«ش» - ءبىر تاڭبا، «چ» - مۇلدە جوق: لاتىن قارپىندەگى قازاق الىپبيىنە قانداي وزگەرىس ەنگىزىلىپ جاتىر
وندا قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستارى تولىق قامتىلدى ما؟
ۇكىمەت جانىنداعى قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ لاتىن قارپىندەگى قازاق الىپبيىنە قاتىستى قورىتىندىسى قاشان شىعادى؟ بۇل سۇراقتاردى قازاقپارات ءتىلشىسى ش. شاياحمەتوۆ اتىنداعى «ءتىل- قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي- پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەربول تىلەشوۆكە جولداپ كورگەن ەدى.
9-قاراشاداعى كەڭەستە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ ءالىپبي جوباسى عالىمدارمەن بىرگە تولىق زەردەلەنىپ، ۇكىمەت جانىنداعى قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ كەزەكتى وتىرىسىنىڭ قاراۋىنا ەنگىزۋدى تاپسىرعان بولاتىن.
ءالىپبي ءالى دە جەتىلەتىندىكتەن ەربول تىلەشوۆ سوڭعى نۇسقانى جاريالاۋعا اسىقپاۋ كەرەكتىگىن ايتادى.
«وسى قازىرگى نۇسقا قازاق ءتىلىنىڭ ءتول فونەتيكالىق ەرەكشەلىگىنە جانە الەمدە قالىپتاسقان لاتىن ءالىپبيىن ازىرلەۋدىڭ قازىرگى، زاماناۋي تاجىريبەلەرىنە سۇيەندى. ياعني مۇندا ەكى قۇبىلىس تۇرعانىن بايقايمىز. ءبىرىنشىسى، البەتتە، ءتىلىمىزدىڭ ءتول تابيعاتى بولسا، ەكىنشىسى - لاتىن ءالىپبيىنىڭ تاڭبالىق جۇيەسى. ءالىپبي دەگەنىمىزدىڭ ءوزى ءتىلدىڭ فونەتيكالىق سيپاتىن تاڭبالاۋ دەپ تۇسىنسەك، وندا وسى ەڭ ماڭىزدى ەكى ماسەلەنىڭ دە ءوزارا ساباقتاستىرىلا شەشىلگەنىن اڭعارامىز. بۇل ءالىپبي نۇسقاسىنىڭ عىلىمي نەگىزدىلىگىن كورسەتەدى. الدىڭعى الىپبيگە كەلسەك، ول نۇسقادا اكۋت دياكريتيكاسى عانا قولدانىلعانىن بىلەسىزدەر. قازىرگى نۇسقادا ءتىلدىڭ دىبىستىق ەرەكشەلىگىنە وراي، ءتيىستى دياكريتيكالار، مىسالى، جىڭىشكە داۋىستى دىبىستارعا ۋملاۋت، ىزىڭ، قاتاڭ داۋىسسىز دىبىسقا سەديل تاعى سول سياقتى لاتىن ءالىپبيىن ءتۇزۋدىڭ تەورياسى مەن پراكتيكاسىنا سايكەس دياكريتيكالار قولدانىلدى»، - دەپ جاۋاپ بەردى ەربول تىلەشوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا، نۇسقادا قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستارى تولىق قامتىلىپ، ءارقايسىسىنا جەكە تاڭبا بەرىلگەن. الدىڭعى ءالىپبي نۇسقاسىنداعى ديگرافتار، ياعني ءبىر دىبىس ەكى تاڭبامەن بەرىلمەگەن. مىسالى، ش دىبىسى ءبىر تاڭبامەن بەرىلگەن. سونىمەن بىرگە بۇل نۇسقادان چ دىبىسى الىنىپ تاستالعان.
«بۇل نۇسقانى دايىنداۋشى نەگىزگى عالىمدار ۇكىمەت جانىنداعى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ورفوگرافيالىق جۇمىس توبى مۇشەلەرى بولعانىمەن، وعان ەلىمىزدەگى كوپتەگەن عالىمدار، ءتىل ماماندارى قاتىستى. وسىلاي دەۋىمىزدىڭ سەبەبى، ءالىپبي نۇسقاسى بىرنەشە رەت رەسپۋبليكا بويىنشا عالىمدار، مۇعالىمدەر، ادىسكەرلەر جانە ماگيسترانتتار، دوكتورانتتار قاتىسقان اشىق تالقىلاۋدان، سىناما ساباقتاردان جانە ساراپتامالىق جۇمىستاردان وتكىزىلدى. مۇنداي جۇمىستاردا جالپى ءالىپبي جانە ونداعى جەكە تاڭبالار سارالاندى. ورفوگرافيالىق توپ مۇشەلەرىنىڭ قۇرامىنا كەلسەك، وندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ، اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكا، ل. ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق، ە. بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك، پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ جانە ش. شاياحمەتوۆ اتىنداعى «ءتىل- قازىنا» ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ عالىمدارى بار. ولاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعى - احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى. ءالىپبي، ورفوگرافيا، فونەتيكا سالالارىنىڭ ماماندارى وسى جۇمىس توبىنىڭ نەگىزىن قۇرايدى»، - دەپ اتاپ ءوتتى ەربول تىلەشوۆ.
ءتىل مامانى مەملەكەت باسشىسىنا ءالىپبي نۇسقاسى تانىستىرىلعاننان كەيىن ءتىل كوميتەتى، «ءتىل- قازىنا» ۇلتتىق ورتالىعى، ورفوگرافيالىق جۇمىس توبى، احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى دايىنداعان ەملە ەرەجەلەردى تاعى دا مۇقيات ساراپتالىپ جاتقانىن ايتادى. وعان قوسا، ءالىپبي نۇسقاسىن پەرنەتاقتاعا ورنالاستىرۋدىڭ دا جوبالارى تەحنيكالىق سۇيەمەلدەۋ جونىندەگى جۇمىس توبىمەن بىرلەسىپ اتقارىلۋدا. ال ۇلتتىق كوميسسيا ۇكىمەتتىڭ جۇمىس رەگلامەنتىنە سايكەس وتكىزىلەدى.
اۆتور: ايان بەكەن ۇلى
