كاسپي تەڭىزى ارالدىڭ كۇيىن كەشۋى مۇمكىن
الەمدەگى ەڭ ۇلكەن كولدىڭ ءبىرى بولعان ارال بۇل كۇندە ءشولدى ايماققا اينالعان. كاسپي تەڭىزىنە دە وسىنداي قاۋىپ تونۋى مۇمكىن. عالىمدار كليماتتىڭ وزگەرۋىنەن 90 جىلدان كەيىن كاسپي تەڭىزىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى تارتىلادى دەپ بولجايدى.
XXI عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن ادامزات تاعى ءبىر «جاۋھارىنان» ايىرىلۋى مۇمكىن. گەرمانيا جانە گوللانديا عالىمدارى وسىنداي تۇجىرىم جاساعان. عىلىمي جۇمىستىڭ ناتيجەسى Communications Earth and Environment جۋرنالىندا جاريالاندى.
يران، تۇرىكمەنستان، رەسەي، ءازىربايجان جانە قازاقستاننىڭ شەكاراسىن ءبولىپ جاتقان كاسپيدىڭ سۋى 1970-جىلدان بەرى دامىلسىز ازايىپ جاتىر. الايدا كەيىنگى جىلدارى سۋدىڭ كەبۋى جىلىنا 7 سانتيمەر جىلدامدىققا دەيىن جەتكەن. الداعى ون جىلدا بۇل كورسەتكىش ودان سايىن ارتا ءتۇسۋى مۇمكىن.
«زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سايكەس پاريج كەلىسىمى تولىق ورىندالسا، كاسپي تەڭىزىنىڭ دەڭگەيى 9 مەترگە دەيىن تومەندەيدى. ال ەگەر ولاي بولماعان جاعدايدا عاسىر سوڭىندا كاسپي سۋىنىڭ %34 تارتىلىپ، تەڭىز دەڭگەيى 18 مەترگە تۇسەدى». عىلىمي جۇمىستا وسىلاي جازىلعان.
كاسپي سۋىنىڭ دەڭگەيى ءۇش فاكتورعا تاۋەلدى. بىرىنشىدەن، كاسپي تەڭىزىن %90 ەدىل وزەنى قامتاماسىز ەتەدى. ەكىنشىدەن، قىستا تۇسەتىن جاۋىن-شاشىن اسەر ەتسە، ءۇشىنشى فاكتور جاھاندىق جىلىنۋ اسەرىنەن سۋدىڭ بۋلانۋى ارتا تۇسكەن.
زەرتتەۋشىلەردىڭ بولجامىنا سايكەس، الداعى ۋاقىتتا قىستا تۇسەتىن جاۋىن-شاشىننىڭ مولشەرى ءوسىپ، ەدىلدىڭ سۋى كوتەرىلەدى. الايدا وسىعان قاراماستان جاھاندىق جىلىنۋدىڭ اسەرىنەن كاسپي تەڭىزىنىڭ دەڭگەيى تومەندەي بەرمەك. ەگەر مۇنىڭ الدىن الماسا، باكۋ پورتىنان ايىرىلىپ، قارا- بۇعاز كولى تولىق كەۋىپ كەتەدى. ال كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك جاعاجايى بىرنەشە شاقىرىم ارتقا كەتەدى.
سۋرەتتە كاسپي تەڭىزىنىڭ دەڭگەيى تومەندەۋىنەن كوبىرەك زارداپ شەگەتىن ايماقتار قىزىلمەن بەلگىلەنگەن
عىلىمي جۇمىستا ارال مەن كاسپي «تاعدىرلاس» ەكەنى ايتىلادى. ويتكەنى ارال 2003-جىلعا دەيىن سۋى %90 تارتىلىپ، جاعالاۋى 100 شاقىرىمعا كەرى كەتكەن. ال قالدىق سۋداعى تۇزدىڭ مولشەرى ەكى جارىم ەسە وسكەن. قازىردە ارال تەڭىزىنىڭ ورنىندا ارالقۇم قۇمدى-سورتاڭ ءشولى قالدى.
دەگەنمەن كاسپي تەڭىزى ءدال مۇنداي «قاتەرگە» ۇشىراي قويمايدى. 2100-جىلعا دەيىن تەڭىز سۋىنىڭ %34 كەۋىپ كەتۋى مۇمكىن. ءبىراق تا ۇشتەن ءبىر بولىگى قۇرعاعان كاسپي ءولى تەڭىزگە اينالادى. ويتكەنى اۋا قۇرامىنداعى وتتەگى مولشەرىنىڭ ازايۋىنان تەڭىزدەگى تىرشىلىك يەلەرى جويىلادى.
«باستاپقىدا جاعالاۋداعى قالالار تەڭىزدىڭ تارتىلىپ جاتقانىن اسا بايقامايدى، الايدا ۋاقىت وتە اۋا قۇرامىنداعى وتتەگى مولشەرىنىڭ ازايعانىن سەزەدى»، - دەيدى نيدەرلاندى ۋترەحت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەولوگى، عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ اۆتورى فرەنك ۆەسسەلينگ.
massaget.kz
