حورەزم رەسپۋبليكاسىنداعى قازاقتار ءھام جويىلعان رەسپۋبليكا
بۇل ۇمتىلىس ءساتتى باستالعانمەن، جاقسى اياقتالا قويعان جوق. تۇركىستان اۆتونومياسى (قوقان مۇقتارياتى 1917 -جىل، 28-قاراشا - 1918 -جىل، 22-اقپان)، الاش اۆتونومياسى (1917 -جىل، 5-13-جەلتوقسان - 1920 -جىل، 5-ناۋرىز)، تۇركىستان ا س س ر (1918 -جىل، 30 -ءساۋىر - 1924 -جىل، 27-قازان) ب ح سر (بۇحارا حالىق سوۆەتتىك رەسپۋبليكاسى، 1920 -جىل، 8 قازان - 1924 -جىل، 27 قازان) جانە ح ح س ر(حورەزم حالىق سوۆەتتىك رەسپۋبليكاسى، 1920 -جىل، 26-ءساۋىر - 1923 -جىل، 30-قازان، حورەزم سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى، 1923 -جىل، 30-قازان - 1924 -جىل، 27-قازان) سياقتى ۇلتتىق ەلدەردى قىزىلدار بولشەكتەپ تاستادى، كەيىننەن جويىپ جىبەردى.
«قازاقپارات» ح ا ا ءتىلشىسى از عانا جىل تاۋەلسىز ءومىر ءسۇرىپ، تاريح قويناۋىنا كەتكەن حورەزم حالىق سوۆەتتىك رەسپۋبليكاسى جانە ونىڭ قازاقتارعا قاتىسى جايلى ارحيۆ دەرەكتەرىنە سۇيەنە ءسوز قوزعايدى. 1920 -جىل 1-اقپاندا ورتا ازيادا حيۋانىڭ سوڭعى بيلەۋشىسى سايد ابدۋللا حان تاقتان ءتۇسىرىلىپ، ەلدى ريەۆكوم، ءسال كەيىنىرەك ۋاقىتشا ۇكىمەت باسقاردى.
ءساۋىر ايىندا بۇكىل حورەزم وكىلدەرىنىڭ قۇرىلتايى شاقىرىلىپ، وندا حورەزم حالىق سوۆەتتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلعانى جاريالاندى جانە ونىڭ كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. العاشىندا حورەزم حالىق سوۆەتتىك رەسپۋبليكاسى رسفسر مويىنداعان ورتا ازياداعى جالعىز مەملەكەت بولدى. بۇل تۇستا كورشى رەسپۋبليكالار حورەزم حالىق سوۆەتتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ بيۋدجەتىن تولتىرۋ ءۇشىن 20 ميلليون رۋبل جاردەم بەرگەن ەدى.
تۇركىستان كوميسسياسى تاراپىنان ءساۋىر- مامىر ايلارىندا تاعى 150 ميلليون رۋبل كومەك بەرىلدى. سونداي- اق، اتالمىش كوميسسيا ءبىرىنشى كەزەكتە ح ح س ر-عا 3 دارىگەر، 8 فەلدشەر، 1 ءتىس دارىگەرى، 1 اكۋشەركا، 10 مۇعالىم جانە 3 اۋرۋحانانى قامتاماسىز ەتەتىن ءدارى-دارمەك، وقۋ قۇرالدارى، 50 مىڭ پۇت كەروسين، 50 مىڭ پۇت مۇناي جىبەردى. حيۋا حاندىعى داۋىرىندە ەلدە 132 مەدرەسە، 2169 ءداستۇرلى يسلامي مەكتەپ، 8 جاڭا مەكتەپ (جاديد مەكتەبى) بولىپ، ولاردا 60 مىڭعا جۋىق جاستار وقيتىن ەدى. 1920 -جىل 7-ناۋرىزدا «ينقيلوب قۋەشي» (توڭكەرىس كۇنى) اتتى گازەت شىعارىلا باستادى.
ءساۋىر ايىندا مۋزەي جانە تەاتر ترۋپپالارى، ماۋسىم ايىندا «روستا» تەلەگراف اگەنتتىگىنىڭ ءبولىمى اشىلادى. ح ح س ر- دا حالىق سانى 700 مىڭ بولىپ (كەي دەرەكتەردە 800 مىڭ)، ونىڭ 61,1 پايىزىن وزبەك، 28,8 پايىزىن تۇركىمەن، 5,4 پايىزىن قاراقالپاق، 3,5 پايىزىن قازاق جانە قالعاندارىن باسقا ۇلتتار قۇراعان ەدى. رەسپۋبليكادا مەملەكەتتىك ءتىل وزبەك جانە ورىس ءتىلى بولعانمەن، تۇركىمەن، قاراقالپاق، قازاق تىلدەرى رەسمي تۇردە مەملەكەتتىك تىلدەرمەن تەڭەستىرىلدى.
العاشىندا رەسپۋبليكا قۇرامىندا قازاق- قاراقالپاق بيۋروسى بولسا، 1922 -جىل 20-شىلدەدەگى ح ح س ر- دىڭ 3-قۇرىلتايىندا ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى قۇرامىندا تاعان ابدۋللايەۆتىڭ باسشىلىعىنداعى قازاق- قاراقالپاق ءبولىمى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىندا 7 ادام بولدى.
ت. ابدۋللايەۆتان سوڭ ءبولىمدى سەيىلحان سارسەنبايەۆ باسقاردى. قازاقتىڭ بەلگىلى عالىمى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ەلتوق دىلمۇحامەدوۆتىڭ ءىنىسى ءناۋرىزالى دىلمۇحامەدوۆ وسى ءبولىمنىڭ بەلدى مۇشەسى بولعان.
1923 -جىل 18-20-قازاندا وتكەن حورەزم رەسپۋبليكاسىنىڭ 4-قۇرىلتايىندا ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى قۇرامىنا سەيىلحان سارسەنبايەۆ، قالاندار ادينايەۆ، مۇحامەدجان ايدالوۆ، ءۋايىس ورازوۆ، جۇماعالي مەيىرمانوۆ جانە تاعى باسقالارى سايلاندى.
قازاق- قاراقالپاق ءبولىمى ريەۆكومىنىڭ 9 مۇشەسىنىڭ ۇشەۋى - مۇحامەديار قادىروۆ، داستان مۇحامەدوۆ جانە بەكمان شوپانوۆتار قازاق ۇلتىنان بولاتىن.
1921 -جىل 4-ناۋرىزدا ح ح س ر مەن ر س ف س ر اراسىندا اسكەرى- ساياسي كەلىسىمشارت جاسالىپ، بۇل قۇجات نەگىزىندە رەسەي ح ح س ر- دىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعىن تولىق مويىنداعان. وسىلايشا ورتا ازيا ەلدەرى ىشىندە رەسەي رەسمي تۇردە مويىنداعان جالعىز رەسپۋبليكا ح ح س ر بولدى. 1922 -جىلى ورتا ازياداعى تۇڭعىش مەملەكەتتىك تەاتر اشىلدى. ەلدە زامانعا ساي دامۋ ۇدەرىسى قارقىندى ءجۇردى.
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ، 10000 دەسياتينا جەر ديحاندارعا ءبولىپ بەرىلدى. سونداي-اق حالىققا سسۋدا رەتىندە 3 ميلليارد رۋبل قاراستىرىلىپ، قارىز ەسەبىنەن 5000 ءىرى قارا تاراتىلدى.
1922 -جىلدىڭ اياعىنا دەيىن حورەزم ديحاندارى حازاراسپ پەن حوجەلى ارالىعىنا 12 بوگەت سالدى. ر س ف س ر 1923 -جىلى حورەزمگە 100 اگرونوم، ينجەنەر، تەحنيك، مەحانيك، ەلەكتريك جانە تاعى باسقا ماماندار جىبەردى. تاتارستان وقۋ ورىندارى حورەزم ءۇشىن 10 ورىن ءبولدى. سونداي-اق وسى جىلى ەرىكتى اگەنتى قۇرىلىپ، قاز ا س س ر، تۇركىستان ا س س ر، ب ح س ر مەن ح ح س ر باعىتىندا ۇشاتىن 6 سامولەت ساتىپ الىنعان.
ح ح س ر- دى باسقارعاندار ىشىندە 2 قازاق ۇلتىنىڭ وكىلى بار. ال نازىرلەر (مينيسترلەر) جانە بارشىلىق بولدى. سولاردىڭ بىرنەشەۋىنىڭ ءومىربايانىنا توقتالىپ وتپەكپىز. مەڭدىقوجا يبنيامينوۆ 1898 -جىلى قازىرگى قاراقالپاقستاننىڭ قوڭىرات اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. اۋىل مەكتەبىندە ءبىلىم الادى.
قوڭىرات ريەۆكومىنىڭ ءتوراعاسى بولعان. 1921 -جىل 15-23-مامىرداعى بۇكىل حورەزم حالىق وكىلدەرىنىڭ 2-قۇرىلتايىندا حورەزم حالىق سوۆەتتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭ جوعارى اتقارۋشى ورگانى - حالىق نازىرلەر (كوميسسارلار) كەڭەەسىنىڭ ءتوراعاسى قىزمەتىنە تاعايىندالعان. م. يبنيامينوۆ ۇكىمەتى ەكونوميكا، وقۋ-اعارتۋ، اۋىل- شارۋاشىلىعى سياقتى سالالاردىڭ دامۋىنا اتسالىسادى. ەگىن ەگۋ ءۇشىن ديحاندارعا بانكتەردەن ۇزاق مەرزىمدى سسسۋدا ءبولىپ، العاشقى ءبىر ايدىڭ ىشىندە 55 مەكتەپتىڭ اشىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
سونداي- اق، 1921 -جىلى حورەزم حالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا دا مۇرىندىق بولادى. ول 1921 -جىل 27-قاراشادا ح ح س ر- دىڭ جوعارعى بيلىگىندەگى بەكشان راحمانوۆ، سەيىتقالي اعايداروۆ، بەكشان ابدالوۆتارمەن بىرگە «ۇلتتىق بىرلىك كوميتەتى» اتتى يسلامشىل كونرريەۆوليۋتسيالىق توپتىڭ مۇشەسى دەپ ايىپتالىپ، قىزمەتىنەن بوساتىلادى.
ءبىر قىزىعى تاۋەلسىز ح ح س ر باسشىلارى ءىسىن رسفسر ۇكىمەتى ءوز باقىلاۋىنا الادى. اسكەري تريبۋنال وعان 1922 -جىلى اتۋ جازاسىن بەرگەنمەن، 1923 -جىلى ح ح س ر حالىق سوتى ونى اقتاپ، قاماۋدان بوساتادى.
1923 -جىلى 18-20-قازاندا وتكەن 4-قۇرىلتايىندا م. يبنيامينوۆ ىشكى ىستەر ءنازىرى (كوميسسارى) بولىپ تاعايىندالادى. 1924 -جىلى 24 ناۋرىزدا ح ح س ر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مۇشەلىگىنە سايلانىپ، ح ح س ر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى حاتشىسى مىندەتىن اتقارادى. سونىمەن بىرگە، قارجى ءنازىرى دە(كوميسسارى) بولعان. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى قاراقالپاق اۆتونوم وبلىسىندا ءتۇرلى قىزمەتتەر اتقارادى. 1938 -جىلى 13-قازاندا س س س ر جوعارعى سوتى اسكەري كوشپەلى جابىق سەسسياسىندا اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى.
قالاندار ادينايەۆ 1897 -جىلى شابباز بولىسىنىڭ بيبازار اۋىلىندا (قازىرگى قاراقالپاقستاننىڭ بەرۋني اۋدانى) دۇنيەگە كەلگەن. 1919 -جىلى تاشكەنتتەگى پارتيا- كەڭەس مەكتەبىن ءبىتىرىپ، شىمباي قالالىق اتقارۋ كوميتەتى ساياسي كوميسسارى بولادى. ءامۋداريا وبلىسىندا ءتۇرلى باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارادى. تورتكۇل قالالىق اتقارۋ كوميتەتى جانىنداعى اشتىققا ۇشىراعان ادامداردى ازىق- تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى، وبلىستىق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ءبولىمى باسشىسى، وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولادى. 1922 -جىلى ح ح س ر كومسومول جاستار وداعى ورتالىق كوميتەتى وكىلى قىزمەتىنە تاعايىندالادى.
1923-1924 -جىلدارى ح ح س ر كومپارتياسى وك جاۋاپتى حاتشىسى، 1-حاتشىسى بولادى. 1923 -جىل 30 قازاندا حورەزم حالىق سوۆەتتىك رەسپۋبليكاسى حورەزم سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاعا اينالادى. الايدا، بۇل قۋانىش ۇزاققا سوزىلمايدى. ح س س ر 1924 -جىلى 27 قازاندا تاراتىلادى. بۇدان سوڭ ق. ادينايەۆ شىمكەنت، ارال، قىزىلوردا قالالارىندا ءتۇرلى قىزمەتتەر اتقارادى.
1932 -جىلى ماسكەۋ اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىن ءبىتىرىپ، تورتكۇل ماقتا باسقارماسىنىڭ باسشىسى، تاشكەنت اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، 1934-1937 -جىللداردا الماتى وبلىستىق جەر ىستەرى باسقارماسىنىڭ باسشىسى بولادى. 1938 -جىلى 13-قازاندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قازاق جىبەك باسقارماسىن باسقارىپ جۇرگەن كەزىندە ق. ادينايەۆ تۇتقىندالىپ، 11-قاراشادا اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. ايتپاقشى، لەنين قايتىس بولعاندا ءدال وسى ق. ادينايەۆ قۇرمەتتى كۇزەت ساپىندا تۇرعان ەكەن.
قابىلبەك سارمولدايەۆ - 1898 -جىلى قازىرگى جامبىل وبلىسى، مەركە اۋدانى، ويتال اۋىلىندا تۋعان. قازاقستاننىڭ پارتيا، سوۆەت قىزمەتكەكەرى. 1915-1916 -جىلداردا پوشتا تاسۋشى، 1917-1918 -جىلداردا اۋليەاتادا پارتيا، سوۆەت قىزمەتتەرىندە ىستەدى.1920-1923 -جىلدارى ورىنبوردا قاز ا س س ر-ى ىشكى ىستەر حالكومىنىڭ ورىنباسارى. 1923-1925 -جىلداردا تاشكەنت وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى، حورەزم رەسپۋبليكاسى حالكومسوۆەتى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانە جۇمىسشى شارۋا ينسپەكتسياسىنىڭ حالكومى، تاشكەنتتە قاز ا س س ر ساۋدا وكىلدىگى باسقارماسىنىڭ باستىعى.1925-1933 قاز ا س س ر جوسپارلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءتوراعاسى، جەر شارۋاشىلىعى حالكومى.1933-1937 -جىلداردا شىعىس قازاقستان وبلىسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ، تورعاي اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى، قاز ا س س ر تاماق ونەركاسىبى حالكومىنىڭ ورىنباسارى.
1938 -جىلى «حالىق جاۋى»، «جاپون يمپەرياليستەرىنىڭ تىڭشىسى» دەگەن ايىپپەن كەڭەستىك قۋعىن- سۇرگىنگە ۇشىراپ، وگپۋ «ۇشتىگىنىڭ» شەشىمىنە سايكەس اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. ءسۇيتىپ، حورەزم رەسپۋبليكا باسشىلارىنىڭ تۇگەلگە جۋىعى وسىلايشا قىزىل تەرروردىڭ قۇربانىنا اينالعان.
كونستيتۋتسياسى، ەلتاڭباسى، تۋى، ءانۇرانى بولدى. ۆاليۋتا بىرلىگى «تەڭگە» دەپ اتالىپ، جىبەك قاعازدان جاسالعان بانكنوتقا وزبەك تىلىندە «تانگا»، ورىس تىلىندە «تينگا»، قازاق تىلىندە «تەنگە» دەپ جازىلعان كورىنەدى. تۇرىكمەن، قاراقالپاق تىلىندەگى نۇسقالارى دا جازىلعان.
ح ح س ر- ح س س ر- دىڭ وركەندەۋى ماسكەۋگە ۇناماي، ونى تۇگەل جويىپ جىبەرەدى.
سونىمەن، جەرگىلىكتى حالىقتارمەن بىرگە تالاي قازاقتىڭ دا تاعدىرى تالكەككە اينالىپ كەتە بارادى. ەڭ قىزىعى حورەزم حالىق سوۆەتتىك رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ءوزىنىڭ ماراپاتى دا بولعان. سونىڭ ىشىندە ۆ. ي. لەنين مەن شىعىس جاستارىنىڭ جەتەكشىسى عاني مۇراتبايەۆ حورەزم رەسپۋبليكاسى تاراپىنان ماراپاتتالعان. بۇل ەكەۋى دە حورەزم حالىق سوۆەتتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ «ەڭبەك» وردەنىمەن ماراپاتتالعان ءارى بۇل ماراپات ول ەكەۋىنىڭ دە جالعىز ماراپات بولعان ەكەن.
اۆتور: بەگابات ۇزاقوۆ
