوڭ، ءبىر شەتتەگى جۇرت شوعىرلانىپ قالعان، مۇحاڭنىڭ قىزى تالىقسىپ كەتكەن ەكەن، دەپ جاتتى.
ارينە، اكەدەن ايرىلۋ وڭاي ەمەس، ونىڭ ۇستىنە بۇل اكە قازاق تۇرىپتى، بۇتكىل سوۆەتتەر وداعى، قالا بەردى جارىم دۇنيەگە داڭقى كەتكەن ۇلى تۇلعا بولسا. قايتكەندە، كۇتپەگەن، وتە اۋىر جاعداي. بۇدان سوڭعى كەزەڭدە سىرتتاي، ءارقيلى ءۇستىرت اقپار.
1963 -جىلى مۇحاڭنىڭ ادەبي- مەموريالدىق مۋزەيى اشىلدى، ءلايلا مۇحتار قىزى وسى مۇراعات جايىن جابدىقتاۋشى، ۇيىمداستىرۋشى عانا ەمەس، جەتەكشى - ديرەكتور تاعايىندالعان. بۇل مۋزەي - مۇحتار اۋەزوۆ ءومىرىنىڭ سوڭعى ون جىلى وتكەن، تۇرمىستىق، عۇمىرباياندىق نىسان، ءارى ايدىك جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق جولىن زەرتتەيتىن عىلىمي ورتالىققا اينالعان ەكەن ءھام عىلىم اكادەمياسى، مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ءبىر ءبولىمى ەسەپتى.
ال ءلايلا مۇحتار قىزى - موسكۆا ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن، تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى، ەندى بايىپتاۋشى، باسشىلىق جۇمىستارمەن قاتار، ءوزى دە ۇلى جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق قۇپيالارىن زەرتتەۋگە بەت بۇرىپتى: «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ تاريحي نەگىزدەرىن زەرتتەۋگە كىرىسكەن - بولاشاق دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا. وسى ورايدا، ءوزى دە اتاۋلى مۋزەيدە اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ىستەيتىن، ءلايلا قارىنداسىمەن بىرگە ارحيۆ اقتارۋعا ومبىعا، لەنينگرادقا بارىپ قايتقان جاقىن تۋىس اعام مۇراتبەك بوجەيەۆتەن ەستىگەن ەدىم.
ۇلى ۇستازدىڭ وزىنە تارتقان وزگەشە قىزىن، شاماسى 1970 -جىلى كوردىم. ءتۇس اۋعان مەزەت، الدەبىر شارۋامەن عىلىم اكادەمياسىنىڭ كىتاپحاناسىنا بارا جاتقام. ترامبايدان ءتۇسىپ، شەۆچەنكو، كارل ماركس (قازىردە قونايەۆ) كوشەسىنە تاقاي بارعان كەزىم ەدى، دەنەلەرى اسا ءىرى ەكى ايەل قارسى كەلە جاتىر ەكەن. ءداپ بۇرىشتا، تروتۋاردىڭ تىم جاقىن قوس قاپتالىندا جۋان ەكى ەمەن ءوسىپ تۇرعان، الگى ەكەۋى، ءداپ سول جەرگە كەلگەندە، تار وتكەلەككە قاتارىنان سىيماي، سىعىلىسا، كەزەكتەسىپ ءوتتى، مەن جول بەرىپ، ءارى قىزىقتاي قاراپ، بوگەلىپ قالعان ەدىم. ەكەۋدىڭ ءبىرى - فيلولوگيا دوكتورى ەۆگەنيا ليزۋنوۆا ەكەن، وسىدان ازعانا بۇرىن باسپادا مۇحتار اۋەزوۆ تۋرالى مونوگرافياسىن قولىمنان وتكەرگەم، مەنى ۇمىتپاپتى، كۇلىپ امانداستى.
ەكىنشى ايەل - بۇرىن كورمەسەم دە بىردەن تانىدىم - ۇلى مۇحاڭنىڭ قىزى ءلايلا ەكەن. بۇل ءلايلا اپايىم دا، جىلى جۇزبەن، باس يزەپ يشارات جاساعان. مەن اشىق الاڭداعى اتاۋسىز قاقپا سياقتى قوسار ەمەننەن ءوتىپ، العا وزا بەرە كەرى بۇرىلىپ، ارتتارىنان قاراپ قالىپپىن. ليزۋنوۆا ۇزىن بويلى، ءارى تولىق كىسى بولاتىن. ال مۇحاڭنىڭ قىزىنىڭ ءبىتىس- بولمىسى سونىمەن قارايلاس، ءبىراق ەتجەڭدىلىك ەمەس، سۇيەگىنىڭ ىرىلىگىنەن. كەيىن تالاي كورگەندە اۋەلگى اسەرىم بەكي ءتۇستى، ءلايلا مۇحتار قىزىنىڭ بۇتكىل تۇرپاتى، جۇرگەن ءجۇرىس، وتىرعان وتىرىس، سويلەگەن سوزىنەن تۇگەلدەي ارتىقشا تۋمىسى، اسىل تۇقىمى ايقىن اڭدالىپ تۇرادى ەكەن.
