جەر تۋرالى ءسىز بىلمەيتىن دەرەكتەر
♦ تەكتونيكا جەردى پارنيك گازىنان قۇتقارادى. ەگەر ولاردى جەر سىڭىرمەسە، بۇل اتموسفەرادا كومىرقىشقىل گازىنىڭ كريتيكالىق ماسساسىنا اكەلەدى. ناتيجەسىندە، جەر جىلىنىپ، ناعىز «توزاققا» اينالادى؛
♦ كوپتەگەن ادام جەر كۇن جۇيەسىندەگى تىرشىلىك ەتۋگە بولاتىن اتموسفەراسى بار جالعىز پلانەتا ەكەنىن بىلەدى. ءبىراق جەردەگىدەي تاۋ جىنىسى كۇن جۇيەسىندەگى ءتورت عالامشاردا عانا بار ەكەنىن بىلمەيدى. تاۋ- تاسى بار پلانەتالار: جەر، شولپان، مارس جانە مەركۋري؛
♦ جەر قۇرامى %32,1 تەمىر، %30,1 وتتەگى، %15,1 كرەمني جانە %13,9 ماگنيدەن تۇرادى. سونىمەن قاتار، تەمىردىڭ %88 جەردىڭ يادروسىندا ورنالاسقان. جەر قىرتىسىندا % 47 وتتەگى بار؛
♦ جەردىڭ كوپ بولىگى زەرتتەلمەگەن. جەر بەتىنىڭ 71 پايىزىن سۋ الىپ جاتىر، مۇحيتتار دا ناشار زەرتتەلگەن. سوعان قاراماستان، جەردەگى تۇشى سۋدىڭ %68 ى تاۋلار مەن مۇزدىقتاردا مۇز قاباتى تۇرىندە تۇراقتى ساقتالادى؛
♦ جەر اتموسفەراسى 10 مىڭ ك م- گە دەيىن جەتەدى. اتموسفەرا تروپوسفەرا، ستراتوسفەرا، مەزوسفەرا، تەرموسفەرا جانە ەكزوسفەرا قاباتىنان تۇرادى. جەر بەتىنەن 50 ك م- گە دەيىنگى قاشىقتىقتا اۋا تىعىز، ال ودان الىستاعان سايىن تىعىزدىعى مەن قىسىمى تومەندەيدى؛
♦ ەكزوسفەرا - ەڭ جوعارعى قابات. بۇل عارىش كەڭىستىگىنىڭ قاقپاسى سانالادى. وندا اتموسفەرا مۇلدە جوق. ەكزوسفەرا نەگىزىنەن وتە تومەن تىعىزدىقتاعى سۋتەكتەن، گەليدەن ازوت، وتتەگى مەن كومىرقىشقىل گازىنان تۇرادى؛
♦ جەر تولىق دوڭگەلەك ەمەس، تۇراقتى اينالۋىنا بايلانىستى ءپىشىنى ءسال دەفورماتسيالانعان؛
♦ جەر بەتىندە قايناعان وزەندەر بار. پەرۋ ورماندارىنىڭ مايانتۋياكۋ ايماعىندا ۇزىندىعى 6 كيلومەتردەن اساتىن «شاناي- تيمپيشكا» وزەنى سۋىنىڭ تەمپەراتۋراسى 45-100° c - قا جەتىپ، كەيبىر بولىگى قايناپ جاتادى. بۇل وزەن ادام ءۇشىن دە، جانۋار ءۇشىن دە قاۋىپتى سانالادى؛
♦ جىل سايىن ءبىزدىڭ پلانەتامىزعا وتتەگى، نيكەل، تەمىر، كومىرتەگى جانە باسقا ەلەمەنتتەردەن تۇراتىن 40000 توننا عارىش شاڭى تۇسەدى؛
♦ جەردە كۇن سايىن كۇن كۇركىرەپ، نايزاعاي ويناپ تۇراتىن جەر بار. ۆەنەسۋەلانىڭ سولتۇستىك - باتىسىنداعى ماراكايبو كولىنە قۇياتىن كاتاتۋمبو وزەنىندە كۇنىنە ون ساعاتقا جۋىق كۇن كۇركىرەيدى جانە ورتاشا ەسەپپەن مينۋتىنا 30 عا جۋىق نايزاعاي وينايدى؛
♦ بارلىق جانۋاردىڭ %75 دان استامى 300 جىلدان كەيىن جوعالىپ كەتۋى مۇمكىن؛
♦ كۇن سايىن جەردە 200 مىڭعا جۋىق ادام دۇنيەگە كەلەدى؛
♦ جەردىڭ بۇكىل تاريحىندا شامامەن 106 ميلليارد ادام بولعان.
ت. راۋشان ۇلى
