مۇرات ەسجان: مەنى «اباي جولىنىڭ» جازىلۋ پروتسەسى قىزىقتىردى
التى بولىمنەن تۇراتىن تاريحي- درامالىق تۋىندى ايگىلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان- ەپوپەياسىن جازۋ بارىسى مەن اباي ءومىرىنىڭ رومانعا ارقاۋ بولعان كەيبىر ساتتەرىن بايان ەتەدى.
وسى رەتتە سەريالدىڭ قويۋشى رەجيسسەرى مۇرات ەسجان جوبا جايىندا، جالپى ءتۇسىرىلىم جۇمىستارى تۋرالى ايتىپ بەردى.
«پاريجگە كەتەم ءبىر كۇنى...». ەڭ العاشقى جۇمىسى تۋرالى
مۇرات ەسجان سۇحبات بارىسىندا كينو سالاسىنا قالاي كەلگەنى تۋرالى ءسوز ەتتى.
قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا ماماندىعىن ءتامامداعانمىن. جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن سوڭ 7 جىل «حابار» تەلەارناسىندا ماماندىعىم بويىنشا جۇمىس ىستەدىم. كەيىن «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا وقۋعا ءتۇسىپ، ماگيستراتۋرانى ا ق ش- تىڭ سان- فرانسيسكو قالاسىندا ونەر اكادەمياسىندا جالعاستىردىم. اكادەميانى سسەناريست ماماندىعى بويىنشا ءبىتىردىم، - دەدى ول.
رەجيسسەر 2014 -جىلدان بەرى كينو سالاسىندا ءجۇر.
ا ق ش- تا جۇرگەن كەزىمدە «پاريجگە كەتەم ءبىر كۇنى...» دەپ اتالاتىن اعىلشىن تىلىندە قىسقامەتراجدى فيلم ءتۇسىردىم. العاشقى جۇمىسىم وسى بولدى. كەيىن ەلگە كەلگەن سوڭ كينو سالاسىنا جاڭادان كەلگەن جاستارعا قولداۋ كورسەتەتىن «قازاقفيلم»- ءنىڭ «دەبيۋت» شىعارماشىلىق بىرلەستىگىنىڭ قولداۋىمەن «تيىن» دەپ اتالاتىن فيلم جارىققا شىقتى. بۇل جازۋشى ليرا قونىستىڭ اتتاس اڭگىمەسىنىڭ جەلىسىندە تۇسىرىلگەن بولاتىن. ودان بولەك سەريالدارعا جانە باسقا فيلمدەرگە سسەناري جازىپ ءجۇرمىن. سونداي- اق دەرەكتى فيلمدەر دە ءتۇسىردىم. ال بۇل - ۇلكەن سەريالداعى العاشقى رەجيسسەرلىك جۇمىسىم، - دەپ ءتۇسىندىردى ەسجان.
مەنى «اباي جولىنىڭ» جازىلۋ پروتسەسى قىزىقتىردى
«اباي جولى» سەريالىنىڭ يدەياسى كوپتەن ويىمدا ءجۇردى. ابايعا قاي قىرىنان كەلۋ كەرەك؟ جالپى، اباي تاقىرىبى تەرەڭ، قيىن تاقىرىپ قوي... مەنى «اباي جولىنىڭ» جازىلۋ پروتسەسى قىزىقتىردى. وسى فورما وزىمە ۇتىمدى بولىپ كورىندى. وتكەن جىلى بۇل يدەيانى «اباي جولىنا» ارنالعان بايقاۋلارعا جىبەردىم. جوبام «حابار» تەلەارناسى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ، قازىرگى كۇنى جارىققا شىقتى. ستسەنارييىن جازۋشى- دراماتۋرگ ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى جانە جۋرناليست ماقپال مادياروۆا - ۇشەۋىمىز بىرگە جازدىق، - دەدى مۇرات ەسجان.