1971 -جىلدىڭ اقىرىندا مەنىڭ ءوزىم دە عىلىم اكادەمياسى، ادەبيەت ينستيتۋتىنا كەلدىم. ادەبيەت تاريحى بولىمىنە، اعا عىلىمي قىزمەتكەر رەتىندە. ارادا ەكى اپتا وتپەدى، ادەبيەتتەردىڭ ءوزارا بايلانىسى ءبولىمىن باسقاراتىن ليزۋنوۆا ماعان وزگەشە ءبىر ۇسىنىس ايتىپ ەدى، لەيلا مۋحتاروۆنانىڭ تاپسىرماسى، دەگەن. الدىندا، عىلىمي كەڭەستە كورىسكەنبىز. ينستيتۋت ديرەكتورى ءادي ءشارىپوۆ مەنى جالپى جۇرتقا تانىستىرىپ، سودان سوڭ مالىك اعا عابدۋللين بەيرەسمي تۇردە مەن تۋرالى بىرەر اۋىز جىلى لەبىز بىلدىرگەن.
جيىن سوڭىندا ءبىراز جۇرتپەن قاتار ءلايلا اپاي دا مەنىڭ قولىمدى الىپ، قۇتتىقتاپ ەدى. ەندى مىنە، مۋزەيگە قىزمەتكە شاقىرادى. كۇتپەگەن جاعداي. ليزۋنوۆا مەنى وتە جاقسى بىلگەن. الگى، «ماستەرستۆو مۋحتارا اۋەزوۆا» - «مۇحتار اۋەزوۆتىڭ شەبەرلىگى» اتالاتىن كىتاپتىڭ ەڭ سوڭعى ساتىسىندا، ۇزاعىنان ەكى مارتە كەڭەسكەنبىز. اۋەلدە مەنىڭ ءارقيلى ەسكەرتپەلەرىم، قىسقارتۋ، ۇستەمە، ناقتىلاما؛ سودان سوڭ، جاسالعان جۇمىستى دايەكتەۋ. كوبىنە رياسىز قابىلداعانىمەن، كەيكەيدە قارسى ءۋاجى بار، ءبىراق مەن ۇنەمى ءوز ءسوزىمدى وتكىزىپ وتىرعام.
رەنىشسىز، بالكىم امالسىز كونىپ ەدى. ياعني، مەنىڭ تانىمىم مەن بىلىگىم جايىنان ءبىرشاما حاباردار. ءلايلا دوسىنا وي سالعان ءوزى بولۋى دا.
«ەۆگەنيا ۆاسيلەۆنا، مەن جيىرما سەكۋند ويلانايىن، - دەدىم. - عافۋ ەتىڭىز، وسى ارادا تۇرا تۇرىڭىز»، - دەپ، ۇزىن، كەڭ ءدالىزدىڭ ارعى شەتىنە ءوتتىم، ازعانا بوگەلىپ، قالت بۇرىلىپ، كەرى قايتتىم. جيىرما ەمەس، اسسا ون بەس سەكۋند. سودان سوڭ ايتتىم: «ۇلى اۋەزوۆتىڭ مۋزەي- ۇيىندە قىزمەت اتقارۋ - مەن ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە بولار ەدى، ءبىراق بارا المايمىن، مەن مىنا ادەبيەت تاريحى بولىمىندە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدى اياقتاۋىم كەرەك، ءلايلا اپايعا كوپ راحمەت، مەنى ءتۇسىنسىن، رەنجىمەسىن»، - دەپ ەدىم.
«ءيا، ءيا، ءسىزدىڭ ەركىڭىز»، - دەدى ليزۋنوۆا. مۇلدە كۇتپەگەن جاعداي سياقتى. ارينە، ءلايلا اپاي ءۇشىن ودان دا ارمەن.
ءبىراق مۇحاڭنىڭ ءوزى شاقىرىپ تۇرسا دا كەلىسپەيدى ەكەم. وسى ون بەس جيىرما سەكۋند ىشىندە مەنىڭ ءومىرىمدى مۇلدە باسقا ارناعا بۇرۋعا مۇمكىن جاعداياتتى جارق- جۇرق، شۇعىل بايىپتاعان ەدىم. پايدالى جاعى: مۋزەي - ءوز الدىنا جەكە ءبىر مەكەمە سياقتى، بار بولمىسى دەربەس، سەنىڭ تىرشىلىگىڭ دە وقشاۋ، جۇمىسىڭ ناقتى؛ بۇل جاقتاعى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا تاقىرىبى - ءالى دە كۇماندى، ال اندا بارعان سوڭ، اينالاسى ەكى جىلدا مۇحتار اۋەزوۆ تۋرالى تۇبەگەيلى مونوگرافيا جازىپ شىعام جانە ەشقانداي كەدەرگىسىز قورعايمىن؛ سول ساتتە ويلادىم، الدە كەيىنگى بايىپ - ءلايلا اپايىمنىڭ قاراۋىنا بارسام، تىم كوپ ۇزاماي، ۇلكەن وتباسىمىزعا تارلىق جاساپ تۇرعان قازىرگى پاتەرىمدى كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك تۋادى.
وسىنشاما پەندەلىك ۇتىسپەن قاتار ۇتىلىس تا ءبىرشاما ەكەن: مەن جارىم جارتىلاي پاتريارحالدىق سانادا قالىپتاسقان قازاقپىن، اۋەزوۆتىڭ قىزى بولسا دا، ايەل ادامنىڭ قاراۋىندا جۇمىس جاساۋ - كەمشىلىك سياقتى كورىنەر ەدى، ونىڭ ۇستىنە مىنەزىن بىلمەيمىن، ءوزى قونايەۆتىڭ كەلىنى، كەيىندە وكتەمدىگىن كوتەرە الماي قالۋىم مۇمكىن؛ مۇنداعى ەكى شىعارماشىلىق كۇن، جانە قالعان مىندەتتى ءۇش كۇندەگى ەركىندىك - جيىنى اپتا بويعى ازات جۇرىستەن تىيىلاسىڭ؛ دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا - سول كەزدەگى باستى مۇرات ەمەس، نەگىزگى ماقسات - كوركەم پروزا سالاسىندا، ياعني، ۋاقىتىڭ ازايعان سوڭ، ءورىسىڭ دە مەيلىنشە تارىلماق؛ ەستىپ، ءبىلىپ وتىرمىن، مۋزەي اياسىندا مۇحاڭنىڭ جيىرما تومدىق اكادەميالىق باسىلىمى دايىندالماق، ءلايلا اپايىمنىڭ ماعان جۇكتەمەك نەگىزگى جۇمىسى دا وسى تاراپتا بولۋعا ءتيىس، ال مەنىڭ جەڭ ۇشىنان، ءاتۇستى جۇمىس جاسايتىن ادەتىم جوق، ونىڭ ۇستىنە كورنەكى، ءارى ماڭىزدى شارۋا، ياعني، ابىرويلى دەسەڭىز دە، وتە اۋىر، تەكستولوگيالىق جانە كۇردەلى باسپاگەرلىك بەينەتتەن قولىم بوساماۋعا ءتيىس، اۋەزوۆ قانشاما ۇلى بولعانىمەن، ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ دە كەڭ ءورىسىمىز بار، ءوزىمدى ءوزىم جارتىلاي تۇتقىنعا ماتاپ بەرمەۋگە ءتيىس ەدىم...
ايتقانىمداي، سول ساتىندە ەگجەي-تەگجەيلى بايىپتاماسام دا، جالپى سۇلباسىن تولىق اڭداسام كەرەك، قايتكەندە دە مۇحاڭنىڭ قىزمەتىنە جەگىلە المايدى ەكەم. ادەبيەت تاريحى بولىمىندەگى دوكتورلىق جۇمىس تەك قانا ورايلى سىلتاۋ بولاتىن. باسقاسىن بىلاي قويعاندا، مەن اۋەلى گازەتتە، ودان سوڭ باسپادا وتىرعان التى جىلدان استام ۇزاق ۋاقىت ىشىندە اعىمداعى كۇندەلىكتى، بەيمازا شارۋالار ۇستىنە، تىنىمسىز داۋ-داماي، قۋعىن-سۇرگىننەن قاجىعان ەدىم.
«قازاق ادەبيەتىندە» وزىمىزگە جول اشتىق، «جازۋشىدا» تۇبەگەيلى قالىپتانىپ، تۇعىرىمىزدى بەكىتتىك، ءبارى ءجون، ءبارى دە يگىلىكتى، الايدا جاڭا شىعارمالار جازۋعا مۇمكىندىك از، ۋاقىت تاپشى عانا ەمەس، مۇلدە دەرلىك جوق، ماسەلەن، سول زامانداعى ەڭ ەلەۋلى شىعارمام «تازىنىڭ ءولىمى» حيكاياتى كەزىندە اپتاداعى ەكى دەمالىس كۇنىنە قوسا، ۇنەمى تاڭعى ساعات بەس جارىمدا تۇرىپ، سەگىز جارىمعا دەيىن ءۇش ساعات وتىرار ەدىم، ەندى عانا قولىڭ جۇرە باستاعاندا جۇمىسقا كەتۋ كەرەك بولادى، ءسويتىپ، نەبارى ەلۋ بەتتىك حيكاياتتى ەلۋ كۇن جازدىم. ۇلكەن ەسەپتە تىم ۇزاق ەمەس، ءتىپتى، ۋاقىتىلى كورىنۋى، الايدا، نەگىزگى قيىندىق - جازۋدىڭ ۇزىلمەلى سىپاتىندا تۇرعان.
