قورعالجىن ىرگەسىندە ورتاعاسىرلىق قالا بولعان - ارحەولوگ
ارحەولوگتار تابىلعان جادىگەرلەرگە سۇيەنىپ، ورتا عاسىرلاردا سارىارقا توسىندە دە قالا مادەنيەتى جاقسى دامىعان دەگەن پايىم ايتىپ وتىر. زەرتتەۋدىڭ باسى- قاسىندا بولىپ، جادىگەرلەردى تاپقان ارحەولوگ سەرعازى ساكەنوۆ قازاقپارات تىلشىسىنە قازبا جۇمىستارىنىڭ العاشقى ناتيجەسى تۋرالى مالىمەت بەردى.
نۇر- سۇلتان قالاسىنداعى الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى سەرعازى ساكەنوۆ بۇل ماڭ زەرتتەۋشىلەرگە تالايدان بەرى بەلگىلى بولعانىن ايتادى.
«ءبىز بوتاعاي ورتاعاسىرلىق قالاشىعىن زەرتتەگەن بولاتىنبىز. كەزىندە الكەي مارعۇلان ءوز ەڭبەكتەرىندە وسى نىسان تۋرالى جازعان. رەسەيلىك دەرەككوزدە دە ءبىراز مالىمەت بار. قالاشىق قورعالجىن اۋىلىنىڭ جانىندا جاتىر. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى وسى ورتاعاسىرلىق قالانى زەرتتەۋگە گرانت بولگەن. ءوزىمىز تاپقان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، قالاشىق نەگىزىنەن وندىرىستىك كۆارتالداردان قۇرالعان. كەرۋەن ساراي تۇرىندەگى وكرۋگتەر بولعانعا ۇقسايدى. سونىڭ ىشىندە ءبىر وندىرىستىك كۆارتالدى تولىققاندى زەرتتەپ شىقتىق. ونىڭ اۋماعىندا كىرپىش كۇيدىرەتىن ورىن مەن ونى جىلتىراتۋعا ارنالعان زەرتاس كەشەنى تابىلدى. عيماراتتىڭ ىشىندە باسپالداق تا بار. كىرپىشتەردىڭ كوبى جاقسى ساقتالعان. ەدەنى مەن قابىرعاسى دا سول كۇيى. ونىڭ ءبارى كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن توسەلىپ، قالانعان»، - دەيدى ارحەولوگ.
سونداي-اق، ول ورتاعاسىرلىق قالادا كەزىندە، قازىرگى تىلمەن ايتساق، دەكوراتيۆتى كىرپىش ءوندىرىسىنىڭ تولىق تىزبەگى بولعانىن ايتىپ وتىر.
«ەڭ قىزىعى - قالاشىقتى زەرتتەي كەلىپ، ءبىز مۇندا شيكىزات دايىنداۋدان دايىن ءونىم الۋعا دەيىنگى كەزەڭنىڭ ءبارىن قامتيتىن تولىق وندىرىستىك تىزبەك بولعانىن انىقتادىق. شيكىزاتتى ۇگىتىپ ۇنتاققا اينالدىراتىن قول ديىرمەن تابىلدى. كەيىن سول ۇنتاقتى ەزىپ، كۇيدىرىلگەن كىرپىشتىڭ سىرتىن زەرتاسپەن ارلەسە كەرەك. زەرتاسپەن تىستالعان كىرپىشتى ەكىنشى قايتارا كۇيدىرەتىن ارنايى پەشتەر بولعان ەكەن. وسىنىڭ بارىنە قاراپ، مۇندا تولىق وندىرىستىك تىزبەك بولعان دەۋگە بولادى. قالىبى ءار ءتۇرلى ورنەكتەلگەن قىش كىرپىشتەردىڭ تابىلعانى وتە ماڭىزدى دەر ەدىم. كەيبىر قىش كىرپىشتەر زەرتاسپەن ادىپتەلگەن. زەرتاستىڭ مۇنداي ءتۇرى ارحەولوگيادا «ءامىر تەمىر زەرتاسى» رەتىندە بەلگىلى»، - دەيدى سەرعازى ساكەنوۆ.
مۇنداي تەحنولوگيا سامارقان مەن بۇقارا قالالارىندا كەڭىنەن قولدانىلعان كورىنەدى.
«وسىنداي ءوندىرىس ورتالىعى سارىارقانىڭ تورىنەن تابىلىپ وتىر. ياعني 14-15-عاسىرلاردا بۇل قالانىڭ وندىرىستىك، ساياسي ءرولى زور بولسا كەرەك. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ارقاسىندا ەجەلگى دەرەكتەردە اتى اتالاتىن ورتاعاسىرلىق قالانىڭ شىن ومىردە بولعانىن سەنىممەن ايتا الامىز. ەندى وسى زەرتتەۋلەردىڭ اۋقىمىن كەڭەيتسەك دەپ وتىرمىز»، - دەيدى مامان.
ارحەولوگتار قالاشىق ورنىنان ىشىنە قويمالجىڭ سۇيىقتىق قۇيىلعان ىدىس تاۋىپ الىپتى. ايتۋلارىنشا، بۇعان دەيىن ورتالىق ازيا اۋماعىنان مۇنداي جادىگەر تابىلماعان.
«ەڭ قىزىقتى ارحەولوگياق تابىس دەۋگە بولاتىن شىعار، قالاداعى تۇراق پەن وندىرىستىك كۆارتالدىڭ اراسىنان ىدىس تابىلدى. اۋزى تىعىندالىپتى، ىشىنەن سۇيىقتىق شىقتى. سۇيىقتىعى بار ىدىستىڭ تابىلۋى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق. ويتكەنى سامارقاندا دا، بۇقارادا دا، تۇركىستاندا دا ىدىستار تابىلعانىمەن، ىشىندە سۇيىقتىق بولماعان ەدى. ەندى وسى سۇيىقتىققا حيميالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋ كەرەك. قالاشىقتى 14-15-عاسىرعا جاتقىزىپ ءجۇرمىز عوي. ياعني سۇيىقتىق 600-700 جىل بويى ساقتالعان بولۋى مۇمكىن. بىرنەشە ايدىڭ ىشىندە ونىڭ قانداي زات ەكەنىن، نەگە پايدالانىلعانىن بىلە الاتىن شىعارمىز»، - دەيدى عالىم.
زەرتتەۋشى قالاشىق اۋماعىنان تابىلعان ءمايىت سۇيەكتەرىن دە ساراپتاماعا جىبەرمەكشى. «قالاشىق اۋماعىنان ءمايىت تابىلدى. كەزىندە وندىرىستىك كۆارتالدىڭ ماڭايىنا ادامدار جەرلەنگەن سياقتى. وسى سۇيەك ارقىلى دا قالانىڭ ناقتى جاسى تۋرالى دەرەك الۋعا بولادى. ءمايىتتىڭ تىستەرى مەن سۇيەكتەرىن ساراپتاماعا جىبەرەمىز. وسىدان كەيىن ءمايىت يەسىنىڭ قاي كەزەڭدە ءومىر سۇرگەنىن ايتا الامىز. سۇيىقتىقتىڭ تالداۋلارى دا ناقتى داتانى اتاۋعا كومەكتەسەر ەدى. سول ارقىلى ورتا عاسىرلاردا سارىارقا توسىندە قالا مادەنيەتى گۇلدەنىپ تۇرعان دەپ تولىق سەنىممەن ايتاتىن بولامىز»، - دەيدى سەرعازى ساكەنوۆ.
نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى قالاشىق جىبەك جولىنىڭ تارماعىندا پايدا بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتتى. «كەرۋەندەر توقتاپ، دامىلدايتىن ساراي بولعان سياقتى. ويتكەنى بىتىعايدىڭ اينالاسىندا كەرۋەن سارايلاردىڭ قالدىعى كوپ كەزدەسەدى. ارحەولوگيالىق دەرەكتەر بۇل جەردە قالا بولعانىن، ونىڭ جىلدار بويى دامىپ وتىرعانىن ايعاقتايدى»، - دەدى ارحەولوگ.
ءبىر انىعى - بۇل قالاشىقتا ساۋدا- ساتتىق پەن قىش ءوندىسى جاقسى دامىعانعا ۇقسايدى. عالىم اتالمىش سۇيىقتىق ساراپتامادان تولىق ءوتىپ بولعاننان كەيىن مۋزەيگە قويىلاتىنىن ايتادى.
«قالا جىبەك جولىنىڭ بويىندا جاتقان بولسا، ىدىستان تابىلعان سۇيىقتىق ساۋداگەرلەر اكەلگەن ماي شىعار دەپ توپشىلاپ وتىرمىز. ءبىراق بۇل دا تەك توپشىلاۋ عانا. بيوحيميالىق تالداۋدان كەيىن عانا ناقتىسىن ايتۋعا بولادى. سىنامالارىن بيوحيميالىق ورتالىقتارعا جىبەرىپ جاتىرمىز. تالداۋ قورىتىندىسى بۇل قالاشىق ارقىلى قانداي تاۋارلار ارى-بەرى تاسىمالدانعانى تۋرالى ناقتى مالىمەتتىڭ ۇشىعىن شىعارۋى مۇمكىن. بيىكتىگى 40 سانتيمەتر بولاتىن ىدىستىڭ تىعىنى مىقتاپ جابىلعان ەكەن. ىشىندەگى سۇيىقتىق تولى كۇيىندە ساقتالعان دەسە دە بولادى. ءتۇسى قارالتىم، ءوزى قويۋ. حيميالىق ساراپتامادان كەيىن ونى مۋزەيگە قويامىز. بۇل قازاقستانداعى 600 -جىل بويى ساقتالعان العاشقى سۇيىقتىق بولار ەدى. ونىڭ سيرەك ەكسپونات بولاتىنى ءسوزسىز»، - دەدى سەرعازى ساكەنوۆ.
اۆتور: ەسىمجان ناقتىباي
