«سارى قازاق» رومانىنداعى ۋتوپيالىق ويدىڭ سارىنى
1991 -جىلدىڭ باسىندا جارىققا شىققان «سارى قازاق» رومانى ءبىر ءداۋىردىڭ بولمىسىن بەينەلەپ، سىر- سيپاتىن بەدەرلەگەن ايگىلى شىعارما.
«سارى قازاق» رومانىنىڭ باس كەيىپكەرى - ستانسيلاۆ يۋريەۆيچ، ۇلتى ورىس، رەسەي توپىراعىندا 1895 -جىلى ەلەتىس قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن، 16 جاسىندا پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى، «نەمىس فيلوسوفتارىنىڭ دۇنيەنى قايتا قۇرۋ يدەياسىمەن باسى شىرمالعان اكەسىنىڭ تاربيەسىندە، پاتشالىق قۇرىلستىڭ روسسيا ءۇشىن ەڭ ۇلكەن سور ەكەنىن ميىنا ءسىڭىرىپ وسكەن ستانسيلاۆ سوتسيال- رەۆوليۋتسيا پارتياسىنا قاتىسىپ، كوتەرىلىس قيمىلدارىنا ارالاسادى، كەيىن بۇل پارتيادان، توڭكەرىسشىل جاستاردىڭ اراسىنان سىتىلىپ شىعىپ، جەكە ءىس جۇرگىزەدى، تەكەدەي تاڭداپ وڭكەي مىقتىلاردى بىردەن ولتىرەدى (بارلىعى قاتىگەز بيلىكتىڭ ادامدارى، ۇزىن سانى سەگىزگە جەتەدى).
رەۆوليۋتسيالىق تەرروردىڭ جاڭاشا سيپات الىپ، كەڭىنەن تارالا باستاعانىن اڭداعان ۇكىمەت ادامدارى «قيقار ستۋدەنتتەردى» تۇزاققا تۇسىرە باستايدى، وسى قاتاردا ستانسيلاۆ بەس جىل كاتورگاعا كەسىلىپ، ون جىل ەركىن قونىستانۋشى دەگەن «ساياسي قىلمىسپەن» الىس سىبىرگە (يتجەككەنگە) ايدالادى. الايدا جولدا ەۋرازيالىق ەجەلگى قالاشىققا ەكى كۇن دەمالىپ، ۆاگوندار ءسىبىردىڭ تەرەڭ قويناۋىنا تەمىر دوڭعالاقتارىن تارسىلداتا ەندى، بەت تۇزەگەن شاقتا ستانسيلاۆ جول ۇستىندە قاشىپ شىعىپ، تۇستىككە قاراي كىسەنىن سۇيىرەتىپ جان ۇشىرا جۇگىرەدى.
ستانسيلاۆتىڭ تاڭ الاڭ- ەلەڭدە ورمان اراسىمەن تۇستىكتەگى كيرگيز- قايساقتاردىڭ دالاسىنا جان ساۋعالاپ كىرۋى شىن مانىسىندە ونىڭ بۇل دالاعا قايتادان «ورالۋى» ەدى. سەبەبى، ستامبەكتىڭ (قازاقشا ەسىمى) ارعى اتالارى XVI عاسىردا ورىس كنيازدىكتەرىنە ءبىر جولا كەلىپ ورنىعىپ قالعان بوكەي ورداسىنىڭ تەكتى ادامدارى. (بوكەي ورداسىنىڭ كۇش- قۋاتى تولىسىپ تۇرعان شاعىندا ستامبەكتىڭ ارعى اتا- بابالارى ورىس ىشىنە قاشادى، ارادا بەس عاسىر وتكەن سوڭ، بار بيلىك روسسياعا كوشكەن شاقتا سول بوكەيدىڭ باقىتسىز ۇرپاعى ستانسيلاۆ قىرعىز- قايساق ىشنە قاشادى).