سەريالدا ءۇش كەزەڭ قامتىلادى. ول مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىنا ماتەريال جيناعان كەزەڭى. ول جەردە 30-جىلدارداعى رەپرەسسيا كورسەتىلەدى. كەيىن رومان جازىلىپ بولعاننان كەيىنگى 40-50-جىلدارداعى رەپرەسسيانىڭ ەكىنشى تولقىنى جانە تسەنزۋرا ماسەلەلەرى كورسەتىلەدى. سونداي- اق اۋەزوۆتىڭ جازىپ جاتقان قالامى ارقىلى اباي ءومىرىنىڭ كەيبىر تۇستارى قامتىلادى.
سونداي- اق الدىمىزدا وسى كەزەڭدەردەگى شىعارماشىلىق ادامىنىڭ جاي- كۇيىن كورسەتۋ ماقساتى دا تۇردى دەيدى رەجيسسەر.
تەك ءبىر- ەكى ادامنىڭ عانا ەڭبەگىمەن كينو تۇسىرىلمەيدى
ءتۇسىرىلىم توبىن نەگىزىنەن جاستار قۇرادى. قويۋشى وپەراتور - قارشىعا وسپانوۆ. ونىڭ جاس تا بولسا سەريالدار تۇسىرۋدە تاجىريبەسى بار. كينو يندۋسترياسىندا ەسىمى تانىمال. قويۋشى سۋرەتشىمىز شاتتىق باتان. ول كاسىبي سۋرەتشى، قىلقالام شەبەرى. سەريال ونىڭ قويۋشى سۋرەتشى رەتىندەگى دەبيۋدتىك جۇمىسى بولدى. كومپوزيتور - ۇشقىن جامالبەك. ول دا جەكە شىعارماشىلىعىمەن دە، انشىلىگىمەن دە، فيلمدەردىڭ كومپوزيتورى رەتىندە دە كورەرمەنگە تانىمال، - دەدى سەريالدىڭ رەجيسسەرى ءارى سسەنارييسى ءتۇسىرىلىم توبى جايىندا.
كينو - ول ۇجىمدىق جۇمىس. بۇل جەردە تەك ءبىر- ەكى ادامنىڭ عانا ەڭبەگىمەن كينو تۇسىرىلمەيدى. كينو - ول ءار ماماننىڭ ماڭداي تەرىمەن تۋاتىن دۇنيە. سوندىقتان ناتيجە - ورتاق.
وتە جاقسى پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر
اباي ەمەس، جالپى كەز كەلگەن تۇلعانىڭ ءومىرىن سومداپ شىعۋ وتە قيىن. اسىرەسە، ول كورەرمەنگە تانىس بولسا، كورەرمەننىڭ ويىندا ءوزىنىڭ قالىپتاستىرعان وبرازى بولسا، ونى ءدال تابۋ ءتىپتى مۇمكىن دە ەمەس. ءتۇرى ۇقسار، باسقا قىرى كەلىسپەۋى مۇمكىن، بىرەۋى ونى باسقاشا ەلەستەتۋى مۇمكىن نەمەسە ءبىر قيمىلى بىرەۋىنە دۇرىس كورىنسە، ەندى بىرەۋىنە وعاش كورىنۋى مۇمكىن. تاريح تۋرالى نەمەسە تاريحي تۇلعا تۋرالى اركىمدە قالىپتاسقان ءوزىنىڭ ىشكى كوزقاراسى بولادى. سوندىقتان بۇل جەردە ەڭ ءتيىمدى نۇسقانى تاڭدايسىز، الايدا ول % 100 دۇرىس دەگەندى بىلدىرمەيدى. ءبىراق فيلم شىققالى 2-3 كۇن بولدى. ءبىزدىڭ ابايىمىز بەن مۇحتارىمىزعا وتە جاقسى پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر. ەل ىشىندە عانا ەمەس، ءتىپتى تۇركيادا، قىتايدا كورىپ جاتقان قانداستارىمىزدان دا وڭ پىكىرلەر كەلىپ جاتىر. نەگىزگى پىكىرلەردىڭ لەگىندە اباي مەن مۇحتاردىڭ وبرازىنا ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىرىپ جاتىر. سوندىقتان ءبىز تاڭداعان ايدوس بەكتەمىر (اباي) مەن ساكەن قالىموۆ (مۇحتار) وزدەرىنە قويىلعان مىندەتتى ابىرويمەن الىپ شىقتى دەپ ايتا الامىن، - دەيدى ول اكتەرلەر جايىندا.
