جولاۋشى تۇردىعۇلوۆ: دومبىرانى كەز كەلگەن ۇلت تۇسىنەدى
«ۇكىلى دومبىرا» سايىسىنىڭ باس جۇلدەگەرى، «التىن دومبىرا» سىيلىعىنىڭ يەگەرى، شەتەلدەگى ءتۇرلى قولونەر كورمەلەرىنە قاتىسىپ، قازاقتىڭ دومبىراسىن دارىپتەپ جۇرگەن، نۇرسۇلتان نازاربايەۆ پەن رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينگە جەكە دومبىرا مەن قىلقوبىز جاساپ بەرگەن شەبەر قازىرگى تاڭدا «قازاقتىڭ ستراديۆاريى» اتانىپ، حالىقتىڭ زور ىقىلاسىنا بولەنگەن.
ءۇش مىڭعا جۋىق اسپاپ جاساعان
1950-جىلى مارقاكولدە ومىرگە كەلگەن جولاۋشى ءابىلعازى ۇلى العاشقى دومبىراسىن اسكەردە ءجۇرىپ، 19 جاسىندا جاساعان ەكەن. سودان بەرى ەلۋ جىلدىڭ ىشىندە ءۇش مىڭعا جۋىق اسپاپ جاساعان، ونىڭ ەكى مىڭنان استامى قازاقتىڭ قۇدىرەتتى قارا دومبىراسى ەكەن. ايتۋىنشا، قازاق ەستراداسى مەن ونەر وردالارىندا جۇرگەن دومبىرالاردىڭ جارتىسىنان استامى ءدال وسى جولاۋشى اعانىڭ قولىنان شىققان. ءبىر عانا قۇرمانعازى اتىنداعى حالىق اسپاپتار وركەسترى تۇگەلدەي جولاۋشى اعانىڭ دومبىراسىمەن «جاساقتالعان».
«بالا كۇنىمدە جانىمدا ۇنەمى باكى جۇرەتىن. ونىمەن اعاش جونعاندى جاقسى كورەتىن ەدىم. دومبىرا جاساۋدى ماعان ەشكىم ۇيرەتكەن ەمەس. تەك اۋىلدا جۇرگەنىمدە اركىمنىڭ ۇيىندە جاتقان-تۇرعان، سىنعان، سىزات تۇسكەن دومبىرالاردى جيناپ جوندەپ جۇرەتىنمىن. ول كەزدە دومبىرا جاساعان ەمەسپىن. اسكەردە جۇرگەن كەزىمدە دومبىرا شەرتەتىن ءبىر جىگىت دومبىرا جاساۋعا ءوتىنىش جاساپ، سوندا العاش دومبىرا جاساعان ەدىم.
دومبىرا شەرتۋدى دە سودان ۇيرەندىم. كەيىن قالاعا كەلىپ، دومبىرا جاساۋدى قولعا الدىم. شىنىمدى ايتسام، دومبىرا جاساۋعا تۇرتكى بولعان باستى نارسە - فابريكادا جاسالعان دومبىرالاردىڭ ساپاسىزدىعى، قوڭىر ۇننەن جۇتاڭدىعى ەدى. اۋىلدا جۇرگەندە دە قاسيەتتى دومبىرانىڭ قوڭىر ءۇنىن قالاي قايتارۋ كەرەك دەپ ويلانىپ، زەرتتەپ جۇرەتىنمىن، كەيىن كوپ ەكسپەريمەنت جاساپ، جان تەبىرەنتەر بوياۋى قانىق قوڭىر ءۇندى تاپتىم. ءتۇرلى قىزمەتتە جۇرسەم دە، دومبىرا جاساۋدى جانىمنان تاستاعان ەمەسپىن، ۇنەمى ىڭكارلىگىم ەسىپ تۇراتىن»، - دەيدى جولاۋشى اعا.
ەرتەرەكتە قازاق حالقى دومبىرانىڭ ىشەگىن قوي مەن ەشكىنىڭ ىشەگىنەن جاساپ تارتاتىن بولعان. كەپتىرىلگەن ىشەك دومبىرانىڭ ءۇنىن قوڭىر، اۋەزدى ەتەدى. ءبىراق مۇنداي ىشەكتەر تەز ءۇزىلىپ قالادى. اسىرەسە، وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى ۇلتتىق اسپاپتار وركەسترى قۇرىلا باستاعان كەزدە مۇنداي دومبىرانىڭ شاپشاڭ كۇيلەردى ورىنداۋعا كۇشى جەتپەي ءۇزىلىپ كەتە بەرەتىن. احمەت جۇبانوۆ باستاعان عالىمدار توبى دومبىرانى ءبىراز وزگەرتىپ، وعان قارماق ءجىپ تاعىپ، ىلە قيمىلىن ارتتىرعانداي بولدى. ءبىراق بۇل قازاقتىڭ دومبىراسىنا، ونىڭ اكۋستيكاسىنا زور زيان كەلتىردى.
«بۇگىنگى تاڭدا شەبەرلەرىمىزدىڭ كوبى دومبىرانىڭ كونە ءۇنىن قايتارعىسى كەلەدى. سول جولدا ەڭبەكتەنىپ جاتىر. كەزىندە قازاقتار قويدىڭ، ەشكىنىڭ ىشەگىن تازالاپ جۋىپ، ەسىپ، كەرىپ سالعان. ءبىراق تەز ءۇزىلىپ قالادى. دەسە دە مىقتى ىشەك جاساۋدىڭ دا ءتاسىلى بار ەكەن، ونى كەيىن ءبىلدىم. ىشەكتى اۋەلى تۇزدى سۋعا سالىپ، ءبىر تاۋلىكتەي ءپىسىرۋ كەرەك ەكەن. سوندا ىشەكتىڭ ءتۇسى ءموپ-ءمولدىر بولىپ وزگەرەدى. سوسىن بارىپ ءيىرىپ، اعاشقا تاعىلىپ سوزىلادى. سوندا ىشەك جۇقارىپ، سوزىلادى. وسى ادىسپەن ازىرلەنگەن ىشەك ۇزاق ۋاقىت ۇزىلمەيدى»، - دەيدى شەبەر.
اعاشتى قىستا دايىنداعان ءجون
جولاۋشى اعا ۇيرەنگەن ونەرىن جاستارعا سىڭىرۋگە قۇشتار، سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا شاكىرت تاربيەلەپ وتىرعان بىردەن-ءبىر شەبەر سانالادى.
«كەيبىر جاندار دومبىرا جاساۋدىڭ قۇپياسىن ساقتاپ، سىرىن ايتپاي جاتادى. ءبىراق ونەر حالىققا ورتاق قوي، ونى سارقىپ قالۋعا بولمايدى. مەن ءوز ءبىلىمىمدى ەلگە ۇيرەتۋدەن جالىقپايمىن. دومبىرا جاساۋدى ۇيرەنەمىن دەپ كەلگەن جانعا ەسىگىم اشىق. ويتكەنى ءوز ونەرىمدى ۇيرەتىپ كەتكىم كەلەدى. قازاقتىڭ دومبىراسى ولمەسە دەگەن تىلەك بار. سول ءۇشىن دومبىرامەن اۋەستەنىپ جۇرگەن جاستار ۇلگى السىن، ونى جاساۋدىڭ ءادىس-ءتاسىلىن ۇيرەنسىن دەپ، كوپ جىلدىق زەرتتەۋلەرىمدى توپتاستىرىپ، كىتاپ جازىپ ءجۇرمىن. اعاشتى قاشان جانە قالاي دايىنداۋ كەرەك، دومبىرانى قاي ۋاقىتتا جاساعان ءجون، قانداي ءادىس-ءتاسىل كەرەك - ءبارى كىتاپتارىمدا ءتۇسىندىرىلىپ جازىلعان»، - دەيدى شەبەر.
سوعان قاراماستان دومبىراتانۋشى عالىم اسپاپقا قاي ۋاقىتتا اعاش دايىنداۋ كەرەگىن ايتا كەتتى.
«اعاشتى قىستا دايىندايمىن. ويتكەنى جازدا اعاش وسەدى، بويىندا ىلعال كوپ بولادى. ال قىستا اعاش ۇيىقتايدى، ونە بويىنداعى ىلعال مەن سۋدىڭ بارلىعىن تامىرىنا جينايدى، جەرگە جىبەرەدى. قاقاعان اياز دا اعاشتى قىسا تۇسەدى. ياعني، قىستا اعاش ابدەن ءسىڭىپ كەبەدى. كەپتىرىلگەن اعاشتىڭ اكۋستيكاسى زور كەلەدى، سول ءۇشىن اعاشتى جيىرما جىل كەپتىرۋ كەرەك. ال كەيبىر شەبەرلەر اعاشتى كەسە سالىپ جاساپ جاتادى، ول دۇرىس ەمەس»، - دەيدى جولاۋشى اعا.
اعاشتى تاڭدار الدىندا اتالىق اعاشتارعا قاراعاندا انالىق، ۇرعاشى اعاشتاردى تاڭداعان ءجون ەكەن. ويتكەنى انالىق قاراعايدىڭ بويىندا بۇتاقتارى از، جۇمىر كەلەدى. ال بۇتاعى از اعاش - دومبىرانى شاۋىپ جاساۋعا تاپتىرماس ماتەريال.
شاكىرتتەرى وزىپ جاتىر
جولاۋشى تۇردىعۇلوۆ - دومبىرا جاساۋ تەحنولوگياسى مەن عىلىمدى ۇشتاستىرا بىلگەن شەبەر. سوندىقتان ونەر يەلەرى اراسىندا شىعىس قازاقستاندىق شەبەردىڭ دومبىراسىنا دەگەن سۇرانىس جوعارى. قولونەرشى قازىردە اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ساندىك قولونەر كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى. اعاشتى كوركەمدەپ وڭدەۋ پانىنەن ءدارىس وقيتىن پروفەسسوردىڭ شەبەرحاناسىنا دومبىرا جاساۋدى ۇيرەنگىسى كەلەتىن جاستار جىل سايىن كوبەيىپ كەلەدى.
«وسى كۇنگە دەيىن شەبەرحانامدا 100 دەن اسا ستۋدەنت وقىپ شىقتى. سونىڭ 50 دەن استامى دومبىرا جاساۋمەن اينالىسادى، 20 دان استامى دومبىرانى كاسىبي تۇردە جاسايدى. كەيبىرى مەنەن دە اسىپ ءتۇستى، ءوزىم بايقاپ جۇرەمىن. مىسالى، ەردوس راحىمبەكوۆ، الماس مۇستافايەۆ، تالعاتجان اسىلوۆ»، - دەيدى شەبەر.
شەتەلدىكتەر قازاقتىڭ دومبىراسىن قۇرمەتتەيدى
جولاۋشى اعامىز شەتەلدە ۇيىمداستىرىلعان كورمەلەردەن قالمايدى، الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە وتكىزىلەتىن قازاقستان، نۇر-سۇلتان، الماتى كۇندەرى سىندى مادەني شارالارعا قاتىسىپ، قازاق قولونەرىن الەمگە تانىتىپ ءجۇر. دۇنيەجۇزىن ارالاعان شەبەردىڭ ايتۋىنشا، قازاقتىڭ قوڭىر دومبىراسى مەن قىل قوبىزىنا دەگەن شەتەلدىكتەردىڭ قىزىعۋشىلىعى تاماشا، قازاقتىڭ كۇيىن ۇيىپ تىڭدايدى.
«قازاقتىڭ دومبىراسى مەن قوبىزىن شەتەلدىكتەر وتە قۇرمەتتەيدى، جاقسى كورەدى. دومبىرامەن، قوبىزبەن كۇي ويناپ وتىرساڭ، ەشكىم اينالىپ وتپەيدى، تىڭداپ قىزىعادى. كورەيادا وتكەن كورمەدە دومبىرا جاساپ جاتقانىم، ورتەكەمەن كۇي ويناعانىم كارىستەردى تاڭداي قاقتىردى. ال ءۇندىستاندا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك قولونەر كورمەسىندە دومبىرا مەن قوبىزعا ەرەكشە ءمان بەرىلدى، ونىڭ جاسالۋ تەحنولوگياسى، ءۇنى جوعارى باعاعا يە بولدى. جيىرما جىل بۇرىن اۆستريادا ۇيىمداستىرىلعان مۋزىكا كونگرەسىندە مەن جاساعان نارقوبىز مامانداردىڭ جوعارعى باعاسىن الدى. قازاقتىڭ دومبىراسىن كەز كەلگەن ۇلت تۇسىنە الادى دەپ ويلايمىن»، - دەيدى جولاۋشى اعا.
قازىرگى تاڭدا جولاۋشى تۇردىعۇلوۆ قازاقتىڭ كونە اسپاپتارىن وياتۋدى، ونى جاڭعىرتۋدى قولعا الا باستادى. ايتۋىنشا، قازاقتا ۇلتتىق اسپاتار وتە كوپ، 40 تان استام ءتۇرى بار. دومبىرا، قىلقوبىز، نارقوبىز، جەتىگەن، شەرتەر، سازگەن، داۋىلپاز، سىلدىرماق دەپ ءتىزىپ ايتا بەرۋگە بولادى. قازىر جەتىگەندى قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسىپ جاتىر، 20 شاقتى اسپاپ جاساعان.
«قازاقتا قوبىزدىڭ ورنى ەرەكشە، بۇگىنگى تاڭدا قوبىزعا دەگەن الەمنىڭ، حالىقتىڭ قىزىعۋشىلىعى كۇشەيگەن. قوبىزدىڭ ۇنىنە سۇيسىنگەن، كوزقاراسىن وزگەرتكەن جان كوپ. ونىڭ ۇستىنە، قوبىزدىڭ قاسيەتى دە سول - ونى وزگەرتە المايسىڭ. ونىڭ شەگىنە تەك جىلقىنىڭ عانا قىلى ەسىلىپ سالىناتىندىقتان، ونىڭ ءۇنىن وزگەرتۋ مۇمكىن ەمەس»، - دەيدى شەبەر.
massaget.kz