قالامگەردىڭ بىتىراندى رەال ءومىر قۇبىلستارىن جيناقتاپ، تيپتەندىرە سۋرەتتەۋى ياكي بىرتەكتەس زاتتاردىڭ، قۇبىلستاردىڭ ءوزارا ۇقسايتىن ىشكى قاسيەتىن تۇلعالاندىرۋى ادەبي وبرازدىڭ سومدالۋىنداعى اسا ماڭىزدى فاكتور. الايدا، ءبىزدى قىزىقتىراتىنى 1907 -جىلعى جالعان ساياسي جالانىڭ قۇربانى بولىپ، يتجەككەنگە ايدالعان مىڭ سان جىگىتتىڭ نەمەسە ورىس كنيازدىكتەرىنە باۋىر باسىپ تۇرىپ قالعان بوكەي ورداسىنداعى قاراكوك تۇقىمداردىڭ، ءتىپتى رەۆوليۋتسيانىڭ تۋىن كوتەرىپ، بۇكىل روسسيانىڭ تاعدىرىنا باسى اۋىرعان تالاي ازامات ەردىڭ تيپتىك وبرازىنداعى ستامبەك سىپاتاي ۇلى داۋلەتكەلديەۆتىڭ ادەبي وبرازى ەمەس، كەيىپكەردىڭ ءومىر سۇرگەن جاراتىلستىق ورتاسىنىڭ وزگەشەلىگىندە. بۇل وزگەشەلىك ويعا قۇراستىرىلعان سيۋجەتتىك جەلىستىڭ دامۋىنا بايلانىستى ەمەس، بۇل تىنىش تىرلىك، باراقاتتى ءومىر ىزدەگەن قازاقتاردىڭ ‹جەر ۇيىقتى› اڭساعان اقىرعى تىلەگىنە بايلانىستى ەدى. 1916 -جىلعى مايدان جۇمىستارىنا ادام الۋ وقيعاسىنان سوڭ- اق تىنىشى كەتكەن سىپاتاي بايدىڭ (ستانسيلاۆتى ايدالادان تاۋىپ الىپ، اسىراندى ۇلى ەتكەن ) اۋىلى قىزىلجار، ەسىل وڭىرىنەن الىستاپ تۇستىككە قاراي اۋۋى، كوكشەدەن اسىپ، قالقۇتاندى كەشىپ ءوتىپ، تەرىسقاققان بويىنا دامىلداۋى، ۇلىتاۋدان اسىپ، ەدىگە تاۋىن جاعالاي ۇزدىكسىز تۇستىككە جورتۋى، جايىلا كوشىپ كىشىتاۋدان جىلجىي، سارىسۋ مەن كەڭگىردىڭ قۇيعانىنداعى قاراجاردان قالىڭ تاما قونىس كەسىپ بەرگەن مەزگىلگە دەيىن اۋمالى- توكپەلى دۇربەلەڭ مەن دۇبىرگە تولى، قانشاما قاتەردىڭ استىنداعى كوشى- قون تاعدىرى ون بەس جىل ۋاقىتقا دەيىن سوزىلادى. نەشە مىڭ شاقىرىم ايماقتى كەزىپ شىعادى.
حيكاياتتا سىپاتاي بايدىڭ العاش اتا قونىسى قىزىلجار وڭىرىنەن ءبىرجولا كوشىپ شىعاتىن كەزىندە مۇنداي ءبىر وي- تولعام بار: «دەگەنمەن دە، سىپاتاي مىرزا، ەلدىڭ باسقا دا قارتتارى تۇستىكتە، الدەنەندەي الىس ايماقتا، بالكىم، اۋعانىستاننىڭ ارعى- بەرگى جاعىندا اقپاتشانىڭ قۇرىعى جەتپەيتىن جيدەلىبايسىن دەيتىن جەر بار، سوعان ءوتۋ كەرەك دەستى. سۇراستىرىپ قاراسام، ءبىزدىڭ ورىس حالقىنىڭ قايماق جاعالاۋلى ءسۇت وزەنى تۋرالى اڭىزىنا ۇقساس، ارماندا عانا بار ەرتەگىلىك مەكەن سياقتى. ورىستىڭ وقۋىن تاۋىسقان، بىلمەيتىنى جوق ستانسيلاۆ- ستامبەك مۇنىڭ ءبارى بوس قيال دەپ ايتا المايدى، ءبىراق كازاك ستانتسيالارى كوپ، پەرەسەلەن اۋىلدارى ءجيى، ياعني قاتەر- قاۋىبى مول قىزىلجار ايماعى، ەسىل، كوكشە وڭىرىنەن اۋلاقتاۋ تالابىن ورىندى ساناعام»، - دەپ كەلەدى.