وسى رەتپەن، ءۇش- ءتورت كۇن، اسسا ءبىر اپتالىق، ورتاشا كولەمدى اڭگىمە - تۇتاس ءبىر ايعا سوزىلار ەدى. ءبىزدىڭ قالامگەر اعايىنداردىڭ ءبارىنىڭ باسىنداعى احۋال، الايدا، ۋنيۆەرسيتەتتە ەركىن جۇرگەن، ال اسپيرانتۋرادا مۇلدە بۇلا بولعان مەن ءۇشىن مەيلىنشە قولايسىز جاعداي. قايتكەندە ۇيرەنە الماعام، قاتتى قينالدىم دەسە دە بولعانداي. ەندى كەڭ جايلاۋعا شىققان كەزىمدە الداعى قىرۋار جازۋ تۇرىپتى، ەڭ اۋەلى ەس جيىپ، تىنىس تابۋىم قاجەت-تى.
ءلايلا اپاي مەنىڭ شەگىنىسىم تۋرالى ەستىگەن ساتتە، ارينە، از-مۇز داعداردى، ءبىراق وكپە دە، كىنا دە جوق، تۇسىنىسپەن قاراعان سياقتى، كوپ ۇزاماي، الدە عىلىمي كەڭەس، الدە جالپىعا مىندەتتى كاسىپوداق جينالىسىندا ۇشىراسقاندا اشىق رايمەن، كۇلىپ امانداستى. بۇدان سوڭ دا، مەن اكادەميا قابىرعاسىندا قىزمەت اتقارعان بەس جىلعا تاقاۋ ۇزاق ۋاقىت ىشىندە جىلى جۇزىنەن اينىعان ەمەس.
ايتتىم، ءلايلا مۇحتار قىزىنىڭ بويى ەڭسەگەي، تىم تولىق ەمەس، ءبىراق سۇيەكتى، ءىرى بولاتىن. كەسكىن- كەيپى اكەسىنە ءبىرشاما ۇقساس. بار تۇرپاتىنان بەكزاتتىق اڭدالىپ تۇرار ەدى. مەيىربان، كەڭ. ءوزىنىڭ تۋمىس تابيعاتىن مەيلىنشە تۇيسىنگەن، جاراسىمدى تاكاپپارلىق بار، ءبىراق كەكىرت استامشىلىق جوق، مەيلىنشە كىشىپەيىل.
جانە بۇل مايدا مىنەز - جاساندىلىقتان تىس، ءوزىنىڭ ارتىقشىلىعىن تۋا تانىعان، قالىپتى، تابيعي بولمىس ەدى. استامشىلىقتان ادا كىرپياز ءبىتىم جانە ۇلكەن مادەنيەت كورىنىسى. ءارى جان دۇنيەسى مەيلىنشە تازا بولسا كەرەك. ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قىزى، قازاقستان كوسەمى، ك پ س س ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەسى دىنمۇحامەد قونايەۆتىڭ كەلىنى! اركىم-اق سىن كوزىمەن قارار ەدى. ال ءلايلا اپاي قاشاندا ءبىر قالىبىنان اينىعان ەمەس.
كۇندەردىڭ كۇنىندە ءوزىنىڭ تاعدىر قوسقان زايىبى قونايەۆ اسقار عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە- پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. الدەبىر جالپى جيىننان سوڭ، ءبىزدىڭ جۇرت تۇگەل جاپىرلاماسا دا، جەكەلەگەن ءبىر كىسىلەر سىپايى قۇتتىقتاپ جاتىر. ءلايلا اپاي قاتتى قىسىلىپ ەدى. ءتىپتى، قىزارىپ كەتتى.
«ءيا، ءيا... راقمەت... تەك كولدەنەڭ، ءارقيلى ءسوز بولماسا ەكەن...» - دەگەنى ەسىمدە. تۋعان اكەسى اتاقتىڭ ەڭ ۇلكەنىنە جەتكەن، قازاقستاندى بيلەپ وتىرعان قايناعاسى اناۋ، ەندى ءوز جۇبايىنىڭ كۇتپەگەن مانسابىن ارتىق كورىپ تۇر. الايدا، اسەكەڭ جەزدەمىز ءۇشىن بۇل - بار كوتەرمەنىڭ باسى عانا ەكەن. كەيىندە اكادەميا پرەزيدەنتى بولدى، وداقتىق ۇلكەن اكادەميانىڭ قازاقتا، باياعى قانىش ساتبايەۆتان كەيىنگى جالعىز اكادەميگى دارەجەسىنە جەتتى، ءبارى دە ەسەلى سىباعا تارتقان عۇزىرلى اعانىڭ ارقاسى، الايدا ءلايلا مۇحتار قىزى وسى ورىنسىز مانساپ، اسىرا مارتەبەلەردىڭ ەشقايسىنا شىن كوڭىلدەن قۋاندى دەي الماس ەدىم، ونىڭ دالەلى - ماناعى، ءوزىم كۋا بولعان جاعدايات. اقىرى بۇل ارتىقشا قولپاش ەشكىمگە قۇت بولىپ جابىسپادى، وسى ءىنىسى ءۇشىن قونايەۆ اۋەلدە جالپى جۇرت رەنىشىنە قالسا، كەيىندە پارتيالىق تۇرعىدان قاتاڭ سىن ەستىگەن.
