«سولتۇستىك بىزدىكى». مۇندا قازاقتىڭ ۇلى باتىرلارى جەرلەنگەن - فوتو
وسىعان بايلانىستى ءتىلشى رەسەيمەن شەكارالاس اۋدانعا بارىپ، قازاق باتىرلارى جەرلەنگەن كەسەنەدە بولدى.
پەتروپاۆلدان بۇل جەرگە جەتۋ ءۇشىن الدىمەن ەگىستىك، ورمان جانە كەم دەگەندە ءبىر تاۋدان ءوتۋ كەرەك.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ايىرتاۋ دەگەن اۋدان بار. مۇندا ساۋمالكول اۋىلى ورنالاسقان. ول رەسەي شەكاراسىنا جاقىن. ءتىپتى، بۇل جەردەن قاراساي مەن اعىنتاي باتىرلاردىڭ كەسەنەسىن دە كورۋگە بولادى.
كەسەنەدە شىراقشى بار. ونىڭ ءۇيى جاقىن ماڭدا ورنالاسقان.
ول وسىندا 2000 -جىلى كوشىپ كەلىپتى.
اڭگىمە بارىسىندا «وتباسىمەن 20 جىل بويى مۇندا قالاي تۇرىپ جاتىر، قورقىنىشتى ەمەس پە؟» دەگەن وي دا كەلدى.
ءبىراق اياز بەن جەلگە قاراماستان كەسەنەگە كەلگەن زيارات ەتۋشىلەردى كورىپ، شىراقشىنىڭ جالعىزسىرامايتىنىن تۇسىندىك. شىراقشى سامميدين وماروۆ زيارات ەتۋشىلەر وسىندا جىل سايىن كەلەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«بۇل جەر - ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز، تاريحىمىز. ەسىم حان تۇسىندا باتىرلار بۇل جەردى جاۋدان قورعادى. ەكەۋى جاي عانا جاۋىنگەر ەمەس، جاقىن دوس بولدى. قاراساي مەن اعىنتاي رۋحى بيىك، مىقتى ادامدار ەدى. 1643 -جىلى قازىرگى ومبى مەن تومسك ماڭىندا ولار قازاق باتىرلارى كومەككە كەلگەنشە جاۋمەن 18 كۇن شايقاستى. بۇل ولكەدە ءالى كۇنگە دەيىن قازاقتار تۇرادى»، - دەيدى ول.
سامميدين كەيبىر رەسەيلىك ساياساتكەرلەردىڭ «سولتۇستىك وڭىردە قازاقتار بولماعان» دەگەن پىكىرىنە قاتىستى ءوز ويىن ايتتى (وسىعان دەيىن رەسەيلىك دەپۋتات «قازاقستان بولعان جوق، سولتۇستىك قازاقستاندا ادامدار مۇلدە قونىستانعان جوق» دەپ مالىمدەگەن ەدى).
«مەن بۇل پىكىرگە قارسىمىن. وعان دەيىن مۇندا قازاقتار تۇرعان. ونى جەر- سۋ اتاۋلارىنان بايقاۋعا بولادى. بارىندە قازاق اتاۋلارى بار. ول زاماندا قازاقتىڭ جەرى كەڭ بولدى عوي. حالقىمىز جىلقى جايدى. كوكشەتاۋ مەن پەتروپاۆل ماڭىندا حاندى اق كيىزگە كوتەردى»، - دەيدى شىراقشى.
ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل ءوڭىردىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. ءتىپتى، قازىرگى رەسەي قالالارىنىڭ اتاۋى قازاق سوزدەرىنە سايكەس كەلەدى.
«ومبى، تومسك، ساراتوۆ، ورىنبور، قورعان، سىكتىۆكار، چيتا، پەرم، بايكال، تۇمەن (تيۋمەن). بۇل اتاۋلار قازاق سوزىنە سايكەس كەلەدى»، - دەيدى ول.
ءبىز كەسەنەگە جاقىندادىق. سامميدين كىرەبەرىستەگى ورناتىلعان الىپ نايزالارعا نازار اۋدارۋىمدى سۇرادى.
«بۇرىندا ادامداردىڭ قانداي مىقتى بولعانىن ەلەستەتىپ كورىڭىزشى. نايزامەن جاۋعا قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن كۇش كەرەك قوي»، - دەيدى شىراقشى.
«مۇندا ۇلى باتىر قاراساي جەرلەنگەن»، - دەپ سامميدين كەسەنەنىڭ ىشىنە كىرىپ بارا جاتىر. باتىر 1598-1671 -جىلدار ارالىعىندا ءومىر ءسۇرىپتى.
«قازاقتىڭ ءداستۇرى بويىنشا قابىرگە وسىنداي تاستار قويىلعان. بىرەۋى وسىندا باتىر جەرلەنگەنىن، ال ەكىنشىسى مۇندا اۋليە ادام جاتقانىن بىلدىرەدى»، - دەپ تۇسىندىرەدى ول قاراڭعى دالىزبەن ءوتىپ بارا جاتىپ.