سونىمەن قاتار مۇرات ەسجان اڭگىمە بارىسىندا قانداي كريتەرييلەرگە ءمان بەرگەنىن ايتتى.
پورترەتتىك ۇقساستىققا ءمان بەردىك. ونسىز بولمايدى. سەبەبى تانىمال تۇلعالاردىڭ ءتۇرى ادامداردىڭ ويىندا جاتتالىپ قالعان. سىرتقى سيپات سول بەينەگە سايكەس بولماسا، قابىلدانۋى قيىن. وتاندىق كينودا ونداي مىسالدار كوپ. كوپ جاعدايدا ۇقساستىققا قاراماي، اكتەرلىك شەبەرلىككە نەمەسە باسقا ءبىر ماسەلەلەرگە بايلانىستى قابىلداي بەرەدى. ءبىز اتالعان ەكى كريتەرييدى دە قامتۋعا تىرىستىق. ياعني ءتۇرى ۇقساسا، اكتەرلىك شەبەرلىگى دە سايكەس كەلسە، ىشكى رۋحانياتى دا جاقىنىراق بولسا دەگەن... دەگەنمەن «100 پايىز ابايدى كورسەتەمىن، 100 پايىز مۇحتاردى كورسەتەمىن» دەپ ەشكىم ايتپايدى جانە ونى تالاپ ەتۋ دە ورىنسىز بولار ەدى، - دەيدى رەجيسسەر.
ءتۇسىرىلىم قىركۇيەكتە باستالىپ، قاراشادا اياقتالدى
جاسىراتىنى جوق، ءبىز تەز- تەز بولعاندى قالايمىز عوي. اباي جىلىنىڭ وزىنە دايىندىعىمىز، جالپى دايىندىعىمىز 2-3 اي قالعاندا باستالدى. سوندىقتان سەريالدى ءتۇسىرۋ شەشىمى قابىلدانعان سوڭ، وعان وسى جىلدىڭ باسىندا كىرىسە باستادىق. جوبانى جاساۋعا اقپان ايىندا كىرىستىك. ماتەريال جيناۋ، ىزدەنۋ جۇمىستارىنا. ءبىراق كەيىن پاندەميا كەلىپ، كارانتين باستالدى. وسىلايشا، جۇمىس كەيىنگە شەگەرىلەتىن بولدى. ونىڭ ۇستىنە كارانتين ءبىر قاتاڭداتىلىپ، جەڭىلدەتىلىپ جۇرگەندە ءبىزدىڭ ءتۇسىرىلىم جۇمىستارىمىز كۇزگە دەيىن شەگەرىلدى. ءتۇسىرىلىمدى قىركۇيەك ايىنىڭ ورتاسىنان باستاپ، قاراشانىڭ سوڭىندا بىتىردىك، - دەيدى ول سەريالدىڭ تۇسىرۋگە كەتكەن ۋاقىت تۋرالى.
سونداي- اق رەجيسسەر ءتۇسىرىلىم كەزىندە قيىندىقتارعا دا تاپ بولعانىن جاسىرمادى.
ءتۇسىرىلىم جۇمىستارىنا كارانتين تالاپتارى ءبىرشاما قيىندىق كەلتىردى. ودان بولەك، بىزدە تاريحي عيماراتتار ساقتالماعان - ول دا ۇلكەن قيىندىقتىڭ ءبىرى بولدى. دەكوراتسيا سالۋعا تەليەۆيزيانىڭ بولەتىن قارجىسى جەتىسپەيدى. سوندىقتان باردى ۇقساتىپ، جوقتان بار جاساپ، ەسكى عيماراتتىڭ الدىندا، ءىشىن بولەك جەردە، سىرتىن بولەك جەردە تۇسىرۋگە تۋرا كەلدى. ونىڭ ءبارى شىعىن، ۋاقىت، شىعارماشىلىق شەكتەۋ. تاعى ءبىر قيىندىعى - قارجىعا كەلىپ تىرەلدى.