مەن كورگەندە، ارينە، سىرتتاي بايىپتاۋىم، ءلايلا اپاي ءبىر قالىپتى، بايىپتى، ءارى اشىق- جارقىن كۇن كەشتى. البەتتە، ۇلى جازۋشىنىڭ قىزى، ۇلكەن كىسىنىڭ كەلىنى، كولدەنەڭدە ءارقيلى اڭگىمەلەر ايتىلىپ جاتسا كەرەك، سونىڭ ءبىر پۇشپاعى - مۇحاڭنىڭ باسقا ايەلدەن تۋعان بالاسىنا قاتىستى. ءوز اناسىنا كولەڭكە تۇسىرمەۋ ءۇشىن شەتكە قاعىپتى، جاقسى كورمەپتى، دەگەن تۇرعىدا. ءبارى بەكەر. شەشەسى بولەك بولسا دا اكەسى ورتاق جانە زاڭدى پەرزەنت سانالعان مۇراتتى سىرتتاي باعىپ، قادارىنشا قامقورلىق جاساپ جۇرگەنى كۇمانسىز. وسى رەتتە مەن ءوزىم ناقتى كۋا بولعان جاعدايات. ءبىر كۇنى، اي ارالاتپاي ءوتىپ تۇراتىن عىلىمي كەڭەس، الدە باسقا ءبىر جيىننان سوڭ مەنى وڭاشالاپ الىپ ەدى.
«مۇراتتى بىلەسىز عوي، - دەدى، قىسىلا، قىمىرىلا. - اۋەزوۆ مۇرات...» «ءيا، جاقسى بىلەم، ءبىز جازۋشىلار ۇيىندە، ءبىر دالاندا تۇردىق...» بەتىنىڭ ۇشى از- ماز قىزارعان ءلايلا اپاي وقىستان جەڭىلەيىپ، ءسوزىن ودان ءارى جالعاستىردى.
«مىنە، وسى مۇرات، مەن بىلمەيمىن، ايەلىنەن اجىراسىپتى. ونىڭ ۇستىنە، مىنە، ءبىر ايدان استى، ءىز- ءتۇزسىز جوعالىپ كەتتى، ەشقانداي حابارى جوق. الدەنە... بىردەڭەگە ۇشىراپ قالماعاي دەپ، قاتتى ۋايىمداپ ءجۇرمىن...» ءىس ءمانىسى تۇسىنىكتى ەدى.
«ءلايلا اپاي، ەشقانداي قام جەمەڭىز، امان- ەسەن بولۋعا ءتيىس. بالكىم، ءوزى وقىعان ەجەلگى قىتاي فيلوسوفتارى سياقتى، وقشاۋ ءبىر جەردە ويلانىپ، تولعانىپ جاتقان شىعار، - دەدىم كۇلىپ. - مەن سۇراستىرىپ، ناقتى حابارىن الىپ بەرەم سىزگە...» - دەدىم. ابىرجىپ تۇرعان ءلايلا اپاي، قىسىلا جىميىپ، ءبىر ءتۇرلى كوتەرىلىپ قالعانداي ەدى. سىپايى راقمەتىن ايتىپ جاتىر. «ەكى- ءۇش كۇن ىشىندە جاقسى حابارىن جەتكىزەم، الاڭ بولماڭىز»، - دەپ ەدىم.
ايتقانىمداي، سول كۇنى رەتى كەلمەي، ەرتەڭىنە جازۋشىلار وداعى، ولجاسقا بارىپ، ءمان-جايدى ايتتىم.
«ءلايلا اپايىمىز قاتتى مازاسىزدانىپ ءجۇر، ءتىپتى، باۋىرى قيالدانىپ كەتە مە دەگەن قاۋىپ- قاتەرى بار»، - دەپ ەدىم، ولجەكەڭ جادىراپ كۇلدى.
«ەشقايدا كەتكەن جوق، التىن- ەمەل جاقتا، ءبىر ورمانشىنىڭ ساياجايىندا جاتىر»، - دەگەنى. جانە ناقتى ادرەسىن بەردى. مەن ەرتەڭىنە مۋزەيگە بارىپ، ءلايلا اپايىمدى مەيلىنشە قۋانتقان ەدىم. ارتىنان كىسى جىبەردى مە، الدە امانشىلىق حابارىنان سوڭ ءتاۋبا ايتىپ، تىنشىدى ما - ناقتى بىلمەيمىن.