جيدەلىبايسىن قازاقتىڭ اتاقتى كلاسسيك ەپوسى «الپامىس باتىر» جىرىندا، تاعى تالاي دالانىڭ ابىز- جىراۋلارىنىڭ، سال- سەرىلەرىنىڭ اۋزىندا، ولەڭ- جىرىندا اتالاتىن جەر ەسىمى، بابا قازاقتىڭ كوكىرەك كوزىندە ول وي جەتپەس ەرالاردىڭ ارعى جاعىنداعى اتالارىمىز اڭساپ وتكەن اۋاسى ءشاربات، سۋى بال «كيەلى مەكەن» سانالسا، بەرىدە XV عاسىردا ءومىر سۇرگەن اسان اتا جەلماياسىمەن سار جەلىپ ءجۇرىپ ءومىر بويى ىزدەگەن «جەر ۇيىق» ەسەپتەلىنەدى. ەل اراسىنداعى اڭىز بويىنشا جەر ۇيىقتى اساننان بۇرىن اكەسى ءسابيت ىزدەگەن، اساننان كەيىن اساننىڭ بالاسى ابات ىزدەيدى. اقتابان- شۇبىرىندى زامانىندا ابات باتىر (اساننىڭ بالاسى) مەن وتەگەن باتىر ەل- جۇرتقا قۇتتى قونىس ىزدەيدى:
وتەگەن سەزدى حانداردىڭ،
ارام، پاسىق نيەتتەرىن،
حالىقتى ساتىپ، پاتشانىڭ
كيەرىن شەنىن، شەكپەنىن...
...قارا قازان، سارى بالا
قامى ءۇشىن قامدانا
قونىسقا جەر ىزدەيدى، - دەپ جىرلانادى «وتەگەن باتىر» جىرىندا.
زەرتتەۋشىلەر وزبەكستاننىڭ سۋحانداريا وبىلىسىنداعى جيدەلى- بايسىن جەرى اسان قايعى ءجايىنداعى ءاپساناعا كەيىنىرەك XVIII عاسىردا ەنگەن دەپ ەسەپتەيدى. قۇتتى مەكەن جايىنداعى قازاقتاردىڭ ءاپسانا- حيكاياتتارىنىڭ سيۋجەتتەرى قاراقالپاق، نوعاي، قۇمىق، قىرعىزداردا دا بار، دەمەك، مۇنداي سيۋجەت قىپشاق ءتىل توبىنداعى تۇركىلەردىڭ بولىنبەي تۇرعان شاعىندا پايدا بولعان سەكىلدى. شوقان ءۋاليحانوۆ: «قازاقتار وزدەرىنىڭ نوعايلارمەن كورشى بولعان ءداۋىرىن التىن عاسىر دەپ ەسەپتەيدى. ولاردىڭ ەپوستارى «نوعاي مەن قازاق باقىتتى زاماندا» دەپ باستالادى. نوعايلار (ۇلكەن نوعايلار) XV عاسىر مەن XVI عاسىردىڭ باسىندا جەم مەن وردان وڭتۇستىك شىعىسقا قاراي قازاقتارمەن ارالاسا، قازىرگى قازاق دالاسىندا كوشىپ- قونىپ جۇرگەن بولاتىن»، - دەپ جازادى. سۇيتكەن «راقات ءومىر»، «التىن زاماندى» قازاق پەن نوعاي ايىرىلعاندا اتاقتى قازتۋعان جىراۋ:
...جاباعىلى جاس تايلاق،
جارداي اتان بولعان جەر.
جاتىپ قالعان ءبىر توقتى،
جايىلىپ مىڭ قوي بولعان جەر.
جارلىسى مەن بايى تەڭ،
جارى مەنەن سايى تەڭ.
بوتتاشىىعى بۇزاۋداي،
بوز سازانى توقتىداي،
بالىعى تايداي تۋلاعان.
باقاسى قويداي شۋلاعان،
شىرماۋىعى شوككەن تۇيە تاپتىرماس،
بالىعى كولگە جىلقى جاپتىرماس.
باقاسى مەن شايانى
كەجىدەگى ادامعا
ءتۇن ۇيقىسىن تاپتىرماس، - دەپ ەدىل مەن جايىق بويىنىڭ كورىنىسىن اسقاقتاتا جىرلايدى.
«قورقىتتىڭ دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن كەزۋى، اسان قايعى جايىنداعى ءاپسانالاردىڭ گەنەزيسى ياكي «ەلدى قۇتقارۋشى»، «جەرۇيىقتى ىزدەۋشى»، «تىعۋلى قازىنا» تۋرالى ءاپسانا- حيكاياتتاردىڭ ارعى شىعۋ تەگى العاشقى قاۋىمنىڭ اتالىق رۋ كەزەڭىندە پايدا بولىپ، سول كەزدەگى ءبىر- بىرىمەن تىعىز بايلانىسى بار ءۇش الەم تۋرالى تۇسىنىكپەن ساباقتاس بولۋى ىقتيمال. كوك، جەر، جەر استى تۋرالى تۇسىنىك كوپتەگەن ميف، حيكايا، اڭىزدارعا نەگىز بولعانى بەلگىلى. ءتىپتى تالمۋد، بيبليا، قۇراندا ايتىلاتىن جۇماق، پەيىش دەگەندەر وسى ەسكى تۇسىنىكپەن بايلانىستى شىققان»، - دەيدى فولكلوريست، عالىم سەيت قاسقاباسوۆ كيريلل ۆاسيليەۆيچ چيستوۆدىڭ ەڭبەكتەرىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ.