بىزدە «كيىز ۇيلەر نەگە جۇپىنى؟ اتتار نەگە از؟ ماسسوۆكاداعى ادامدار نەگە تاريحي شىندىققا سايكەس ەمەس؟» دەگەن سياقتى سىندار ءجيى ايتىلىپ جاتادى. ونىڭ بارلىعىن ءبىز كوردىك، بىلدىك. وسىنداي قيىندىقتاردى مۇمكىندىگىنشە ەڭسەرۋگە تىرىستىق. سونىمەن قاتار وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن دەرەكنامالىق جاعىنان، تاريحي دالدىك جاعىنان جانە كەيىپكەردىڭ ىشكى پسيحولوگيالىق كۇيىن بەرۋ جاعىنان كۇشىمىزدى سالدىق، - دەپ اتاپ ءوتتى.
تاعى ءبىر ماسەلە - ۋاقىت. سەبەبى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن سەريال كورسەتىلىپ ءبىتۋى كەرەك بولدى. پوست پروداكشن دەگەن - ۇلكەن پروتسەسس. مونتاج بار، دىبىس، مۋزىكا، بوياۋ، گرافيكا - ءارقايسىسى ءوز الدىنا بولەك جۇمىس، اربىرىنە ءتيىستى ۋاقىت ارنالۋى كەرەك.
« قازاقشا سۋبتيترلار نەگە جوق « (ورىسشا سوزدەردىڭ اۋدارماسى) دەگەن سىن تاعىلىپ جاتىر. شىنىن ايتۋ كەرەك، ول - ۋاقىتتىڭ تاپشىلىعىنان بولعان دۇنيە. ونى قازىر جوندەۋگە تىرىسىپ جاتىرمىز. ول تۇزەلەدى. قازىر پروتسەسس ۇستىندە، - دەدى ول ايتىلعان سىن تۋرالى.
تاريحي عيماراتتار زاماناۋي تۇرگە ەنىپ كەتىپتى
قاي جەردە تاقىرىپقا سايكەس كەلەتىن لوكاتسيا بولدى، سول جەردە تۇسىردىك. ءتۇسىرىلىم جۇمىستارى نەگىزىنەن الماتى، سەمەي، تەكەلى، تالعار قالالارىندا، ۇزىناعاش، مىڭبايەۆ سەكىلدى ەلدى مەكەندەردە، شامالعاندا، ماتايدا، اسى جايلاۋىندا ءوتتى. كينو ءۇشىن كوشىپ- قونۋ دەگەن ۋاقىت پەن قارجىنىڭ سورى. ونى كينو سالاسىنىڭ ماماندارى جاقسى بىلەدى. وسى جەردە ايتا كەتەتىن ماسەلە بار. وتە كوپ ەسكى عيماراتتار بۇزىلىپ جاتىر. ءتىپتى ورال، پاۆلودار جانە سەمەيدەگى ەسكى عيماراتتار بۇرىنعى قالپىنان ايىرىلىپ، ونىڭ ەسىك- تەرەزەسى پلاستيككە اۋىستىرىلىپ، زاماناۋي تۇرگە ەنىپ كەتىپتى، - دەيدى مۇرات ەسجان.
ول تاريحي قۇندىلىق رەتىندە عيماراتتاردىڭ ساقتالىپ تۇرعانى دۇرىس دەيدى.
ول تەك قانا كينو ءۇشىن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار تاريحىمىزدىڭ ساقتالۋى ءۇشىن ۇلكەن قۇندىلىق بولار ەدى. وكىنىشكە قاراي، عيماراتتاردىڭ بەت- بەينەسى وزگەرىپ كەتكەنىن بايقادىق، - دەيدى رەجيسسەر.