ەكىنشى ءبىر ەرەكشە جاعداي. مۇراتپەن كورشى تۇردىق دەدىم عوي، ءبىر دالاندا. ءبىز ءۇشىنشى قابات، مۇراتتار ءداپ ۇستىمىزدە، ءتورتىنشى قابات. كەلىنشەگى حورلان - باياعى كەنەسارى حاننىڭ اتاقتى جانايدار باتىرىنىڭ تىكەلەي ۇرپاعى، جانايداردان سوڭعى الپاۋىت مەيرامنان تارايدى، ءوز اكەسى ماتەن راقىمبەكوۆ - قاراعاندى كەنىشتەرىندە بىرنەشە مارتە شاحتا ديرەكتورى بولعان، قازاق س س ر جوعارعى كەڭەسىنە سايلانعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، حورلان كەلىن - قازاقتاعى اسىل اۋلەتتەردىڭ بىرىنەن شىققان ەكەن، ءوزى دە قاتارىنان وزىق، موسكۆا ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن، سول موسكۆادا كانديداتتىق قورعاعان، ءوڭدى جانە ادەمى داۋىسى بار. مۇرات ەكەۋىنىڭ ورتاسىنداعى جالعىز بالا - زيفا- الۋا دەيتىن، اپپاق، تومپيعان قىز، جامبىل كوشەسىندەگى جازۋشىلار ۇيىنە العاش كوشىپ قونعانىمىزدا التى جاستا بولاتىن، ءبىزدىڭ ۇلكەنىمىز ۇمىتكە تەتەلەس، ەكەۋى بىردەن-اق ءتىل تابىسىپ كەتتى. ءتىل تابىسقاندا، زيفا قازاقشاعا جوق، ءۇمىت ورىسشا بىلمەيدى، الايدا ەكەۋى الاڭسىز وينايتىن، كوپ ۇزاماي زيفا قازاقشاعا جەتىكتى، ءۇمىت ورىسشا ۇيرەنىپ شىقتى. بۇل زيفا كەيىندە ۇلكەن عالىم بولدى، ماحمۇد قاشعاريدىڭ اتاقتى «ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك» كىتابىن ورىس تىلىنە تۇڭعىش رەت اۋدارىپ، باستىرىپ شىعاردى. وسى زيفا قارشادايىنان ايرىقشا اقىلدى ەدى. مەكتەپتەن ءوزى كەلەدى. ءۇيىنىڭ كىلتى بىزدە. باقىتجامال اپاسى ەسىگىن اشىپ، دايىن تاماعىن جىلىتىپ بەرەدى. اسىن ءىشىپ، ساباعىن دايىنداپ بولعان سوڭ تومەن تۇسەدى، نەمەسە، ول دا ساباعىن بىتىرگەن ءۇمىت جوعارى كوتەرىلەدى. كوبىنە- كوپ جالعىز قالماس ەدى. مىنە، زيفا مۇرات قىزى اۋەزوۆا وسىلاي ءوسىپ جاتقان. جازعى دەمالىستا قاراعاندىعا - ناعاشىلارىنا بارسا كەرەك. بۇل كىسىلەردى دە كوردىك، دامدەس بولدىق. ول كەزدە مۇرات كەتىپ قالعان. حورلان اۋەلدە قاتتى قامىققان ەدى، كوپ ۇزاماي، جالعىز قىزىنىڭ قۋانىشىمەن قايتا كوتەرىلدى. كەيدە شايعا شاقىرامىز. اڭگىمەلەسىپ وتىرامىز. حورلان ءالى جاس، ءوڭى دە قايتپاعان. زيفا ەكەۋى جالعىز تۇرىپ جاتىر. ارا- تۇرا ماسكەۋدە بىرگە، قاتارلاس وقىعان قىزدار مەن جىگىتتەر باس قوسادى، ارتىق دىردۋسىز، كوڭىلدى وتىرىس. زاۋدە، كورشى رەتىندە ءبىز دە ورتالارىنا تۇسەمىز. مەن وسى داستارقاندا كەنەسارى حاننىڭ شوبەرەسى، قازاقتاعى قۋدالاۋدان ىعىسىپ، وزبەكتە پانا تاپقان ۇلكەن عالىم ناتاي كەنەساريننىڭ ەكى قىزىن كوردىم، جانە باسقا بالالار دا تۇگەل ادەمى، پاراساتتى بولاتىن. ياعني، حورلاننىڭ مۇراتتان سوڭعى جاقىن ورتاسى.
كۇندەردىڭ كۇنىندە حورلاننىڭ كوڭىلى تىم تۇسىڭكى ەكەنى بايقالدى. تابيعي جاعداي، ءبىراق بىزدەن قايران جوق. ءوزى ەشتەڭە ايتپايدى. بۇل كەزدە زيفا ءتورتىنشى، بەسىنشى كلاسقا جەتسە كەرەك. اقىرى، بىزدە وتىرعان زيفانى الۋعا كەلگەن ءبىر كۇنى شايعا شاقىرىپ ەدىك. كوڭىلسىز قالىپتا، تۇرمىس جاعدايى مەن قىزمەتى تۋرالى ايتتى. اۋەلدەن-اق اكادەميانىڭ حيميا ينستيتۋتىندا جۇمىستايدى. نەشە جىلدان بەرى نەبارى كىشى عىلىمي قىزمەتكەر ەكەن.
موسكۆادا بىتىرگەن، موسكۆادا قورعاعان، اندا جانە مۇندا عىلىمي باسىلىمداردا جاريالانعان ءبىرتالاي ەڭبەگى بار، الايدا، ءبولىم باستىعى ۇناتپايدى، تەجەپ، شەكتەپ وتىرۋعا تىرىسادى، ول دا عىلىم كانديداتى جانە وسىندا، قولدان جاسالعان سياقتى، ەسەسىنە بەلگىلى ءبىر جازۋشىنىڭ جۇبايى ەكەن، سوندىقتان دا باستىق، وزىنە باقتالاس ساناي ما، اعا عىلىمي قىزمەتكەر دارەجەسىنە جىبەرمەي قويىپتى، ەڭ سۇمدىعى - بۇتكىل ءبولىم بولىپ، الگى كىسىنىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن جاساپ شىعۋعا ءتيىسپىز... ايلىعىم نەبارى ءجۇز ەلۋ سوم، ەشتەڭەگە جەتپەيدى، اكە- شەشەمنىڭ كومەگى بولماسا، كۇنكورىستىڭ ءوزى تىم قيىنعا تۇسەر ەدى دەگەن، مۇلدە جابىرقاپ.
«حورلان، وسىنىڭ ءبارى وپ- وڭاي، - دەدىم مەن. - مىنا زيفا - مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۋعان نەمەرەسى. اۋەزوۆا زيفا. تاعى ءبىر اۋەزوۆا، ۇلكەن اۋەزوۆا - ءلايلا مۇحتار قىزى - قازاقستانداعى ەكىنشى لەدي. دىنمۇحامەد قونايەۆتىڭ كەلىنى. ۇقتىڭ با؟ قاراپايىم، مەيىربان كىسى. سەن وسى ءلايلا اۋەزوۆانىڭ كىشى ءسىڭىلىسىن تاربيەلەپ وتىرسىڭ ارناپ، الدىنا بارۋ كەرەك...» حورلاننىڭ كوزى اتىزداي بولعان.
«قالاي، قالايشا؟» مەن ءىس ءمانىسىن ۇعىندىرىپ بەردىم. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مۋزەيىنە باراسىڭ. كوبىنە تاڭەرتەڭگى ساعات ون، ون بىرلەردە ورنىندا وتىرادى. ءبىر جولى بولماسا، ەكىنشى جولى. باردىڭ، سىپايى امانداستىڭ، سودان سوڭ ءوزىڭنىڭ كەلىن ەكەنىڭدى، پلەمياننيتساسىن - مۇراتتىڭ قىزىن تاربيەلەپ وتىرعانىڭدى ايتاسىڭ. باسقا ەمەس، اۋەزوۆا - زيفا اۋەزوۆا! اقىرى، بار جاعدايىڭدى. قازاقستانداعى ەكىنشى لەدي دەدىم عوي. ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قىزى، قۇدىرەتتى قونايەۆتىڭ كەلىنى، كۇيەۋى - عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى. تەك اپايىڭنىڭ الدىنان ءوتۋ كەرەك، ارادا اي وزباي، حيميا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى بولاسىڭ دا شىعاسىڭ!..» «مەن حيميا ينستيتۋتىندا، قازىرگى باستىعىممەن قاتار جۇمىس جاساعىم كەلمەيدى!...» - دەگەن. «سولاي دەپ ايت. كاز گ ۋ- گە، كەز كەلگەن ينستيتۋتقا ورنالاستىرادى»، - دەدىم. مۇندايدا ايەلگە ايەلدىڭ ءسوزى وتىمدىرەك كەلەدى. ءبىزدىڭ باقىت تا ۇگىتتەپ جاتىر.
«مىنا اعاڭنىڭ ايتۋىنشا، وتە قاراپايىم، مەيىربان كىسى كورىنەدى. اناۋ جىلى مۇرات جوعالىپ كەتكەندە قاتتى الاڭداپ، ىزدەتىپ تاۋىپتى»، - دەدى.
«بارۋ كەرەك. ەشقانداي سوكەتى جوق، - دەدىم. - ءوزىڭ ءۇشىن ەمەس، اۋەزوۆا زيفا ءۇشىن!»
حورلان ءبىرجولا كەلىستى. «بارام. تەك ىڭعايسىزداۋ...» «شىن ىڭعايسىز جاعداي - سەنىڭ وسىنداي كەزدە، ءالى كۇنگە بارماي جۇرگەنىڭ، - دەدىم. - ەندى ەڭ سوڭعى ينسترۋكتسيا. ءلايلا اپاڭ، قالاي دەگەندە دە، ورىسشا تاربيە العان كىسى. قازاقشاسى جوققا ءتان. ءبىراق قازاقى مىنەزى دە بار. سەن قالاي سويلەسەسىڭ؟ ءلايلا مۇحتاروۆنا دەپ پە؟ بىلەسىڭ عوي، دۇڭك ەتكىزىپ، اتاڭنىڭ اتىن ايتۋعا بولمايدى.» «ەندى قالاي!» - دەگەن قازاقشاعا جەتىك حورلان. «بىلمەي تۇرمىن. ءتارىزى، «ءلايلا اپاي» دەپ سويلەسكەن قاۋىپسىز بولار. ءتىپتى، اتىن دا اتاماي، «اپاي» دەپ قانا...» وسىعان كەلىستىك.
ارادا اپتا وتكەندە حورلان ءبىزدىڭ ۇيگە جايراڭداپ كىرگەن. «كاك رودنايا ستارشايا سەسترا... - دەگەن ورىسشالاپ. - تۋعان اپكەمدەي قارسى الدى...» - دەدى قازاقشا. ءبارى ءجون، تەك قانا مەن ەسكەرتكەندەي، بۇرىنىراق كەلۋ كەرەك ەدى، دەپتى. ەندى وسى بىرەر اي ىشىندە شەشىپ بەرمەك. ايتقانىنداي، كوپ ۇزاماي-اق حورلان اۋىل- شارۋاشىلىق ينستيتۋتىنا اۋىستى. ازىرشە اعا وقىتۋشى، ءبىراق جالاقىسى كانديداتتىق دارەجەسىنە سايكەس، جوعارى دەڭگەيدە. ءداپ قازىر ءمانىسى شامالى دوتسەنتتىك اتاق تا كوپ ۇزاماۋعا ءتيىس.
مىنە، ءلايلا اپايدىڭ ءوزىم تىكەلەي كۋا بولعان جانە مەن عانا بىلەتىن ەكى رەتكى ىزگىلىگى.
1976 -جىلى جازعا قارسى عىلىم اكادەمياسىنان كەتتىم، بۇدان سوڭعى كەزەڭدە ءلايلا اپايمەن ءجيى ۇشىراسپاعان سياقتىمىز، الايدا، بار حابارى جەتىپ تۇرعان، البەتتە، مۇحاڭنىڭ ادەبي- مەموريالدىق مۋزەيىنە قاتىستى. جيىرما تومدىق رەت- رەتىمەن دايىندالىپ جاتىر. 1980، 1982 -جىلدارى «جازۋشى» باسپاسى ءۇشىن سەگىزىنشى جانە ون ەكىنشى توم قولجازبالارىنا رەتسەنزيا جازىپپىن. 1984 -جىلى باس ءناشىرياتقا قايتىپ ورالعاننان كەيىن جيىرما تومدىقتىڭ سوڭعى كىتاپتارىن قولىمنان وتكەردىم. ەندى قولجازبالاردىڭ دايىندالۋ ساپاسىن بۇرناعى سىرت كوز رەتسەنزيالار ارقىلى ەمەس، تىكەلەي قاراستىرىپ، قاداعالاعان ەدىم. ونىڭ ىشىندە سوڭعى تومداعى ءمانى شامالى جانە ءارقيلى باسشى قىزمەتتەگى كىسىلەرگە ءارتۇرلى جاعدايدا جازعان حاتتارىنا توقتاۋ سالدىم. مۇنداي جوندەم جازبالاردان مۇحتار اۋەزوۆ ازايماسا، كوبەيمەيتىنى انىق- تى. ناقتىسىن بىلمەيمىن، كەيىنگى اكادەميالىق ەلۋ تومدىققا ەنسە كەرەك.
بۇل كەزدە مۇحاڭنىڭ ادەبي- مەموريالدىق مۋزەيى شىن مانىسىندە اۋەزوۆ تانۋ عىلىمىنىڭ ورتالىعىنا اينالعان ەدى. مۋزەي اياسىندا راحمانقۇل بەردىبايەۆ ۇيىمداستىرىپ، باستاپ جۇرگىزگەن حالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعارتۋشىلىق دارىستەرى ءوز الدىنا. وسىنىڭ ءبارى، تۇپتەپ كەلگەندە، ءلايلا اۋەزوۆانىڭ يگىلىكتى قىزمەتىنىڭ ناقتى كورىنىستەرى بولاتىن.
ءلايلا اپاي 1993 - الپىس ءتورت، تۋرا اكەسىنىڭ جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. قالىپقا قويىلعان مۋزەي جۇمىسى ودان ءارى جالعاسقان. الايدا، مۇحاڭنىڭ سۇيىكتى پەرزەنتى ءالى دە، تىم قۇرسا بەس- التى جىل جاساي تۇرسا، كوپ دۇنيە باسقاشا، قازىرگىدەن كوپ وزىق شىعۋى كۇمانسىز. ءبىراق وسى، اتقارىپ كەتكەن بار ءىسى - تاريحي ەڭبەك ەسەپتى. اكەسىنىڭ ءۇمىتىن اقتادى. قالاۋىنشا عۇمىر كەشىپتى. ارتىندا ەرجەتكەن، ەلدار، ديار دەيتىن ەكى ۇل قالىپتى. سويلارى - قونايەۆ، الايدا ۇلى مۇحاڭنىڭ وزەگىنەن جارالعان جانە اتا جولىن ساقتاعان، ۇستامدى، پاراساتتى بالالار. پايعامبار اۋلەتى دە قىزدىڭ تۇقىمى ارقىلى جالعاستى. ۇلى مۇحاڭنىڭ ەكى تارابى بىردەي. وتكەن ادام ۇرپاعىمەن جاسايدى دەگەن. ءبىزدىڭ ورايدا وسىعان قوسا، ماڭگىلىك شىعارمالارى تۇر.
21- 22.II .2018،
كۇمىس بۇلاق، مەريلەند، ا ق ش.
«ادەبيەت پورتالى»