«مۇندا اعىنتاي باتىر جەرلەنگەن»، - دەيدى شىراقشى. ول 1599 - 1672 -جىلدار ارالىعىندا ءومىر ءسۇرىپتى.
وڭىردەگى مادەنيەت باسقارماسى قوس باتىردىڭ ەرلىگىن قىسقاشا ايتىپ بەردى:
«XVII عاسىردا ەسىم حان تۋىنىڭ استىندا شاپىراشتى رۋىنان شىققان اتاقتى قاراساي مەن ارعىن رۋىنان شىققان اعىنتاي باتىرلار بۇل جەردى جاۋدان قورعادى. جوڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە ەسىم حاننىڭ اسكەرىن 18 جاستاعى قاراساي باتىر باسقاردى. ال ارعىن اعىنتاي ونىڭ كومەكشىسى ءارى ادال دوسى بولدى. باتىرلار 48 جىل ىشىندە جاۋعا قارسى 200 دەن اسا شايقاسقا قاتىستى. ەكەۋى دە قۇلشىنباي توبە شوقىسىندا جەرلەنگەن».
باتىرلارعا ارنالعان مەموريال كەشەنى 1999 -جىلى سالىنىپتى.
«مۇندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ العاش رەت كەلگەندە ءوز جولداۋىن وسىندا قالدىردى. تاستىڭ استىندا كاپسۋلا بار. ءبىز ونىڭ ۇستىنە بەتون قۇيىپ تاستادىق. ەلباسىنىڭ جولداۋى سوندا جاتىر. مەن ءبىر كەزدەسۋدە «قۇرمەتتى، پرەزيدەنت، ءسىزدىڭ حاتىڭىزدى قاشان وقۋعا بولادى؟» دەپ سۇرادىم. ول «قازاقستان ەگەمەندىگىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىندا ونى ۇرپاعىمىز وقىسىن» دەپ جاۋاپ بەردى»، - دەيدى سامميدين وماروۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا، مۇندا قاراساي مەن اعىنتايدان باسقا كوپتەگەن باتىر جەرلەنگەن.
«بەلگىسىز قورعاندار كوپ، بارلىق جەردە باتىرلار جەرلەنگەن، زيراتتار كوپ، قىس مەزگىلىندە وعان جەتۋ قيىن، قار قالىڭ»، - دەيدى ول.
بۇل تۋرالى س ق و مادەنيەت باسقارماسىنىڭ سايتىندا دا جازىلىپتى:
«قازبا جۇمىستارى كەزىندە مۇندا بويى شامامەن 2 مەتر بولاتىن باتىردىڭ سۇيەگى تابىلدى. ونىڭ جانىندا اۋىر قىلىش پەن ساۋىت بولعان».
كەسەنەگە باراتىن جولدى كورسەتكەن جەرگىلىكتى تۇرعىن امانبەك ماحمەتوۆ تە كوپتەگەن قازاقستاندىق سياقتى رەسەيلىك دەپۋتاتتاردىڭ قازاقستاننىڭ سولتۇستىك جەرىنە قاتىستى مالىمدەمەسىن جۇرەگىنە جاقىن قابىلداپتى.
امانبەك ايىرتاۋ اۋدانىنىڭ كاسىپكەرلىك جانە تۋريزم ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەكەن. الايدا ول مەنىڭ سۇراعىما مەملەكەتتىك قىزمەتكەر رەتىندە ەمەس، قازاقستان ازاماتى رەتىندە جاۋاپ بەردى.
«بويىمدى اشۋ قىستى. سەبەبى، قاراساي مەن اعىنتاي باتىرلار اڭىز اڭگىمەنىڭ كەيىپكەرى بولعان جوق. ولار ومىردە بولعان ادامدار. بوگەنباي، ابىلاي، ناۋرىزباي، كەنەسارى دا ومىردە بولدى. ال كەنەسارى وتانىمىزدى قورعاۋ ءۇشىن 11 جىل جاي سوعىستى ما؟ جوق! تاريحتى بۇرمالاۋعا بولمايدى. قازاقتار وسىندا تۇرعان، قۇداي قولداپ، تۇرا بەرسىن! بۇل - مەنىڭ جەكە پىكىرىم»، - دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن امانبەك ماحمەتوۆ.
بۇل اۋداندا تاعى ءبىر كەرەمەت ورىن بار.
ارحەولوگتار سوناۋ 1980 -جىلى بوتاي قونىسى دەپ اتالاتىن جەردى تاپقان. تابىلعان زاتتار وسىدان 5,5 مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن ادامداردىڭ بيە ءسۇتىن ىشكەنىن كورسەتەدى. جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ الدىمەن وسى بولىكتەردە بولعان دەپ ەسەپتەلەدى.
ءوڭىردىڭ وسىنداي تاريحى بار.
اۆتورى: رەنات تاشقىنبايەۆ