1995 -جىلى ارداق ءامىرقۇلوۆتىڭ فيلمىنەن كەيىن كوركەم فيلم (سەريال، فيلم) تۇسىرىلمەگەن ەكەن. تەك بيىل عانا ەكى تەلەارنا ەكى سەريالدى ۇسىندى. ءوزىم ءۇشىن اباي تۋرالى فيلمدەر از سياقتى كورىنەدى. سەبەبى بۇل تاقىرىپ قيىن، تاۋەكەلى مول. سوندىقتان دا كوبى بارا بەرمەيدى دەپ ويلايتىنىن ايتتى.
سىني پىكىرلەر الداعى ۋاقىتتا ايتىلماي قالمايدى
سەريال بىرنەشە كۇن بۇرىن عانا جارىق كوردى. كوپ ادام حابارلاسىپ، پىكىرلەرىن ايتىپ جاتىر. ولاردىڭ ىشىندە، اسىرەسە، زيالى قاۋىم وكىلدەرى، قالام ۇستاعان جۇرتشىلىق كوپ. اناۋ ايتقانداي ءبىر سىني پىكىرلەر كوزىمە تۇسە قويماسا دا، الداعى ۋاقىتتا ايتىلماي قالمايدى دەپ ويلايمىن. مەنىڭشە، كوبىنە سول دەكوراتسيا، ماسسوۆكا، كيىم، كيىز ءۇي ماسەلەلەرىنە قاتىستى بولاتىن شىعار. دەگەنمەن، بۇل ماسەلەگە تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا شاقىرامىن. كوپ دۇنيە ءبىزدىڭ قولىمىزدا ەمەس، - دەدى رەجيسسەر مۇرات ەسجان.
سويتە تۇرا قازاقتىڭ بۇرىنعى ءومىرىن كورسەتكەندە مالىندىرىپ سۋرەتتەي الماساق تا، ورەسكەل قاتەلىكتەرگە جول بەرمەي، شىنايىلىققا جاقىن ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسقاندارىن جەتكىزدى.
ول جاعىنان ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلىنىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. رەداكتور رەتىندە تۇسىرىلىمگە باستان- اياق قاتىسىپ، كيىز ءۇيدىڭ جابدىقتالۋى، ات ابزەلدەرى سەكىلدى ۇساق- تۇيەككە دەيىن ارالاسىپ، باردى ۇقساتۋعا بارىن سالدى. ول كىسىنىڭ ايتاتىنى بار - كورىنىستىڭ عانا ەمەس، ءۇننىڭ، ءسوزدىڭ دە دەكوراتسياسى بار. دۇرىس ءسوزدى تاڭداپ، ونى دۇرىس دىبىستاۋدىڭ دا ماڭىزى تاريحي تۋىندى ءۇشىن دەكوراتسيادان ارتىق بولماسا، كەم ەمەس. مىنە، وسى جاعىنان ءمۇلت كەتپەۋگە كۇش سالدىق، - دەپ ءتۇسىردىردى ول.
رەجيسسەر فيلم ەكرانعا شىقپاي جاتىپ كامشات جولدىبايەۆانىڭ رولگە الىنۋى بويىنشا سىن- پىكىرلەر ايتىلا باستاعانىن، كەيىن ەكرانعا شىققان سوڭ ونىڭ فيلمدەگى اكتەرلىك ەڭبەگىنە وڭ باعالارىن بەرىپ جاتقانىن بايقاعانىن ايتتى.
جىل سايىن مەملەكەتتىك ارنالار جوبالار قابىلدايدى. وسىعان بىرنەشە جوبامىزدى ۇسىندىق. ازىرگە بەلگىسىز. جوسپار دەگەن نارسە ويدا جۇرەتىن نيەت. ءبىراق وتكەن جىلى جازدا «ابايدى» تۇسىرەمىن دەگەن جوسپار مۇلدە بولعان جوق. سول سياقتى كەيدە جوسپاردان تىس، ويلاماعان، كۇتپەگەن جوبالار جۇزەگە اسىپ كەتۋى مۇمكىن، - دەپ قورىتىندىلادى مۇرات ەسجان.
گۇلجان رامانقۇلوۆا
https://baq.kz
