قاجىبەك توتەكين ەكسپرەمەنتتەرگە ەكىلەنە بارعان ەردىڭ ءبىرى ەدى

***

قادىرلى قاۋىم، كەشە (16,08,2021) بەلگىلى اقىن، جازۋشى قاجىبەك توتەكين اتامىز دۇنيە سالدى. وتە سەرگەك، تىڭ، قۋاتتى كىسى ەدى، جارىقتىق. بىلتىر ءبىر كىتابىن ءوز قولىنان الىپ، قىزىعا وقىپ، كەيىن ءبىر قولىم تيگەندە ءبىر اڭگىمسى تۋرالى ماقالا جازسام دەپ ءجۇر ەدىم. قاجىبەك اتامىزدىڭ ولەڭدەرىن بالا كۇنىمىزدەن وقىدىق قوي، ءتۇرلى تاسىلدە جازاتىن.

قىتايداعى قازاق تەلەارناسىندا «شاراپات» اتتى ادەبيەتشىلەرگە ارنالعان ءبىر باعدارلاما بولدى، ءار سەيسەنبى سايىن اسىعا كۇتىپ كورۋشى ەدىم. قاجىبەك اتامىز سول باعدارلامادا سويلەپ، ولەڭ وقىدى. بالا كۇنىمىز عوي، وسى كىسىلەردى كورىپ، سويلەسەر مە ەدى دەپ ويلايتىنمىن. كەيىن ول كىسى دە قازاقستانعا كەلگەنىن ەستىدىم. وسى ەكى-ءۇش جىلدىڭ الدىندا الەۋمەتتىك جەلىدە امانداسىپ، سويلەسىپ قالدىق. ايتتىم عوي، سونداي سەرگەك، 80 گە كەلدىم دەپ سەلكىلدەمەي تەحنيكانىڭ ءتىلىن دە يگەرىپ الا قوياتىن كىسى ەكەن. بۇل كەزدە قىزى ايگۇل، كۇيەۋبالاسى شاتتىق باتان دوسىم ارقىلى مەنى دە سىرتتاي ابدەن تانىپ الىپتى. وتكەن جىلى ارنايى امانداسىپ بارىپ قايتتىم. ءبىز قاشان اسىقپاي جۇرگەنبىز، امانداسىپ، ءشاي اۋىز ءتيىپ قانا شىعامىز دەدىك. سونىڭ اراسىندا اپامىز ەت سالا قويىپتى. قاجىبەك اتا شىڭجاڭداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ نەبىر مايتالماندارىنىڭ ءبارىن دەرلىك كورگەن، جولداس بولعان ادام عوي، اڭگىمە تيەگىن ومارعازىمەن جولداس جۇرگەن كۇندەرىنەن باستاپ اعىتا بەردى، ءاي شىركىن-اي دەدىم. مۇنىڭ ءبارىن تاسپاعا ءتۇسىرۋ كەرەك. وسى ويىمدى الماتىداعى جىگىتتەرگە ايتتىم دا. امال نەشىك، ەنجارلىق. ونىڭ ۇستىنە وڭكەي مودەرنيزم قۋعان الەمدىك جاستارىڭىز بۇرىنعىنى تىڭداعىسى كەلمەي مە، ءبىر ءتۇرلى عوي جالپى. ال، شىن مودەرنيزم دەسە ومارعازى تۋرالى نەگە سۇراپ المايدى، قاجىبەك اتانىڭ ءوزى دە شاشپا ولەڭ، اق ولەڭنىڭ نەشە ءتۇرىن جازعان. ەكسپرەمەنتتەرگە ەكىلەنە بارعان ەردىڭ ءبىرى ەدى.

شىركىن، داۋرەن دەيمىن. شىڭجاڭداعى ادەبيەت پەن مادەنيەت ەۋروپاداعى كىشى- كىرىم ءبىر مەملەكەتتىڭ ادەبيەت، مادەنيەتىنەن ەش كەم ەمەس رۋحاني قازىنا. ءان، كۇيى ءوز الدىنا. قالدى ەندى ايدالادا. سۇراۋسىز، جيناقتاۋسىز، ساراپتاۋسىز، سارالاۋسىز. سونىڭ بەلدى وكىلدەرى مىنە، بابالار سالعان ءباز سوقپاققا بۇرىلىپ ءتۇسىپ كەتىپ جاتىر. قاجىبەك اتا قانشاما ءاننىڭ ءسوزى دە جازعان ەدى. اتاعى التاي مەن اقساي اراسى، شىڭجاڭنىڭ قازاعى بار تۇكپىرىنىڭ بارىنە جەتكەن ءدۇلدۇل ەدى... ءومىر زاڭى سولاي شىعار. جاستىعىڭ وتكەن، ونەرىڭ قالىپتاسقان، اتاعىڭ اسپانداعان تۋعان جەرىڭنەن تابان اۋدارىپ كەتكەن سوڭ، وزگە جەرگە كەلگەندە ونىڭ ءبارى سول جاقتا قالدى. ال، سول «قونىس اۋدارۋشىلار ادەبيەتىن» جۇيەلى تۇردە ناسيحاتتايىن، كىمنىڭ كىم ەكەنىن ايتىپ، ەلەپ- ەسكەرىپ وتىراتىن بىردە-ءبىر ۇيىم جوق قوي، جوق. اقپاراتتىق، جاڭا تەحنولوگيا تىلىمەن جۇزەگە اسىرۋ كەرەك ونى. قاۋىمداستىقتىڭ از تيراجبەن شىعارعان بەس كىتابىنان بىردەڭە ونە قويار دەمەيمىن. الايدا، وعان دا شۇكىر، راحمەت ايتۋعا تۋرا كەلەدى. ول بولماسا نە ىستەيسىڭ؟

