مۇشەل ۇعىمى كۇن مەن ايدان بولەك، يۋپيتەر مەن ساتۋرننىڭ دا سيكلىن قامتيدى – مادەنيەتتانۋشى
بۇل - ت. جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى، بەلگىلى مادەنيەتتانۋشى ءاسيا مۇحامبەتوۆانىڭ پايىمى.
«قازقپارات» ح ا ا ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى قارساڭىندا عالىمنىڭ قازاقتىڭ ەجەلگى كۇنتىزبەسى تۋرالى عىلىمي تولعانىسىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىر.
ورتالىق ازيا كوشپەندىلەرىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىندە ەجەلدەن بەرى قازاقشا مۇشەل دەپ اتالاتىن 60 جىلدىق تسيكلدى كۇنتىزبە قولدانىلعان. ول جىل سايىن جانۋارلاردىڭ اتىمەن اتالاتىن بەس 12 جىلدىق سيكلدەن (مۇشەلدەردەن) تۇرادى: تىشقان، سيىر، بارىس، قويان، ۇلۋ، جىلان، جىلقى، قوي، مەشىن/مايمىل، تاۋىق، يت، دوڭىز.
1926 -جىلى قازاقستاندا ءداستۇرلى جاڭا جىلدىق ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاۋعا تىيىم سالىندى. ونىمەن بىرگە مۇشەلدىك سيكل بويىنشا جىل ساناۋ دا ساپ تىيىلدى. قازىر مۇشەلدىڭ سىرىن ەگدە جاستاعى قازاقتار عانا ناقتى تاراتىپ ايتا الادى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا سەنسەك، جاستار جاعى مۇشەلدىك سيكلدى كوبىنەسە شىعىس، قىتاي نەمەسە جاپون كۇنتىزبەسى دەپ توپشىلايدى جانە سوعان قاراماستان، قازىر بۇقارالىق مادەنيەتتەگى فەنومەنگە اينالىپ وتىر. نەگىزىندە 12 جىلدىق جانۋارلار كۇنتىزبەسى بارلىق كوشپەلى تۇركى- موڭعول حالىقتارىنا، كاۆكاز حالىقتارىنىڭ ءبىر بولىگىنە، سونداي- اق ءسىبىردىڭ تۋنگۋس- مانچجۋر حالىقتارىنا جاقسى بەلگىلى بولعان. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ىشىندە بولگارلاردىڭ وسى كۇنتىزبەنى قولدانعانىن مەڭزەيتىن «ىزدەر» بار. كەڭەستىك زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبارى ءبىر اۋىزدان جانۋارلار كۇنتىزبەسىن ورتالىق ازيا كوشپەندىلەرى جاسادى دەگەن پىكىردى ۇستاندى (شاحماتوۆ ۆ. ف. , زاحاروۆ ي. ۆ. , سەنيگوۆا ت. ن. , تسىبۋلسكي ۆ. ۆ. , ىسقاقوۆ جانە ت. ب. ەڭبەكتەرى) . ۆ. شاحماتوۆ 1955 -جىلى: «مۇنداي حرونولوگيا العاش رەت ورتالىق ازيا كوشپەندىلەرىندە ب. ز. د. ءبىرىنشى مىڭجىلدىقتىڭ سوڭىندا، ياعني كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى مۇنداعى حالىقتىڭ تۇرمىسىندا تۇگەلدەي ۇستەمدىك قۇرعان كەزەڭدە پايدا بولدى. جانۋارلار كۇنتىزبەسى اتالمىش حالىقتار قالىپتاستىرعان ەكونوميكامەن تەرەڭ تامىرلاس» ، - دەپ جازدى.
ۆ. ۆ. تسىبۋلسكي بولسا، «بۇل كۇنتىزبەنىڭ پايدا بولۋى ورتالىق ازيانىڭ كوشپەلى حالىقتارىمەن بايلانىستى، ونىڭ اسەرى بۇكىل ازيا حالىقتارىنىڭ تۇرمىسىندا كورىنىس تاپتى» دەپ كورسەتتى. كوشپەندىلەر بۇل كۇردەلى كۇنتىزبەنى ورتالىق ازيانىڭ قاتال ءارى قۇبىلمالى كليماتىنا يكەمدەلىپ ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن پايدالاندى. ەكولوگيالىق تانىمعا باعىناتىن كوشپەندىلەر جانۋارلار كۇنتىزبەسىن عارىشتاعى قۇبىلىستاردىڭ جەردەگى ومىرگە اسەرىن تەرەڭ زەرتتەۋدىڭ ارقاسىندا ۇتىمدى پايدالانا ءبىلدى. ورتالىق ازيانىڭ كوشپەلى حالىقتارىنىڭ، مادەنيەتى مەن وركەنيەتىنىڭ ءومىر وزەگىن ءداستۇر نەمەسە شىنايى ءبىلىم [ر. گەنون] دەپ تانىعان جاننىڭ ءبارى وسى كۇنتىزبەنى ءبىلدى.
زاماناۋي عىلىم مۇشەل ۇعىمىن ءار ءتۇرلى اتاپ ءجۇر. «ورتالىق ازيا كوشپەندىلەرىنىڭ كۇنتىزبەسى» (شىعۋ تەگى بويىنشا)، «12 -جىلدىق سيكلدى جانۋارلار كۇنتىزبەسى» (جىلداردىڭ اتتارى بويىنشا)، وڭتۇستىك- شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ اي- كۇن كۇنتىزبەسى (وسى كۇنگە دەيىن قولدانىستا بولعان اۋماق بويىنشا) ، يۋپيتەر كۇنتىزبەسى (12 جىلدىق سيكلدى ەسەپتەيتىن عالامشار بويىنشا) . سونىڭ بارىنەن تاڭىرشىلدىك كۇنتىزبەسى دەگەن اتاۋ دالىرەك كەلەر ەدى. ويتكەنى ورتالىق ازيا كوشپەندىلەرىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن جالعىز ءدىن - تاڭىرشىلدىك. تاڭىرشىلدىك تۇركى قاعاناتى مەن شىڭعىس حان يمپەرياسىندا مەملەكەتتىك ءدىن بولدى. XIII ع. ۇلىس باتۋعا بارعان يوانن دە پلانو كارپيني بىلاي دەپ جازدى: «ولار ءبىر قۇدايعا (ءتاڭىرى - ا. م. ) سەنەدى جانە بارلىق كورىنەتىن، كورىنبەيتىن نارسەنىڭ، ەكى دۇنيەدەگى ازاپ پەن باقىتتىڭ جاراتۋشىسى ءتاڭىر دەپ بىلەدى. ءبىراق وعان دۇعا باعىشتاپ، ماداق ارناپ، جالبارىنعان سالت- جورالار جاساپ اسپەتتەمەيدى» («پلانو كارپيني مەن گيلوم رۋبرۋكتىڭ شىعىس ەلدەرىنە ساپارىنان» ).
ۇلى دىندەر الەم تۋرالى كوزقاراسىمەن دە، ۋاقىت پەن كەڭىستىك تۋرالى تۇسىنىكتەرى ارقىلى دا ءتۇرلى مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەرگە نەگىز بولىپ وتىر. سول سياقتى تاڭىرشىلدىك تە كوشپەلى تۇركى- موڭعول حالىقتارىنىڭ، باسقاشا ايتقاندا، ءتاڭىرشىل سۋپەرەتنوستىڭ (ل. گۋميليەۆتىڭ حريستيان جانە مۇسىلمان سۋپەرەتنوسىنا ۇقساس) وركەنيەتىنىڭ نەگىزى. تاڭىرلىك كۇنتىزبە الەمدەگى ەڭ كۇردەلى كۇنتىزبە بولىپ سانالادى. كۇن مەن ايدىڭ قوزعالىسىنان بولەك يۋپيتەردىڭ كۇن اينالاسىنداعى 12 جىلدىق سيكل، ساتۋرننىڭ 30 جىلدىق سيكلى ەسكەرىلگەن. ياعني 60 جىلدىق سيكلدە ەكى ساتۋرن تسيكلى، بەس يۋپيتەر تسيكلى التى «جىلدىق» سيكل بار. «جابايى نومادتار» پلانەتالاردىڭ قوزعالىسىن وسىنشا دەڭگەيدە باعامداپ، بىرەگەي ءتول كۇنتىزبەسىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن استرونوميالىق بىلىمگە قالاي يە بولعان؟
ادەتتە تەڭىز حالىقتارى ەڭ مىقتى ەجەلگى استرونومدار بولىپ سانالادى. اشىق تەڭىزدە جۇلدىزداردى باعدار ەتىپ ءجۇزۋ ءۇشىن ولار تۇنگى اسپاندى زەرتتەۋگە ءماجبۇر ەدى. كوشپەندىلەرگە اسپان استىندا كوشىپ- قونۋ ءۇشىن دە سودان كەم تۇسپەيتىن ءبىلىم قاجەت بولدى. ولار جاساعان جورىقتار مەن ساپارلاردى ۋاقىت پەن كەڭىستىككە سالىپ ولشەسەك، سول داۋىردەگى تەڭىز ساپارلارىن ون ورايتىنىن كورەمىز. ەۋرازيا جازيراسىنىڭ سەلەۋلى مۇحيتىندا ويقاستاعان كوشپەندىلەر جىل مەزگىلدەرىمەن بىرگە لاندشافتار مەن كليماتتىڭ ۇزدىكسىز تىزبەگىن باستان وتكەردى. تاۋ مەن تاستىڭ ءتۇسى، اۋانىڭ ءيسى مەن سۋدىڭ ءدامى دە قۇبىلىپ وتىردى. كوش دۇنيەگە بالا اكەلدى، ءسابيدىڭ ءتىلىن شىعاردى، بوزبالانى ەسەيتتى، قاريانى جەر قوينىنا اتتاندىردى.. . وسىنداي شىر اينالعان دۇنيەدە اينىمايتىن جالعىز بەلگى جول نۇسقاۋشى جۇلدىزدار ەدى. الەمدە وزگەرمەيتىن جالعىز قۇدىرەت ماڭگىلىك كوك اسپان - ماڭگى كوك ءتاڭىر بولدى كوشپەندىلەر ءۇشىن.
قورىتساق، عارىشتى تەرەڭ ءبىلۋدىڭ جانە تاڭىرلىك كۇنتىزبەنى قۇرۋدىڭ العىشارتتارى مىنالار بولدى: 1) ادامداردىڭ ۇلكەن شوعىرى ۇنەمى قەڭ اۋقىمدا كوشىپ ءجۇردى، 2) مال شارۋاشىلىعىندا ءونىم العانعا دەيىنگى كەزەڭنىڭ ۇزاقتىعى؛ 3) ورتالىق ازيانىڭ تۇراقسىز كليماتىن ەسكەرە وتىرىپ، ۇزاق مەرزىمگە اۋا- رايىن بولجاۋ قاجەتتىلىگى. قازاق ىشىندە جۇلدىزداردى باقىلاپ، ۋاقىت مەجەلەيتىن جانە اۋا رايىن بولجايتىن جۇزدىزشىلار بولعان. ەڭ قىزىعى، سول ءبىلىمىن ەل يگىلىگىنە جۇمساعانىن پۇلداپ، اقى الماعان. قازىرگى كوپتەگەن الەم حالىقتارىنىڭ كۇنتىزبەلەرى كىرىكتىرىلگەن، ەنشىلەنگەن، كۇشپەن قۇراستىرىلعان دەۋگە بولادى. ولاردىڭ شىعۋ تەگىنىڭ ءوزى ءتول مادەنيەتتەرىمەن قابىسپاي جاتادى. وسىدان 5 مىڭ جىل بۇرىن پايدا بولعان مۇشەل ۇعىمى قازاق اراسىندا ⅩⅩعاسىرعا دەيىن ساقتالىپ جەتتى. ونىڭ مۇسىلماندىق ۋاقىت ەسەپتەۋ جۇيەسىمەن قاتار ۇزاق ۋاقىت قولدانىلۋى يسلامنىڭ سوپىلىق تۇرىمەن قابىسقان، ءبىراق ءوزىنىڭ ەجەلگى وزەگىن وزگەرتپەگەن تاڭىرشىلدىكتىڭ مىزعىماستىعىن كورسەتتى.
