سالت-ءداستۇرىن بەرىك ۇستانعان وسەتيندەر
وسەتين حالقى ەتنوگەنەزىنىڭ نەگىزىن جەرگىلىكتى كاۆكاز حالقىمەن بىرىگىپ كەتكەن الان تايپالارى قۇرادى. وعان وسەتيندەردىڭ ميفولوگياسى، ءتىلى، مولالارىنداعى ارحەولوگيالىق، انتروپولوگيالىق دەرەكتەر دالەل بولا الادى.
وسەتيندەردىڭ انتروپولوگياسىن زەرتتەۋ ريەۆوليۋتسياعا دەيىن باستالدى. ولار تۋرالى مالىمەتتەر م. ا. ميسيكوۆ پەن ا. ا. يۆانوۆسكيدىڭ ەڭبەكتەرىندە كورىنىس تاپتى. سونىمەن قاتار گ. ف. دەبەتس، ۆ. ۆ. بۋناك، ك. ح. بەسلەكويەۆ، م. گ. ابدۋشەليشۆيلي، ۆ. پ. الەكسەيەۆ جانە تاعى دا باسقا عالىمدار مەن كەڭەس ءداۋىرىنىڭ انتروپولوگتارى ۇلكەن جۇمىس اتقاردى. شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر ىشىنەن پولياك انتروپولوگى ر. يەنديكتىڭ بىزگە بەلگىلى «جوعارى سالتوۆتاعى الان باس سۇيەكتەرى تۋرالى» ەڭبەگىندە وسەتيندەر تۋرالى تولىققاندى مالىمەتتەر الۋعا بولادى.
وسەتين حالقىنىڭ قالىپتاسۋى
جالپى وسەتين حالقىنىڭ قالىپتاسۋى سولتۇستىك كاۆكازداعى ابوريگەن تۇرعىندارىمەن (كوبان مادەنيەتىن قالىپتاستىرعاندار) جانە سىرتتان كەلگەن يران تىلدەس حالىقتار، سكيفتەر، سارماتتار جانە الاندارمەن (ب. ز. I عاسىردان باستاپ) بايلانىستا بولدى. ورتالىق كاۆكازدا وتىرىقشىلانۋى اسەرىنەن نەگىزگى تۇرعىندار ولاردىڭ ءتىلىن جانە مادەنيەتىنىڭ كوپتەگەن بەلگىلەرىن قابىلدادى. بۇل جەردە الانداردىڭ قالىپتاسقان قۋاتتى وداعى (گرۋزين دەرەكتەرىندە - وستار، ورىستىڭ ورتا عاسىرداعى دەرەكتەرىندەگى سوندار) وسەتين حالقى قالىپتاسۋىنا باستاما جاسادى. XIII عاسىردا الان مەملەكەتىن مونعول - تاتارلار كۇيرەتكەن سوڭ، ولار شۇرايلى جەردەن وڭتۇستىككە، ورتالىق كاۆكازدىڭ تاۋ جوتالارىنا ىعىستىرىلدى. بۇل تاۋدىڭ سولتۇستىك جوتالارىندا ءىرى تايپالار - ديگورلار، الاگيرلەر، كۋرتاتيندەر، تاگاۋرلار سياقتى ءىرى تايپالار قالىپتاستى.
1774 -جىلى سولتۇستىك وسەتيا رەسەيدىڭ قۇرامىنا ەندى. ال وڭتۇستىك وسەتيا - گرۋزيا قۇرامىنا كىردى. وسەتيانىڭ رەسەي قۇرامىنا قوسىلۋى ۇلتتىق مۇددەلەرىنە ساي كەلدى. بۇل جاعداي وسەتيندەردىڭ تاۋلى جازىقتارعا قونىستانۋىنا، سىرتقى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە جانە رەسەيمەن ساۋدا قاتىناسىن ورناتۋ سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە ىقپال جاسادى. وسەتيندەر تەرسك كازاك اسكەري قۇراماسىندا بولىپ، رەسەيدىڭ كوپتەگەن سوعىستارىنا قاتىستى. ولار قازاقستانعا ءتۇرلى جولدارمەن كەلدى. بىرەۋلەرى جاقسى ءومىردى ىزدەپ كەلسە، باسىم كوپشىلىگى كەڭەس داۋىرىندە ءتۇرلى جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتكەننەن كەيىن جولدامامەن نەمەسە تىڭ يگەرۋ جىلدارىندا كومسومول ۇيىمىنىڭ جولدامالارىمەن قونىستانعان.
كەڭەس داۋىرىندەگى قازاقستاندا 4 مىڭنان استام وسەتيندەر تۇردى. قازىرگى كەزدە الماتى وبلىسىندا 340 وسەتين حالقى تىرشىلىك ەتەدى. وسەتيندەر سانىنىڭ ديناميكاسى: 1970 -جىلى - 3491، 1979 -جىلى - 4029، 1989 -جىلى - 4209، 1999 -جىلى - 2039 ادامدى قۇراعان. قازاقستاندا 1،3 مىڭ وسەتين حالقى بولسا، ونىڭ ىشىندە 196 وسەتيندىك ماڭعىستاۋ وبلىسىندا تۇرىپ جاتىر.
وسەتيندەر انتروپولوگيالىق جاعىنان بالقان- كاۆكاز توبىنا جاتادى. ەجەلدەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ نەگىزگى كاسىبى ەگىنشىلىك پەن مال شارۋاشىلىعى بولدى. جانە دە اڭ اۋلاۋمەن اينالىستى. مال ونىمىنەن ماي، ىرىمشىك جاسادى، شۇعا ءوندىرىپ، ءجۇندى وڭدەپ، ويۋلار سالدى.
وسەتيندەر دۇنيە جۇزىلىك ەكى كونفەسسياعا كىرەدى: حريستيان جانە يسلام. ولاردىڭ ىشىندە وسەتيندەردىڭ ءداستۇرلى ءدىني نانىم- سەنىمدەرىن ۇستايتىندار دا بار.
مىسالى، «سرەدا» دەگەن زەرتتەۋ قىزمەتىنىڭ 2012 -جىلى جۇرگىزگەن ۇلكەن كولەمدەگى ساۋالناماسىندا سولتۇستىك وسەتيادا «اتا- بابامنىڭ ءداستۇرلى ءدىنىن ۇستايمىن» دەپ %29 ادام جاۋاپ بەرگەن. بۇل رەسەي فەدەراتسياسىنداعى ەڭ جوعارعى كورسەتكىش. وسەتيندەر پراۆوسلاۆيەگە سەنەدى. اراسىندا مۇسىلماندارى دا بار. ۇندىەۋروپالىق وتباسى ءتىلىنىڭ يران توبىنداعى وسەتين تىلىندە سويلەيدى. ولاردىڭ ەكى ديالەكتىسى بار: يرون (ادەبي ءتىل نەگىزىنە ەنگەن) جانە ديگور. جازۋلارى ⅩⅨ عاسىردا ورىس الفاۆيتى نەگىزىنە ەنگەن.
نانىم- سەنىمدەرى
وسەتيندەر ءۇي سالۋعا جەردى اسىقپاي تاڭداعان. وسەتيانىڭ كەيبىر اۋداندارىندا ءۇي سالىناتىن جەردىڭ ورتاسىنا دەيىن ءسۇت قۇيىلعان ساز بالشىقتان جاسالعان قۇمىرانى كومەتىن بولعان. قۇمىرانى ءبىر ايدان كەيىن اشىپ كورىپ، ەگەر ءسۇت ىرىسە، وندا جەردىڭ يەسى (بىناتىحيتساۋ) كەلىسىمىن بەردى، بۇل باقىتتى جەر دەپ سانالدى. وسەتيندەر قۇرىلىستى باستاماستان بۇرىن جاڭا جەردە وت جاعىپ، جىنداردى «ايدادى». وتقا جاس بالانى اكەلىپ، دۇعا تىلەپ، ۇلكەندەردەن باتا سۇراعان. وشاقتىڭ الدىندا ءۇيدىڭ قوجايىنى جول جۇرەتىن وتباسى مۇشەلەرىنە اق جول تىلەپ، باتا جاسايتىن بولعان. ۇيگە كەلگەن قوناقتى دا وشاق باسىنا اكەلىپ، ونى وتباسى مۇشەسى رەتىندە قابىلداپ، قوناقتى بىرەۋ جابىرلەسە قاتاڭ جازالايتىن بولعان. ءداستۇر بويىنشا وشاقپەن ۇيلەنۋ جانە دۇنيەدەن وتكەن كەزدەگى راسىمدەر جاسالاتىن بولعان. ۇيگە ءبىرىنشى رەت اياق باسقان قالىڭدىقتى وتقا اكەلگەن. وشاق باسىنا قايتىس بولعان ادامدى باس جاعىن قاراتىپ جاتقىزىپ، اياعى سىرتقى ەسىككە قاراتىلاتىن بولعان.
وسەتيندەر قونقتى قۇدايىنداي سىيلاعان. ءۇي يەسى ۇيدەن شىققاننان كەيىن، جولاۋشى ونىمەن امانداسىپ، بوساعانى اتتاپ، قوناق بولعان. قوناقتى تورگە وتىرعىزىپ، وتباسى مۇشەلەرى سىي- قۇرمەت كورسەتكەن. ۇستەلگە ىستىق ءبالىش اكەلىپ، سىرا مەن اراق قويعان. ەگەر قوناق قونىپ قالاتىن بولسا، قوي سويىپ، داستارحان باسىنا جاس ەتتەن جاسالعان تاماق بەرگەن.
ءار ۇيدە قوناقتى جاقسى كۇتۋ ءۇشىن قوسىمشا تاعامدار ساقتاپ قوياتىن بولعان. ۇيلەنۋ تويى الدىنداعى دايىندىق «فيدىد» دەپ اتالدى. كۇيەۋ جىگىتتىڭ وتباسى قالىڭدىقتىڭ اتا- اناسىنا ەكى اۋلەتتىڭ بولاشاقتاعى تۋىستىعىنىڭ كەپىلى رەتىندە قانداي دا ءبىر اقشالاي سىيلىق بەرەتىن ءداستۇرى بولعان. ودان كەيىن توي وتكىزۋدىڭ ۇيىمدىق ماسەلەلەرى شەشىلگەن. فيدىدتان كەيىن بىرنەشە كۇندى اراعا تاستاپ كۇيەۋ جىگىت ءوزىنىڭ اناسىمەن قالىڭدىقتىڭ ۇيىنە كەلەدى.
وسى قۇپيا كەلۋدى «سۋساگتسىد» دەپ اتادى. بۇل كۇيەۋ جىگىتتىڭ ۇيلەنۋ تويىنا دەيىنگى سوڭعى كەزدەسۋ دەگەندى بىلدىرەدى. سۋساگتسىد كەزىندە ايەلدەرگە تاتتىلەر بەرەتىن بولعان. ال قالىڭدىققا نەكە جۇزىگىن تاعىپ، ارنايى راسىمنەن كەيىن قالىڭدىقتى بولاشاق جارىنىڭ ۇيىنە الىپ كەتكەن.
ءداستۇرلى تاعامدارى
وسەتيندەردىڭ نەگىزگى تاعامى - ءبالىش، كارتوپتى قوسىپ ەتپەن جاسالعان قۋىرداق، دجىكك- لىۆزو - ەت، سىۆزى- تسوحدون - قارا ورىكپەن بۇرىشتىڭ جاپىراقتارىنان جاسالعان سوۋس، قايناتىلعان جۇگەرى مەن فاسول. ءداستۇرلى سۋسىندارعا كۆاس، سىرا، ۆيسكيگە ۇقساس شاراپ جاتادى. سونىمەن قاتار كەز كەلگەن كاۆكاز حالىقتارى سەكىلدى سولتۇستىك وسەتيادا دا شاشلىكتى جاقسى كورەدى جانە ونى جاقسى دايىندايتىن بولعان.
كيىمدەرى
وسەتيندەردىڭ كيىمدەرىنە بەشمەت جانە اياقتىڭ باسىنا دەيىن جەتەتىن تار شالبار جاتادى. تاۋلاردا ەرەكشە اياق- كيىم - ارچيت، تەرىدەن تىگىلگەن باس كيىم جانە جازدا قالپاق كيەتىن بولعان. ايەلدەر كۇندەلىكتى ومىردە تىك جاعالى بەلى بۇرمەلى كويلەك كيگەن.
ءداستۇرلى ۇيلەرى
وسەتيندەردىڭ ۇيلەرى ءتۇرلى اۋدانداردا ءار تۇرلىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. تاۋلى جەرلەردە تەرەزەلەرى كىشكەنە، شاتىرلارى جالپاق تاستان سالىنعان ۇيلەر كەزدەسسە، وڭتۇستىكتە تاستان، اعاشتان ءۇي سالىپ، توبەسىن ءتورت بۇرىشتى شاتىرمەن جاپقان. ءار ءۇيدىڭ ءوز ورنى بولعان. ەگەر ءۇي ەكى قاباتتى بولسا، وندا ءبىرىنشى قاباتىندا البار قورا، ەكىنشى قاباتىندا جاتىن بولمەلەر ورنالاسقان. جازىق جەردە سالىنعان ۇيلەر مەن تاۋلى جەردەگى ۇيلەردىڭ ەرەكشەلىكتەرى بار.
ⅩⅨ عاسىردىڭ باسىندا جازىق جەرگە جاپپاي قونىستانعان وسەتيندەر شوپشەكتەن ورىلگەن، ءىشى- سىرتى ساز بالشىقپەن سىلانعان، توبەسى سابانمەن جابىلعان ۇلگىدەگى ۇيلەردە تۇرعان. ⅩⅨ عاسىردىڭ اياعىندا ەكونوميكانىڭ تەز وسۋىمەن وسەتيندەردىڭ جازىق دالاداعى اۋىلدارىندا سالىنعان ۇيلەردە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر بار.
تۇرعىن ۇيلەرى
وسەتيندەرىڭ تۇرعىن ۇيلەرىن حادزار دەپ اتاعان. حادزار وشاقتىڭ باعىتىمەن ەكىگە ءبولىندى: وڭ جاق (ەر ادام) جانە سول جاق (ايەل ادام) . حادزاردىڭ ەر ادام جاعىندا ءۇي جيھازىنىڭ كوپ بولىگى ورنالاستى. وشاق قاسىندا ءۇي قوجايىنىنىڭ قۇرمەتتى ورنىندا ورىندىعى، اعاشتان جاسالعان ديۆان، ورىندىقتار قويىلدى. وسى جەردە قابىرعاعا جاپسارلاس ءداستۇرلى ءۇش اياقتى ۇستەل («فىنگ») تۇردى. ءۇيدىڭ ەر ادامدار بولىگىندە باس كيىمدەرى، باشلىق جانە ءۇي يەسىنىڭ باستى ماقتانىشى قارۋ ءىلىندى. ءۇيدىڭ ايەلدەر بولىگىندە اعاشتان جاسالعان ىدىس- اياقتار، سۋسىن ىشەتىن ءمۇيىز، ساز بالشىقتان جاسالعان قۇمىرالار جانە تاعى دا باسقا زاتتار قويىلدى. وشاق قاسىندا بالانىڭ بەسىگى، ىدىستاردى ساقتايتىن جاشىك، ەلەگەن («ارىنگ» ) تۇردى. كۇن سايىن تاعام ازىرلەپ، ىرىمشىك جانە باسقا ۇزاق ۋاقىت ساقتايتىن تاعامدار دايىندالدى. شۇعا ماتاسىن جاسادى، كيىم تىكتى، ت. ب. حادزاردا جەكە بولمە (كوبيتس) بولدى. وعان بايبىشە (وفسين) يە بولدى.
ەتنومادەني ورتالىقتار
بۇگىندە «الانيا» اتتى وسەتيندەر بىرلەستىگى ماڭعىستاۋ وبلىسىندا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. اقتاۋ قالاسىندا جەكسەنبىلىك مەكتەپ اشىلعان. وندا انا ءتىلىن، حالىقتىڭ تاريحى مەن سالت- ءداستۇرىن ۇيرەنۋگە مۇمكىندىك بار. ورتالىقتا تەك وسەتيندەر عانا ەمەس، باسقا ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى دە وزدەرىنە قاجەتتى مالىمەتتەردى الىپ، جەكسەنبىلىك مەكتەپكە بارا الادى. مامسۋروۆ ك. ۆ. الماتى قالاسىنداعى «يرنىحاس» اتتى وسەتين مادەني اعارتۋ ورتالىعىن باسقارادى.
EL. KZ