سونداي ءبىر سايت اشىپ، ارعى بەتتە قالعان ادەبيەتتىڭ اڭگىمەسىن ايتىپ وتىراتىن، وسىندا كەلگەنىنىڭ نە جازىپ، نە قويىپ، نە ويلاپ جۇرگەنىن جۇيەلەپ شىعارىپ، ەسكەرىپ وتىراتىن بىردەڭە ىستەيىك دەپ قولىندا قارعانىڭ بوعى بار ءبىر نەشە جىگىتتەرگە قولقا دا سالىپ ەدىم، ءماۋ دەمەدى-اۋ. ادامزات رۋحانياتىمەن عانا ادامزات قوي. داستارحان مەن دارەتحانالىق قاجەتتى حايۋاننىڭ ءبارى قالتقىسىز ورىنداپ جۇرگەن جوق پا؟! وسىندايدى تۇسىندىرە الماي قور قولاسىڭ ايتەۋ. ءومىر زۋلاپ بارادى. سول جاقتىڭ ىرىلەرىن كورگەن، ءوزى دە ءىرى قاجىبەك اتامىز كەشە عانا ءتىرى ەدى عوي، جىگىتتەر! الماتىنىڭ ىرگەسىندە عانا ەدى عوي!..

جانىڭىز ءجانناتتا بولعاي، قاجىبەك اتا! بەس ۋاقىت نامازىن وقىپ، اق قاعازداي بوپ وتىراتىن اسىل ادام اللاسىنا قايتتى. الدىنان جارىلقاعاي! وتباسىنا، ايگۇل مەن شاتتىق دوسىما كوڭىل ايتامىن.

قادىرلى قاجىبەك اتامىز تۋرالى قىسقاشا دەرەكتەر كەلتىرە كەتەيىك، 1940- جىلى 1-جەلتوقساندا تارباعاتاي ايماعى تولى اۋدانى مايلى تاۋ باۋرايىندا دۇنيەگە كەلگەن. اۋىل-اۋدانداردا جاۋاپتى قىزمەتتەردە 1958-جىلدان 1998-جىلعا دەيىن 40 جىل قىزمەت ىستەپ زەينەتكە شىققان.

شىعارماشىلىق ساپارىن 1958-جىلى «شۇعىلا» جۋرنالىنا شىققان «ۇلى جوسپار» دەگەن ولەڭىمەن باستاعان اقىن سودان بەرى ادەبيەتتىڭ بارلىق جانرىندا قالام تەربەگەن. ءتۇرلى توپتامالارى باسىلۋدان سىرت «دوڭگەلەنگەن دۇنيە» اتتى اڭگىمە- پوۆەستتەر جيناعى، «ساقابانىڭ ساتيرالارى» ەسسە- اڭگىمەلەر جيناعى، «سەرۋەن سەزىمدەر» اتتى جىر كىتابى جىر كىتابى شىڭجاڭ باسپالارىنان شىقسا، 2002 -جىلدان بەرى قاراي «جانىم ساعان ايتايىن» جىر كىتابى، «بويتۇمار» اڭگىمە- ەسسە كىتابى، «دارىماعان قارعىس» اتتى ولەڭ رومانى قازاقستاندا جارىق كوردى. بيىل «اتاسى مەن ەدىگەنىڭ قىزىقتى حيكايالارى» اتتى بالالارعا ارنالعان كىتابى مەن «وسى شاردا مەن بارمىن» اتتى جىر جيناعى باسپاعا ۇسىنىلعان ەكەن.

ەسىمى قىتايداعى مەملەكەتتىك «ادەبيەت كوركەمونەر سالاسىنداعى ايگىلى ادامدار» ەنسكلوپەدياسىنا «20-عاسىر قىتاي جازۋشىلارى» ەنسيكلوپەدياسىنا ەنگەن. شىڭجاڭ جازۋشىلار قوعامىنىڭ، قازاقستان اۆتورلار قوعامىنىڭ مۇشەسى».

ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى