تايلاق پالۋان قاداعان ءزىلتاس

سونىڭ ىشىندە كوكجارلى كوكجال باراقتىڭ شوبەرەسى تايلاق پالۋان تۋرالى مىنانداي دەرەكتەر جازىلىپتى: «مۇنداي اۋىر تاستى كوتەرۋ بۇرىن- سوڭدى قازاق تاريحىندا بولعان ەمەس. جاۋ ءتۇسىرىپ، تۋ العان بۇرىنعى جاۋگەرشىلىك زاماندا بۇل جاعداي تاڭسىق بولماسا دا، بۇگىنگى كۇنى وتە تاڭقالارلىق نارسە. سەنساتسيالىق حابار دەپ ايتۋعا تۇرارلىق. باراقتىڭ قازاق ايەلىنەن تۋاتىن بوستاننىڭ ۇلى تايلاق پالۋان كوتەرىپ اكەلىپ ورناتتى دەيتىن ماماتاس كۇرشىم وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا « قىزىلتاس« دەگەن باراقتىڭ ەسكى جۇرتىندا جەتپىسىنشى جىلدارعا دەيىن تۇردى. اققۇرىش تاستان ويىپ الىنعان مەڭگىر ەنيسەي القابىنىڭ كونە بالبالدارىنا ۇقساس، سالماعى ءۇش توننادان ارتىق ەدى، كەيىننەن تراكتورىنىڭ كۇشىن سىناعان بىرەۋ قۇلاتىپتى دەگەندى ەستيمىز».

بۇل دەرەك بەلگىلى وقىمىستى سابەتقازى اقاتايدىڭ «نايمان حاندىعى» اتتى كىتابىنان الىندى.

تاناش قايىربايەۆتىڭ ەتنوگرافيالىق دەرەگىنە قاراعاندا، باراقتىڭ دۋلىعاسىنىڭ ىشكى شەڭبەرى 13 سۇيەم ەكەن. بۇل باراقتىڭ الىپ دەنەلى ادام بولعاندىعىن اڭعارتادى. وسى باتىر بابادان تۋعان نەمەرەنىڭ الىپ بولماسقا، 3 توننالىق تاستى كوتەرمەسكە قاقى جوقتاي. كوكجال باراق ءومىرىن زەرتتەۋشى قارت جۋرناليست سوۆەتحان قاليعوجين تايلاق بابا كوتەرگەن اۋىر تاس قازىرگى كەزدە تەرەكتىبۇلاق اۋىلىنىڭ جوعارعى جاعىنداعى « قىزىلتاس» دەگەن جەردە ءالى جاتقانىن ايتتى. وكىنىشتىسى، بۇعان دەيىن شىعارعان كىتاپتارىندا سول تاستى ءتۇسىرىپ، جاريالاماپتى.

ماقالادا ات سابىلتىپ كەلگەن ازاماتقا مەن، سوۆەتحان قاليعوجين، تايلاق كوتەرگەن تاستىڭ «مەرت» بولعانىن ايتىپپىن. سول تاستىڭ باسى- قاسىندا ءجۇرىپ، مۇنداي اعاتتىققا بارۋىم مۇمكىن ەمەس. ادام ۇنەمى ءبىر قالىپتا جۇرمەيدى عوي، بالكىم ول كىسى سونداي ءبىر ىڭعايسىز ساتتە كەزدەسكەن شىعار، ەسىمدە جوق. ەگەر سولاي دەگەن بولسام ايىپقا بۇيىرما ءىنىم، ەندى جاقسى حابار ايتايىن. تايلاق بابامىز قاداعان تاس ءدىن امان سول ورنىندا تۇر. وتكەن 2018 -جىلى شىلدەنىڭ 18 ىندە، سارسەنبى ءساتتى كۇنى ارنايى بارىپ سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الدىم.

راس، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن تايلاق پالۋان تۋرالى قالام تارتقام جوق. ونىڭ دا سەبەبى بار. اۋەلى شاما- شارقىمىزعا قاراي تايلاقتىڭ اتاسى، مەنىڭ بابام كوكجال باراقتىڭ رۋحىن جاڭعىرتۋ مىندەتى تۇردى الدىمىزدا. وسى ورايدا باراقتىڭ باتىر بالاسى دوستان تاراعان ۇرپاعى تاناش قايىربايەۆ ەكەۋىمىز تىزە قوسىپ، ءبىرتالاي شارۋا تىندىردىق. جيعان- تەرگەندەرىمىز مەرزىمدى باسىلىمداردا جاريالانا باستادى. تايلاق پالۋان جايىندا جيعان- تەرگەنىمىزدى جارىققا شىعارماي، كەشەۋىلدەتىپ جۇرگەنىمىزگە وسى سەبەپ بولدى.

تايلاق بالۋاننىڭ سۋرەتىن سالعان - ماۋلەن سماعۇل ۇلى

تايلاق پالۋان جايىندا جازبا دەرەكتەر جوق. ارحيۆتەردى كوپ اقتارعان سابەتقازى اقاتاي دا وسىنى ايتقان ەدى. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز كارىقۇلاق، كونەكوز قاريالاردان ەستىگەندەرىمىز، سايىپ كەلگەندە اۋىزشا تاريح دەرەكتەرى.

تايلاق بوستاننىڭ بالاسى ەمەس، نەمەرەسى. كوكجال باراقتىڭ قويبيكە دەگەن بايبىشەسىنەن بوستان، دوس، كادىر دەگەن ءۇش ۇل تۋادى. بوستاننان جىرىق، ايۋسارى، تەمىربەك، ەسكەلدى، بوگەنباي، قابانباي، شەگىر ومىرگە كەلەدى. دوستىڭ بالالارى - كوكى، جولدىقۇرت، بالاعاز، بەكتاس، جانتاس، مايلى؛ كادىردەن - تۇكتى، قۇدايقۇل، كۇرتقاتاي تۋادى.

بوستاننىڭ جىرىقتان كەيىنگى بالاسى ايۋسارىنىڭ ءتورت ۇلى بولادى. تايلاق سونىڭ ەڭ كەنجەسى. ادەتتە باراقتىڭ بالالارىنىڭ وسالى جوق. دوس اكەسىمەن بىرگە باستان- اياق جوڭعارلارعا قارسى سوعىسقا قاتىسادى. ال بوستان مەن كادىر سوعىسقا تىكەلەي قاتىسپاسا دا، اكەلەرىنىڭ شەشىمىمەن كەيىنگى ەلدى دۇشپانداردان قورعاۋشى بولادى. بۇلاردىڭ بالالارىنان تاراعان ۇرپاقتارىنىڭ ىشىندە باتىر دا، بالۋان دا بار. اسىرەسە، دوستىڭ بالالارىنان تاراعان كەيىنگى ۇرپاقتارىنىڭ بۇگىن دە بىتىمدەرى كەسەك، مىعىم دەنەلى، شەتتەرىنەن قارۋلى.

ال تايلاق بولسا، تىكەلەي باراق اتاسىنا تارتقان الىپ كۇش يەسى. باراق قالبا وڭىرىندە جوڭعارلارمەن ۇلكەن شايقاستىڭ بىرىندە دۇشپاننىڭ ديۋ- قارا اتانعان پالۋانىمەن سىنعا ءتۇسىپ، ءزىل تاستى تاۋدىڭ توبەسىنە جەتكىزىپ، سوعىستىڭ تاعدىرى قازاقتاردىڭ پايداسىنا شەشىلەدى. بۇل وقيعا «كوكجارلى كوكجال باراق» اتتى داستاندا بىلاي دارىپتەلەدى:

ءزىل قارا تاس جونارقاعا جايعاستى،

ناعىز الىپ العان بەتتەن قايتپاستى.

امان- ەسەن باراق جەتتى كومبەگە،

ارتقا تاستاپ ديۋ- قارا مايباستى.

