جامانشىڭ قانداي جەر؟
جامانشىڭدى العاشقى بولىپ 1937-1939-جىلدار ارالىعىندا زەرتتەگەن عالىمدار ا. ل. يانشين مەن ۆ. ا. ۆاحرامەيەۆ جەر بەتىنەن پالەوزوي ءداۋىرىنىڭ جىنىستارىن تابادى. ماسكەۋلىك بىلىكتى عالىم پەتر فلورەنسكي 1975-1976-جىلدارى جامانشىڭنىڭ جارىلىستان پايدا بولعان ويپات ەكەندىگىن عىلىمي تۇردە دالەلدەدى.
1989-جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ا ق ش، كانادا، گ ف ر جانە فرانسيا ەلدەرىنىڭ عالىمدارىنان قۇرالعان حالىقارالىق ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلىپ، جامانشىڭ الەم نازارىن اۋداردى.
جامانشىڭ - مەتەوريتتىك كراتەر، اقتوبە وبلىسىنىڭ ىرعىز اۋىلىنان وڭتۇستىككە قاراي 50 ك م قاشىقتىقتا ورنالاسقان، جەرگە مەتەوريتتىڭ قۇلاۋى ناتيجەسىندە پايدا بولعان دۇنيە جۇزىندە تەڭدەسى جوق بىرەگەي تابيعي عارىشتىق وبەكت.
بۇدان ميلليون جىل بۇرىن وسى جەرگە وڭتۇستىك-شىعىستان - سولتۇستىك-باتىسقا قاراي سالماعى 36-40 ميلليون توننالىق كوسموستىق دەنە سالماعى بار مەتەوريت قۇلاعان. ون مىڭداعان مەگاتوننا بومبانىڭ قۋاتىنداي جارىلىستان اۋماعى 5-6 ك م، تەرەڭدىگى 700 مەتردەي قازان شۇڭقىر، تۇسكەن جەردە توڭكەرىلگەننەن شىڭدار پايدا بولعان. مەتەوريتتىڭ ديامەترى 200-400 مەترگە جەتەدى.
جارىلىس تولقىنىنىڭ، شەكتەن تىس تەمپەراتۋرا مەن قىسىمنىڭ اسەرىنەن جەر قويناۋىنداعى جىنىستاردىڭ اۋقىمدى بولىگى ارالاسىپ، ناتيجەسىندە يمپاكتيت، تەكتيت پورودالارى پايدا بولعان. بۇل ەكى پورودانىڭ جەر بەتىندە ءبىر جەردەن تابىلۋى العاشقى رەت جامانشىڭ كراتەرىنىڭ ۇلەسىنە ءتيىپ وتىر. تابىلعان يمپاكتيتتەرگە - «جامانشينيت»، تەكتيتتەرگە - «يرگيزيت» دەگەن عىلىمي اتاۋلار قويىلدى.
جامانشىڭ كراتەرى ق ر ۇكىمەتىنىڭ 2010-جىلعى 18- قاراشاداعى 1212№ قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن «رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق ماڭىزى بار مەملەكەتتىك تابيعي-قورىق قورىنىڭ گەولوگيالىق وبەكتىلەرىنىڭ تىزبەسىندە» 25- نومىرىمەن تىركەلگەن.
2017-جىلى ەلباسى ن. نازاربايەۆ جاريالاعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىنداعى «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى» جوباسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى كيەلى جەرلەر تىزبەسىنە ەنگىزىلدى.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جانە تۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا مەتەوريتتىك كراتەردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ ىرعىز اۋدانىنىڭ عانا ەمەس، اقتوبە ايماعىنىڭ دامۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەر ەدى. جالپى جامانشىڭ مەتەوريت كراتەرى ءوز الدىنا دەربەس زاڭدى تۇلعا رەتىندە جۇمىسىن جۇرگىزگەن جاعدايدا، قازاقستاننىڭ ءيميدجىن كوتەرەتىن ۇلكەن تۋريستىك ورتالىققا اينالار ەدى. بۇعان كراتەردە مۇمكىندىك مول.
كراتەردىڭ «باتىس ەۆروپا - باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك دالىزىنە وتە جاقىن ورنالاسقاندىعى شەت ەلدەردەن كوپتەپ كەلەتىن تۋريستەر مەن عالىمدار ءۇشىن وتە قولايلى جاعداي تۋعىزارى انىق.
جامانشىڭ اتاۋى تۋرالى اڭىز كوپ. ول جەرگە وسىمدىكتە شىقپاي، جاندىكتەردە جولاي الماعاندىقتان جۇرت «جامانشىڭ» دەپ اتاپ كەتكەن. جاۋگەرشىلىك جىلدارى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار وسىندا كەلىپ جاسىرىنعان. 1960-جىلدارى وسى جامانشىڭدا قۇپيا اسكەري بولىمشە تۇرعان.
الىپ ماشينالار، قارۋ-جاراقتار، وق-دارىلەر، ءتىپتى اسكەري ۇشاقتار قوناتىن بولعان. جامانشىڭ اۋماعىنان تابىلعان تەكتيتتەر ت م د ەلدەرى تەرريتورياسىندا ءبىرىنشى رەت تەك اقتوبە وبلىسىنان عانا تابىلىپ وتىر. باعزىدا ادامدار بۇل زاتتان ءتۇرلى بۇيىمدار جاساعانى دا زەرتتەۋشىلەرگە ءمالىم.
ruh.kz