دەمەك، ۋتوپيالىق ءاپسانا- حيكاياتتاردىڭ قالىپتاسۋ زاڭدىلىعىنىڭ تامىر- تەگى تىم ارىدا جاتىر، ال بۇل جانر قازاق حالىق پروزاسىنىڭ تولىق زەرتتەلمەي جاتقان وزىندىك ءبىر جانرى ەكەندىگى ارنايى جازىلعان مونوگرافيالاردىڭ جوقتىعىنان دا انىق كورىنەدى.
«قايماق جاعالاۋلى ءسۇت وزەنى تۋرالى اڭىز» ورىس ەلىنىڭ حالىقتىق اڭىز- اڭگىمەلەرىنىڭ ءبىرى، ىرىستى ولكە جونىندەگى ادەمى ەرتەگىسى. ەندى وسى سوقپاقتاردىڭ ىزىمەن جورتىپ وتىرىپ، كونە گرەك ەلىنىڭ ايگىلى فيلوسوفى، وقىمىستى- داناسى پلاتوننىڭ (ب. ز. د. 427-347 -جىلدار) «قيال ەلىن» ەسكە الىڭىزشى، كىتاپتىڭ نەگىزگى جۇلگەسى سوكرات پەن وزگەلەردىڭ ديالوگ ارقىلى قۇرالاتىنىن دانىشپان اباي دا ءوز تۇسىندا «اڭگىمەلەپ» بەرگەن بولاتىن.
ون تاراۋعا بولىنگەن «قياال ەلىندە» فيلوسوفيا، ساياسات، ەتيكا، ادەبيەت- كوركەمونەر قاتارلى ماسەلەلەر تالقىلانىپ، ارمانداعىداي مەملەكەت قۇرۋدىڭ شارت- جاعدايلارىن اۋىزعا الىسادى، ول ۋتوپيالىق يدەيانىڭ العاشقى وركەنى. ادامزات وركەنيەتى بەسىكتەرىنىڭ ءبىرى بولعان ەللادا ەلىنەن ونى تاۋىپ الدىڭىز، تاڭعالماڭىز.
ءاسىلى ۋتوپيالىق روماندار تۋرالى ءسوز بولعاندا، ءسوزسىز توماس موردىڭ «ۋتوپياسىن» تىلگە تيەك ەتپەي بولمايدى. XVI عاسىرداعى انگليانىڭ قيالي سوتسياليزمشىل اعىمىنداعى جازۋشىسى توماس موردىڭ (Thomas More) «ۋتوپياسى» (1516ج) ادام ساناسىنا كۇمان كەلتىرەتىندەي ورىنىسىز تەربەلگەن دۇنيە ەمەس- ءتىن. ول ءبىر جاعىنان ءزىلدى سىن مەن اشى سىقاق ارقىلى سول داۋىردەگى راحاتقۇمار ادامداردى ايىپتاسا، ەندى ءبىر جاعىنان «ۋتوپيا» دەگەن اتاۋدى قولدانا وتىرىپ، ارمانداعىداي قوعام قۇرۋ يدەياسىن كوركەم شىعارماعا اكەلدى. ءتۇپ نەگىزدە قيالي- سوتسياليزم يدەيااسىن جاراتتى، ءارى بۇل وي كەيىنگى كەزدە قازىرگى زامان سوتسياليزم يدەيااسىنىڭ كەلۋ قاينارىنىڭ ءبىرى بولدى.
ۋتوپيالىق رومان دەگەنىمىز ارمانداعىداي مەملەكەتتىڭ ساياسي ءومىرى، ەكونوميكالىق تۇرمىسى جانە جەكە ادامداردىڭ كەشىرمەلەرىن بەينەلەۋدى نەگىز ەتەتىن ادەبي تۋىندى. شىعارمادا بەينەلەنگەن يدەيا اۆتوردىڭ وي- ارمانىنا ۋاكىلدىك ەتەدى، ەلدىڭ ساياسي ءتۇزىلىسى حالىقتىڭ تىلەگىمەن ۇيلەسىپ جاتادى، ماتەريالدىق قاجەتتى دۇنيەلەر كول- كوسىر بولىپ، قوعامدىق تۇزىمدەر ادىلەتتى، تۋرا شارتتارعا باعىنادى.
ۋتوپيا - تۇڭعىش رەت گرەكتىڭ ەكى ءتۇبىر سوزىنەن جاسالعان، «ou» دەگەنىمىز «جوق» دەگەن ماعىنادا (ءبىر ايتىلىمدا «جاقىسى» دەگەن سوز) «topos» دەگەنىمىز «مەكەن، جەر» دەگەن ۇعىمىدا، بىرىكتىرسەك، «جوق جەر» نەمەسە «جاقسى مەكەن». ەندەشە «سارى قازاق» حيكايااتىنداعى باس كەيىپكەرلەرىمىزدىڭ ۋتوپياعا - «ۇجىماق مەكەنگە» قانشالىق قاتىسى بولدى؟ - دەگەن ويعا حال-قادىرىمىزشە جاۋاپ قاراستىرامىز. سىپاتاي مىرزانىڭ ون قانشا جىلعى ۇركىن- قورقىن (ورىستاردىڭ ون التىنىشى جىلعى مايدانعا اسكەر سۇراۋى، بەيبىت ەلگە قاسقىرداي تيەتىن كازاكتاردىڭ قانقۇيلى شابۋىلى ت. ب) كوشىنەن كەيىن، بايلاردى كامپەسكىلەۋ باستالدى، بىرىنە- ءبىرى ۇلاسقان قاندى قىرعىن، سۇرقيا زاماننىڭ بۇل كەزدەگى سيپاتى جازۋشىنىڭ قالامىندا: «ءسويتىپ، ءبىر حالىقتى، ءبىر مەملەكەتتى ەمەس، جارتى الەمدى قانعا، قاسىرەتكە بوكتىرىپ، جاھاننامعا جول اشتى. كوپ ۇزاماي- اق جەر ۇستىندە توزاق ورنادى، و دۇنيەدەن ايىرماسى - ديۋ- پەرى جاققان بۇل تامۇققا يگىلەر مەن ىزگىلەر، ادالدار مەن ابزالدار تۇسۋگە ءتيىس ەدى»، - دەپ جازىلسا، ەندى بىردە: «الەمدىك قىرعىننىڭ ارتى نەمەن تىنارى بەلگىسىز، ايتەۋىر جۋىق ماڭدا تولاستاماسى انىق ەدى. ياعني مەنىڭ مەيماندىق ساپارىم ۇزاققا سوزىلا تۇسەدى دەگەن ءسوز. روسسيا تار، ەۋروپا وتقا ورانعان، قىتاي مەن جاپونيادا مەنى كۇتىپ وتىرعان ەشكىم جوق، ۇشى- قيىرسىز دالا مۇحيتىنىڭ ورتاسىندا جاپادان جالعىز ءوزىم، شاراسىز، دارمەنىسز، كەيىپكە ءتۇستىم»، - دەلىنەدى.
اۆتوردىڭ شىعارماشىلىق ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى ادەبي وبرازعا قاجەتتى ورتانى وزىندىك ستيلگە ساي دارا ەتىپ جاراتۋ.
«سارى قازاق» روماننىڭ ايدىك تۇسى - زاماندى، بولىمىستى، قازاق حالقىنىڭ باسىنا كەلگەن ناۋبەتتى مەزگىلدى، كەسىرلى جىلداردى كوركەم شىعارمانىڭ تۇلعاسىنا ءسىڭىرىپ اكەتىپ، وقىرمان جۇرەگىنە كوركەم وبراز، عاجايىپ كومپوزيتسيا، شىتىرمان سيۋجەتتەرىمەن جول تارتۋى. اينالا دۇنيە قانعا بوككەن، «قايدا بارساڭ قورقىتتىڭ كورى» بولعان زاماندا، بەتپاقتىڭ شولىنە قاشىپ بارىپ مالىن باعىپ، وتىن جاعىپ ون التى جىل راحات تىرلىك كەشكەن جالىعىز ءۇيلى وتباسى ارقىلى قازاق ساناسىنداعى «جەرۇيىق» ۇعىمىنا دەگەن ەستەتيكالىق كوزقاراستى كوركەم شىعارما ارقىلى قايتادان وياتادى. جازۋشى مۇحتار ماعاۋين «مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن قازاعىم-اي، سونداي اۋىر زاماندا جان بالاسى باسپاس، «بارسا كەلمەس» دەپ اتالاتىن بەتپاقتىڭ ءشولى وزىنە - جەرۇيىق بولىپ ەدى عوي، سول كەرى دالاعا بارىپ پانالاۋعا ءماجبۇر قىلعان رەسەيدىڭ يت بيلىگىنىڭ قانشالىقتى زۇلمات، قورقىنىشتى ەكەنىن بىلەتىن شىعارسىڭدار؟!»، - دەگەن جۇرەك ۇنىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى «سارى قازاقتى» باسپاعا ۇسىنعان ەكەن.
الايدا جازۋشىنىڭ «مەن» اتتى عۇمىرنامالىق رومانىنا ءۇڭىلىپ وتىرعانىمىزدا «سارى قازاقتىڭ» العاشىقى نوبايى مۇحاڭنىڭ شىعارماشىلىق جوسپارىن جازاتىن «التىن داپتەرىنە» سوناۋ 1970 -جىلدىڭ باس شەنىندە تۇسە باستاعانىن كوزىمىز شالىپ قالدى.
اينالا شارپىعان وتتىڭ سۇيكىمىسىز جالىنى سىپاتاي بايدىڭ اۋىلىنا دا كەلىپ قالادى، ارناۋلى كوميسسيا بولىپ بايدىڭ مالىن كامپەسكەلەگەلى كەلگەن جاندايشاپتاردى ءوز قارۋىنىڭ دۇمىمەن كەرى قايتارعان سىپاتاي وتباسى تاعى دا قاشۋعا ءماجبۇر بولادى.
«ءتاڭىرىنىڭ عانا بيلىگى جۇرەتىن جالعىز تاراپ- بەتپاقدالا، ءدال ىرگەمىزدە تۇر، ءبىراق شولگە قاشۋعا اسىقپادىق. ءۇمىتسىز بولساق تا، اڭىس اڭداعانىبىز»، - دەيدى ءبىرىنشى جاقپەن بايانداپ وتىرعان باس كەيىپكەر ستامبەك.
سىپاتاي وتباسى بەتپاقتىڭ دالاسىنا اقىرى اياق باسادى، العاشىندا سۋدان تارىعادى، ول ارادان قۇدىق قازىپ الادى، تۋىرلىق- ۇزىگى تاپشى ءۇش قانات كۇركە تىگىپ، ىرگەسىن توپىراقپەن كومىپ، جىلى ۇيدە وتىرا بەرەدى. بارا- بارا جەركەپە قازىپ، مونشاسىنا دەيىن دايىن «سىڭعىراعان سارايلارىنا» ورنالاسادى. جيىرما نەشە جىلقىنى، تۇيەلەردى عانا كوزدەپ قويۋدى ادەتكە اينالدىرادى. تەك تىرشىلىكتەن بوتەن ۋايىم جوق. سىپاتاي بايدىڭ ىرگەلى اۋىلىنداعى مالشى- قوسشى، اۋىل ادامدارىنىڭ بارلىعى جان- جاققا باس ساۋعالاپ كەتەدى دە، سىپاتاي باي، بالاسى ستامبەك، كەلىنى زاعيرا، ستامبەكتىڭ ءۇش جاسار قىزى جانسالقام تورتەۋى عانا بەتپاققا كەلىپ ءبىرجولا ورنىعادى. تىپ- تىنىش دۇنيە، اينالاسى نەشە ءجۇز شاقىرىم كەلگەن يەن اتىراپ، ميداي تاقىر دالا. ۇشقان قۇس، جۇگىرگەن اڭ كورىنبەيدى، كۇندىز كوكتە كۇن، تۇندە اسپاندا اي مەن جۇلدىز عانا.
«شىنىندا دا ۇكىمەت جوق، پارتيا جوق، قىساس پەن زورلىق الىستا. ۇجدانىڭ جانشىلمايدى، جانىڭ قينالمايدى. مۇحيتتاعى يەن ارالدان دا وقشاۋ، جولسىز، سۋسىز ساعىم تەڭىزىنىڭ تەرەڭ تۇيىعىنداعى ۇلتاراقتاي قونىس.
ءوزىڭ باي، ءوزىڭ پاتشا، بار ۋايىم كۇندەلىكتى تىرشىلىك قامى عانا»، - حيكاياتتاعى وسى سويلەمدەر مىندەتتى تۇردە ۋتوپيالىق ارمان ەلىنىڭ ەلەسىن الىپ كەلەدى.
«ەڭ كەمەلدى مەملەكەتتىڭ ءتۇزىمى مەن ۋتوپيا ارالىنداعى يگىلىكتى ءارى قىزىقتى التىن كىتاپقا قاتىستى» كىتابىندا (توماس موردىڭ«ۋتوپيا» كىتابىنىڭ تولىق اتى) قوعام جاراسىمدى، ادامدار ءوزارا تەڭ، ەزىپ- قاناۋ مۇلدەم جوق، وتە بەرەكەلى، باقىتتى ەسەپتەلىنەدى، ەندەشە ستامبەكتەر «ۋتوپيا» ارالىنا قونىستانىپ قالعان جالعىز ءۇيلى «تالەيلى وتباسى» ەكەنىنە كۇمانىمىز جوق.
حالىق قىناداي قىرىلىپ، بايلار كامپەسىكەلەنىپ، كەدەيلەر كولحوزعا جەگىلىپ، ءبىرىنىڭ جەرىن بىرىنە تارتىپ الىپ بەرەتىن سۇرقيا- سۇم يمپەريانىڭ ءار كۇنگى ايلاسى، باقىلاۋشى جاساق بولىپ، ورىستىڭ قاباعان يتىنە اينالعان قازاق جۇزدىكتەرىنىڭ قازاق اۋىلدارىن ءورت تيگەندەي داۋىلداتىپ قىرىپ- جويىپ، ءوز ناپسىلەرىن قاناعاتتاندىرۋى، 1931-1933 -جىلدارعى قازاق حالقىنا كەلگەن گەنوتسيد، اجداھا اشارشىلىق ءبارى- ءبارى دە بەتپاقدالانىڭ الىس كوكجيەگىندە ساعىممەن بىرگە بۇلدىراپ قالدى. ولار بۇل ارادا ءبىر جىل ەمەس، بەس جىل ەمەس، تابانى كۇرەكتەي ون التى جىل ءومىر ءسۇردى.
ادامزات قوعامنىڭ ەڭ كۇردەلى، ءولارا كەزەڭدەرىندە قوعامدا زور اڭىستار تۋعىزعان ۋتوپيالىق يدەيالاردىڭ سالستىرمالى تۇرعىسىنان كوز سالساق، ولاردىڭ بەتپاقتىڭ شولىنە كەلىپ تىنىش تىرلىك كەشۋى، ال بەتپاقتىڭ اينالاسى ادامدار ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان مەكەندەردىڭ قانسىراپ جارالى تۇرعاندىعىن ۋتوپيا جانە انتي - ۋتوپيا ارقىلى عانا مەڭزەۋگە بولاتىنداي.
وتكەن عاسىردىڭ 30 -جىلدارى ەندى- ەندى جارىققا شىققان انتيـۋتوپيا دا (Dystopia) ياكي anti-utopia نەمەسە Cacotopia, Kakotopia ادەبيەتتەگى تەرمين، اسىرەسە فانتاستيكالىق( عىلىمي ) ادەبيەتتىڭ ءبىر ءتۇرلى تاقىرىبى جانە اعىمى. ماعىناسى كەرىسىنشە ۋتوپياعا قاراما- قارسى، ياعني زۇلىمدىققا تولى، باقتىسىزدىق مەكەنى دەگەن ۇعىمداردى بىلدىرەدى.
انتي- ۋتوپيانىڭ اسەر ەتەتىنى كەرى باعىتتاعى ارمانداعىداي قوعام. ءبىراق ول مۇلدەم تورىعۋشىلىق سارىنداعى قوعامدىق ءومىردى عانا ادەبيەتتە بەينەلەمەيدى، قايتا زاتتىق دۇنيەنىڭ رۋحاني دۇنيەنىڭ ورنىن باسا باستاعان كەزدەگى، بولاشاق دامىعان عاسىرلارداعى ادام مەن تەحنيكانىڭ اراسىنداعى قايشىلىقتاردى، جان دۇنيەدەگى تولىق رۋحاني ەركىندىكتى ت. ب بەينەلەۋ ءۇشىن وسىنشاما اۋىر تاعدىرلى كۇيگە ەنگەن ءومىردى جازادى.
ادام قارتايادى، اۋىرادى- تابيعاتتىڭ زاڭدىلىعى. ستامبەكتىڭ ايەلى زاعيرا بەتپاقتا تۇرعان توعىزىنشى جىلى (1938-جىلى) تۇينەك بولىپ اۋىرىپ قايتىس بولادى. كىشكەنتاي قىزدارى جانسالقامدى ەلدەگى قارىنداسىنىڭ ۇيىنە اپارىپ قويعان بولاتىن. وسىدان كەيىن تاعى دا جەتى جىلدى وتكىزگەن سوڭ، 1945 -جىلى سەكسەن ەكى جاستاعى سىپاتاي باي قۇدايدىڭ اجالىمەن قايتىس بولادى. اكەسىن جەرلەپ جاتقاندا، ايدالاداعى بەتپاققا كەلىپ تۇسكەن ەكسپەديتسيالىق ۇيىمنىڭ شولعىنشى اەروپلانى كەلىپ تۇسەدى. ءۇش ۇشقىشتى جەتكىلىكتى ازىق- تۇلىك، سۋ بەرىپ، دۇرىس باعىت نۇسقاپ ەلدى مەكەنگە شىعارىپ سالادى.
الايدا، جاقسىلىققا جاماندىق ويلاعان «كوكتەن تۇسكەن» ءۇش ءازازىل جوعارىعا «ايدالادا نەمىستىڭ تىڭشىسى بار ەكەن» دەپ دوكلات بەرەدى.
ولاردىڭ ءتۇبى ءبىر قاستىق ەتەرىن سەزگەن ستامبەك قارىنداسى ايسالقامنىڭ اۋىلىنا كەلىپ جىلقى باعىپ جۇرگەندە، « شپيون» دەگەن جالعان جالامەن ۇستالىپ، اقمەشىت قالاشىعىندا (قازىرگى قىزىلوردا قالاسىندا) ءبىر كوزى شىعىپ، ءبىر قولى سىنىپ، وتىز ەكى ءتىسىنىڭ جەتەۋى عانا قالعان ايانىشىتى قورلىقتى تەرگەۋگە ۇشىراپ، قۇسالانىپ ءولىپ كەتەدى.
بۇل مەزگىل ەكىنشى دۇنيە جۇزىلىك سوعىس اياقتالىپ نيۋرنبەرگ قالاسىنداعى فاشيستتىك اتاماندارعا قارسى سوت اشىلۋدان ءۇش كۇن بۇرىن «سارى قازاقتىڭ» ەڭ سوڭعى تاعدىرى ەدى. ستامبەك جىم- جىرت ءومىر كەشىپ جاتقان بەتپاققا الگى ءۇش ۇشقىش جانار مايى تۇگەسىلىپ، اداسىپ كەلىپ قالماسا ستامبەك سول وزبىر سۇمدارعا ۇستالار ما ەدى؟
سيمۆولدىق ماعىنادان العاندا، رومانداعى «بەتپاق» - قازاق حالقىنىڭ وي- ساناسىنداعى تىنىش ءومىردىڭ، بەيبىت تىرلىكتىڭ بەسىگى- ۋتوپيا. ال «بەتپاقتىڭ» سىرتى- زۇلىمدىققا، كەسىرلىككە تولى «قورقاۋلار مەكەنى» - انتي- ۋتوپيا. ونى ستامبەكتىڭ «بەتپاقتىڭ» سىرتىنا جۇرگىزگەن ءار جولعى شولعىنشى - ساپارلارىنان انىق كورۋگە بولادى. دەگەنمەن، الەم ادەبيەتىندە XVII عاسىرعا دەيىن «ۋتوپيانىڭ» گەوگرافيالىق ورنى تىم الىستاعى ەل، مەملەكەت رەتىندە قارالدى. الايدا، XVI- XVII عاسىرداعى ەۋروپانىڭ تاۋەكەلشىل جاھانگەز كەمە كەرۋەندەرىنىڭ جاڭا قۇرىلىقتى بايقاۋىنا ىلەسە، ادامدار جەر عالامشارىنا قانىعا باستادى، ال ۋتوپيانىڭ كەڭىستىگى دە شەكسىز كەڭىستىككە ياكي «ايعا ساياحات»، «تەڭىز تۇبىنە ساپار» (اتلانت مۇحيتىنداعى جوعالىپ كەتكەن وركەنيەت تۋرالى) نەمەسە «جەر يادروسىنا بويلاۋ» سيااقتى تاقىرىپتارعا دامي ءتۇستى.
ال ءبىز «ۋتوپيانىڭ» وزىنە ساي ءتورت تۇلىگى بولاتىن قاساڭ قاعيدالارىنان ءسال دە بولسا ارىلىپ، پلاتوننىڭ «قيال ەلىندەگى» تۇرلىشە شارتتارىنا باعىنا وتىرىپ «سارى قازاق» رومانىنداعى ۋتوپيانىڭ، انتي- ۋتوپيانىڭ كولەڭكەسى ءتۇسىپ تۇرعان وڭىرلەردى مولشەرلەي نۇسقاۋعا وزىمىزشە تىرىستىق.
«سارى قازاق» رومانىندا قالامگەردىڭ وي دۇنيەسىندەگى اسا سۇلۋ سيۋجەتتەرگە بايىرقالاپ وتىرعاندا، انگليانىڭ ايگىلى دراماتۋرگى، جازۋشىسى ۆيلدەنىڭ (Oscar wilde 1854-1900) مىنا ءبىر ءسوزى ويىمىزعا ورالا بەرەدى: «ۋتوپيا ارالى جوق ءبىر پارشا دۇنيە كارتاسىن ءبىر توڭكەرىستىرىپ قاراۋعا دا تاتىمايدى».
ەرزات ەركىن، ادەبيەت تانۋشى
كورنەكىسۋرەتكە سۋرەتشى الپىسباي قازىعۇلوۆتىڭ كارتيناسى پايدالانىلدى
«ادەبيەت پورتالى»