ديۋ- قارا ورتا جولدا ءسۇرىندى،

ءبۇيتىپ سەنىڭ «ديۋ» بولعان ءتۇرىڭدى.. .

شەگىنۋدەن باسقا امالدى كورە الماي،

قالماقتاردىڭ ىرگەلەرى ءتۇرىلدى.

قاعاز جۇزىندە 106 جاسىندا دۇنيە سالعان، ال شىن جاسى 110 عا كەلگەن كوكجال باراقتى تاربيەلەپ وسىرگەن شونانىڭ ۇرپاعى ءيىس اقساقال 5 جاسىندا تايلاق پالۋاندى كورىپتى. مەن سول كىسىدەن باراق جانە ونىڭ ۇرپاقتارى تۋرالى كوپ دەرەكتەر جازىپ العان ەدىم. سونىڭ ىشىندە تايلاق پالۋان دا بار. سول سياقتى باراقتىڭ ۇرپاعى وتەيدىڭ ابىز اقساقالى مۇحامەتقالىم شاياحمەتوۆتەن كەزىندە بوستاننىڭ ۇرپاعى مامىر بولىستىڭ اتقوسشىسى بولعان، ۇزاق جاساعان شەجىرەشى قالي اقساقالدان، ايگىلى دومبىراشى، شەجىرەشى قۇسايىن ۇلى شايقى اقساقالدان، باراقتىڭ باسار اتتى ۇرپاعىنان تاراعان قاري مولدامەن پارا- پار ساۋاتتى، سۇڭعىلا اقساقال توتا راحمەت ۇلىنان العان دەرەكتەردىڭ ءوزى ءبىر توبە.

تايلاقتىڭ شەشەسى قاراۋىلجاسىق ساندىباي دەگەن بايدىڭ ەركە وسكەن جالعىز قىزى ەكەن. ەسىمى اقتولقىن. كەرەمەت قارۋلى بولعان. قارشادايىنان پالۋان اعاسىنا ىلەسىپ اساۋ ۇيرەتىپ، ات قۇلاعىندا ويناعان. جاۋىنگەردىڭ بەس قارۋىمەن سايىستىڭ دا ءادىس- تاسىلدەرىن اجەپتاۋىر مەڭگەرگەن. ايۋسارى (تولەش) دا بالۋان بولعان. بىردە مالعا شاپقان اق ءتوس سارى ايۋدى سويىلمەن ءبىر سوعىپ، سەسپەي قاتىرعان. سودان ايۋسارى اتانىپ كەتىپتى. قاراۋىلجاسىقتا بولعان ءبىر ۇلكەن تويدا بالۋاندىقپەن كوزگە ءتۇسىپ، اقتولقىنمەن تانىسادى. كوپ ۇزاماي بوستان ساندىبايمەن قۇدالاسىپ، قالىڭىن بەرىپ، بالاسىن ۇيلەندىرەدى.

اقتولقىن تايلاققا جۇكتى بوپ جۇرگەندە ايۋدىڭ ەتىنە جەرىك بولادى. بۇل تىلەگى ورىندالىپ مەرزىمى جەتكەندە تولعاعى ۇستاپ، ءۇش كۇن قينالادى. و، عاجاپ، ءۇشىنشى كۇنى ورىستە جۇرگەن تۇيەلەردىڭ ىشىنەن ءبىر اق تايلاق اۋىلعا قاراي تايراڭداي جونەلەدى. بوزداعان قالپى التى قانات اق ءۇيدى ءۇش اينالىپ، اقتولقىن جاتقان تۇسقا ءبۇيىرىن توسەپ جاتا قالادى. سول- اق ەكەن بالا امان- ەسەن ومىرگە كەلەدى. بالا وتە كەسەك ەكەن، قاراپايىم بەسىككە سىيماي، ارنايى بەسىك جاسالادى. اتىن تايلاق قويادى. ءسويتىپ ءاۋ باستان تۇيەنىڭ تايلاعى مەن ادامنىڭ تايلاق ەسىمدى بالاسىنىڭ دوستىعى قالىپتاسادى. مۇنىڭ ءوزى جەكە اڭگىمە.

تايلاق ەرتەگىلەردەگى الىپتارداي ەر جەتەدى. سول كەزدە كۇرشىم ءوڭىرىن مەكەندەگەن كوكجارلى، سارجومارت، بۋرا، اقنايمان رۋلارىندا وعان پار كەلەتىن پەندە بولماعان. مۇنىڭ بۇلتارتپاس ايعاعى باراقتىڭ ەسكى قونىسى قىزىلتاستىڭ باتىسىندا ءبىر شاقىرىمداي جەردە كۇرشىم وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا قاداۋلى تۇرعان ءزىل تاس. بۇل تاستى قاداعان تايلاق پالۋان. الدەكىمدەر بۇل تاستى رۋى تاز اقپالۋان قاداعان دەيدى ەكەن. بۇل بەكەر، تاز رۋىنان شىققان ونداي الىپ ادامنىڭ بولعانى راس بولسا، اقىن بادەلعوجا باراق تۋرالى ەمەس، الدىمەن ءوز باباسى تۋرالى داستان جازاتىن ەدى عوي.

تايلاقتىڭ ءومىر جولى تۋرالى اڭگىمە جەلىسى تىم ۇزاق. ءساتىن سالسا، ول ءوز كەزەگىمەن جالعاسىن تاباتىن شىعار. ازىرشە تايلاق قاداعان تاسقا بايلانىستى وقيعا تۋرالى سوزگە كەزەك بەرگەندى ءجون كوردىك.

ويداعى ەلدەن، قىرداعى ەلدەن، ات اياعى جەتەر جەردەن ايگىلى ادامداردى شاقىرىپ، ۇرپاقتارى بوستان بابالارىنا اس بەرەدى. اس بارىسىندا بايگە، پالۋاندار كۇرەسى، اقىندار ايتىسى، اۋدارىسپاق، كوكپار تارتۋ، قىز قۋۋ ت. ب. ونەردەن سايىس بولادى. كۇرەستەن تايلاقتىڭ ناعاشى جۇرتىنان كەلگەن اقپالۋان قارسى كەلگەننىڭ ءبارىن جىعىپ، باس جۇلدەنى الادى. بايگەدەن باراقتىڭ قالماقتان العان توپجال دەگەن ايەلىنەن تۋعان سارشادان تاراعىن قىستىقتىڭ قوس كۇرەڭى ىركەس- تىركەس كەلەدى. قىز قۋۋدان اقتولقىن تالاي جىگىتتەردىڭ جون تەرىسىن سىپىرادى. استىڭ سوڭعى كۇنى كۇتپەگەن وقيعا بولادى. استى باسقارۋشى ادام: «تايلاق پالۋان مىنا بۇلاقتىڭ (كۇرشىمنىڭ ايرىعى) سول جاعالاۋىنا بوستان اتاسىنا ەستەلىك تارتۋ رەتىندە اناۋ توبەشىكتىڭ ەتەگىندە تىلىمدەلىپ جاتقان تاستاردىڭ ءبىرىن اكەلىپ قادايدى، نازار اۋدارىڭىزدار» دەيدى.

تايلاق اتالمىش جەردەن ءبىر ۇلكەن وڭاشا تاستى ءبىر شەتىنەن كوتەرىپ ارقاسىنا جايعاستىرىپ، قازىرگى تۇرعان جەرىنەن 80 مەتردەي قاشىقتىقتان اكەلىپ، وڭتايلاپ الادى دا، قاپسىرا قۇشاقتاپ، تىك كوتەرىپ بۇلاقتىڭ جاعاسىنداعى سازداۋ جەرگە قادايدى. جەرگە قانشا بولىگى كىرگەنىن كىم ءبىلسىن، بيىكتىگى 2 مەتردەن استام قادالعان ءزىلتاس قاز- قالپىندا سول ورنىندا ءالى تۇر.

سوۆەتحان قاليعوجين، شىعىس قازاقستان وبلىسى

massaget.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى