شارىن شاتقالى بۇرىن شايتاندار قالاسى دەپ اتالعان
قازاق جەرى بۇل شەكسىز جازىق دالا عانا ەمەس، مۇندا تابيعات انانىڭ قولىنان شىققان كەرەمەت تۋىندىلار جەتەرلىك.
باسىنا بۇلت قونعان مۇنارالى اسقار تاۋلارى، قولدان قاشاپ جاساعانداي ءمىنسىز سۇلۋ شاتقالدارى مەن جارتاستارى، كوك اسپانمەن استاسقان كوكپەڭبەك وزەن سۋلارى، تابانىنا تاسى باتپايتىن سۋسىلداعان جۇمساق قۇمدارى - مۇنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ كەڭ بايتاق ەلىمىزدىڭ ءتاڭىرى بەرگەن سىيى.
بۇل تابيعي بايلىقتاردى كورەرگە كوز كەرەك، قازاقستاننىڭ تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا باسىم باعىت بەرۋى دە سوندىقتان. ءبىز وقىرمان نازارىنا قازاقستاننىڭ ەڭ قىزىقتى تابيعي ەسكەرتكىشتەرىن ۇسىنامىز. سونىمەن...
الماتى قالاسىنان نەبارى 200 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. شارىندى امەريكانىڭ اتى ايگىلى گراند شاتقالىنىڭ كىشىرەيتىلگەن كوشىرمەسى دەپ تە اتايدى. شارىننىڭ بۇل اۋماقتا پايدا بولعانىنا 12 ميلليون جىلدان استام ۋاقىت بولعان. تاۋ بيىكتىگى 300 مەترگە دەيىن جەتەدى. ال شاتقالدىڭ ۇزىندىعى ءۇش كيلومەترگە دەيىن سوزلىپ جاتىر. تاۋ جارتاستارى كوز تارتاتىن قىزعىش ءتۇستى بولىپ كەلەدى. شاتقالعا جاي كولىك مىنە المايدى، سوندىقتان ونى ارالايمىن دەگەن ادام ءوزىنىڭ ەكى اياعىنا عانا سەنەدى.
شاتقالدى بويلاي شارىن وزەنى اعىپ جاتىر. جالپى شارىن شاتقالى وزەن بويىمەن سولتۇستىك- شىعىستان وڭتۇستىك- باتىسقا قاراي 154 شاقىرىمعا دەيىن سوزىلىپ جاتىر.
شارىن شاتقالدارى قۇپياسىن ىشىنە بۇگىپ جاتقانداي بولىپ كورىنەدى. وتكەن عاسىرلاردا ادامدار شاتقالدىڭ راسىندا قۇپيالى جەر ەكەندىگىنە سەنگەن.
شارىن شاتقالى شارىن مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياباعىنىڭ مەنشىگىنە تيەسىلى. مۇنداي شەشىم 2004 -جىلى قابىلدانعان بولاتىن. سول ۋاقىتتان باستاپ ول رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تابيعي قورعاۋداعى جانە عىلىمي مەكەمە بولىپ تابىلادى.
بۇل تاڭعاجايىپ جەر الماتىدان 200 شاقىرىم قاشىقتىقتا، قىتايمەن شەكاراعا جاقىن ماڭايدا ورنالاسقان. شارىنعا ءوز جەكە كولىگىڭمەن دە، قوعامدىق كولىكپەن دە جەتۋگە بولادى. ال دەمالىس كۇندەرى شارىن شاتقالدارىنا ارنايى تۋرلار ۇيىمداستىرىلادى. شاتقالعا جەتۋ اسا وڭاي ەمە، 3-3,5 ساعات ۋاقىت كەتەدى. بۇگىندە شارىن جىل بويى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن تۋريستەردىڭ اعىلىپ كەلىپ جاتاتىن ورىنعا اينالدى.
دۇنيەزجۇزى بويىنشا ەرتە گەولوگيا داۋىرىنە جاتاتىن ەرەن اعاشى توعايى تەك ەكى جەردە عانا ساقتالعان. ەرەن اعاشىنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن سولتۇستىك امەريكانىڭ نيەۆادا شتاتىندا ورنالاسقان گراند شاتقالىندا وسەتىندىگى بەلگىلى بولاتىن، ال ەرەن اعاشى تامىر جىبەرگەن ەكىنشى ايماق قازاقستاننىڭ شارىن شاتقالى.
كوپشىلىك وقىرمان دۇينەجۇزىندە جوق بۇل ەرەن اعاشىنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە ەكەنىن بىلمەۋى دە مۇمكىن. ال ونىڭ باستى ەرەكشەلىگى - اعاشتىڭ ءدىڭىنىڭ تەمىر سەكىلدى قاتتىلىعى مەن بەرىكتىگىندە. ەرتەدە ادامدار ونى ءۇي قۇرىلىسىنا، كوپىر سالۋعا پايدالانعان. شارىن شاتقالىنداعى ەرەن توعايىنىڭ القابى بەس مىڭعا جۋىق گەكتاردى الىپ جاتىر. ول شارىن وزەنىنىڭ اڭعارىندا وسەدى. ەرەننىڭ وزەندى بويلاي وسۋىنە ونىڭ ىلعالسۇيگىشتىگى سەبەپ. جالپى ماماندار ەرەن اعاشىن زايتۇندەر تۇقىمداستىعىنا جاتقىزادى. اعاشتىڭ بيىكتىگى 20-25 مەترگە دەيىن جەتەدى ەكەن. شارىن شاتقالىنداعى ەرەن اعاشى توپتانىپ وسكەن القاپتى «سارىتوعاي» دەپ اتايدى.
ەرەن اعاشىنىڭ تاعى ءبىر وزگەشەلىگى ونىڭ وتە باياۋ وسەتىندىگىندە. تۇقىم شاشۋ ارقىلى كوبەيەتىن ەرەن اعاشىنىڭ ۇزىندىعى ەكى مەترگە دەيىن جەتىپ العاننان كەيىن، ءوسۋى جەدەلدەي تۇسەدى، ءسويتىپ، 30 جىلدا بەس مەترگە، جەتپىس جىلدا ون سەگىز مەترگە، ال ەندى ءۇش ءجۇز جىلدا جيىرما- جيىرما بەس مەترگە دەيىن جەتەدى.
ونىڭ دىڭگەگىنىڭ ۇلكەندىگى سونشالىق، ەڭ ۇلكەنى قاتار تۇرعان جەتى ادامنىڭ قۇقشاعىنا ارەڭ سىيادى. الايدا، تابيعات قورعاۋشىلارى بۇگىندە شارىن شاتقالىندا ەرەن اعاشى توعايىنىڭ قاتارى سيرەپ بارا جاتقانىن ايتىپ، دابىل قاعۋدا. ايتپاقشى، شارىننىڭ اۋماعىندا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە گەولوگيالىق داۋىردە ءومىر سۇرگەن پىلدەردىڭ، ءمۇيىزتۇمسىقتاردىڭ، ستەنون جىلقىسىنىڭ جانە كەيىبىر جوعالىپ كەتكەن وسىمدىكتەردىڭ قالدىقتارى تابىلعان.
مۇنداعى شارىن وزەنى ىلە وزەنىنىڭ ەڭ ءىرى تارماعى سانالادى. ال ونىڭ نەگىزگى قاينار كوزى شالكودەسۋ كەتپەن جوتاسىنان باستالادى. ول ورتا اعىسىنا دەيىن كەگەن بولىپ اتالادى دا، ال جالاڭاش القابىنان كەيىن شارىن دەپ اتالادى.
شارىن بۇل شوككەن تاۋ جىنىستارى، مۇنداعى كەيبىر جەكەلەگەن جارتاستاردىڭ بيىكتىگى 300 مەترگە دەيىن جەتەدى. ەجەلگى ۋاقىتتاردا بۇل شاتقالدار اۋماعىن وزەن سۋى باسىپ جاتقان دەگەن دەرەك بار. ۋاقىت وتە كەلە ول تارتىلىپ، ورنىندا وسى تاڭعاجايىپ كەرەمەت قانا قالدى.
وسى جەردە قىزىل- قارا ءتۇستى جارتاستار اراسىن جارىپ، 400 كيلومەترگە سوزىلعان شارىن وزەنى اعىپ جاتىر. ول ءوزىنىڭ باستاۋىن كەتمەن جوتاسىنان الادى، ارى قاراي ىلەنىڭ تومەنگى اعىسىنا بارىپ قوسىلادى.
شارىننىڭ اعىسى ادامدى اعىزىپ اكەتەتىندەي الاپات ارىندى. سوندىقتان مۇندا سۋعا تۇسۋگە تىيىم سالىنعان.
شاتقالدار اۋماعىندا «قامالدار القابى»، «ايداھار شاتقالى»، «باقسىلار شاتقالى» دەپ اتالاتىن ورىندار بار. تۋريستەرىڭ ەڭ ءبىر سۇيىكتى جەرىنە اينالعان ورىن، بۇل - قامالدار القابى. شىنىندا، مۇنداعى ەجەلگى قونىستى ەسكە تۇسىرەتىن تاڭعاجايىپ تاس جىنىستارىنىڭ تۇتاس تىزبەگى جانە تاۋ جىنىستارى قۇلىپتارعا ۇقسايدى. القاپتىڭ ۇزىندىعى ەكى شاقىرىمدى قۇرايدى. بۇل شارىن وزەنىمەن جالعاساتىن ەڭ ادەمى جانە ءتۇرلى- ءتۇستى جول.
شاتقالدار كەشەنى وزىندىك بوياۋى باسىم ەرەكشە نىسان. ول قازاقستاننىڭ وزگە تابيعي ەسكەرتكىشتەرىنەن بوياۋىنىڭ قانىقتىعىمەن، جارتاستارىنىڭ قۇپيالىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. تۋعان جەردىڭ تابيعاتىنىڭ بارلىق بوياۋىن كورۋ ءۇشىن، مىندەتتى تۇردە شارىن شاتقالدارىندا بولۋ كەرەك.
ايتپاقشى، وسى قامالدار القابىندا باتىپ بارا جاتقان كۇن شاپاعىنان القىزىل تۇسكە بويالاتىن جارتاستاردى تاماشالاۋعا بولاتىن الاڭقايلار بار. بۇگىندە بۇل جەرلەردى جاستار بەينەتۇسىرىلىم جاسايتىن ورىنداردىڭ بىرىنە اينالدىرعان.
شارىندا جازدا اۋا تەمپەراتۋراسى كۇندىز 35 گرادۋسقا دەيىن جەتەدى، ال قىستا -6 عا دەيىن تومەندەيدى.
شارىننىڭ فلوراسى مەن فاۋناسى الۋان ءتۇرلى: شاتقال فاۋناسىندا سۇتقورەكتىلەردىڭ 62 ءتۇرى، باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ 25 ءتۇرى جانە ۇيا سالاتىن قۇستاردىڭ 103 ءتۇرى بار دەپ ەسەپتەلەدى. تاۋ شاتقالدارىندا وسەتىن وسىمدىكتەردىڭ 1500 ءتۇرى بەلگىلى، ونىڭ ىشىندە 17 وسىمدىك سيرەك كەزدەسەتىندىگىنە بايلانىستى قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن. سونداي-اق، شارىنعا بارار جولدا قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن دالا بۇركىتتەرىنىڭ ءتۇر- ءتۇرىن، قاراقۇيرىقتاردى كەزدەستىرۋگە بولادى.
شارىن تۋرالى اڭىز اڭگىمەلەردى ايتپاي كەتۋگە دە بولماس. ادامداردى قولدان قالاعانداي قاز- قاتار جانە بيىك جارتاستار مەن قۇزداردان تۇراتىن تابيعي ەسكەرتكىشتىڭ جەر بەتىندە قانداي جاعدايدا قالاي پايدا بولعانى قىزىقتىرادى. سونداي- اق، جەرگىلىكتى تۇرعىندار شارىندى باقسىلار رۋحى قورعايدى دەگەنگە سەنەدى.
مۇنداي اڭىز اڭگىمەلەردىڭ بىرىندە پەرىلەر شاتقالى - پەرىلەردىڭ جولاۋشىلاردى اداستىرىپ الىپ كەلىپ، شاتقالدىڭ شەتىنەن لاقتىرىپ جىبەرەتىن ورنى ەكەندىگى ايتىلادى. ايپاقشى، بۇل جەردە تۇرىپ شىن مانىندە پەرىنىڭ ساقىلداپ كۇلگەنىنە ۇقساس جەلدىڭ ءۋىلىن ەستۋگە بولادى. ال ەگەر اڭىز ەمەس، شىنايى ومىرگە ورالار بولساق، بۇل شاتقالدى ۇنەمى تۇمان باسىپ تۇراتىندىقتان، اياق استىنداعى جولىن كورمەي، جار باسىنان قۇلاپ كەتكەندەر از بولماعان. جەرگىلىكتى تۇرعىندار شاتقال اسىپ، جوعالىپ كەتكەن تۋريستەردىڭ باستان كەشىرگەندەرىن دە اڭىز قىلىپ ايتادى. ەرتەدە شارىن شاتقالى شايتان قالا دەپ تە اتالعان.
شارىن شاتقالدارىنا كوكتەم ايلارىندا بارعان جاقسى. ءساۋىر ايىنان باستاپ ماۋسىم ايىنىڭ باسىنا دەيىن نەمەسە ءتىپتى تامىز- قىركۇيەك كۇز ايلارىندا شارىن تابيعاتى ءتىپتى تىلمەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس سۇلۋلىققا ەنەدى.
ال جاز ايلارىندا شارىن شاتقالدارىندا اپتاپ ىستىق كۇشىنە ەنەدى. جالپى اۋانىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى بۇل ۋاقىتتا 36-38 گرادۋسقا دەيىن كوتەرىلەدى ەكەن. شوپتەر دە كۇنگە تەز قۋراپ، سارعايىپ جاتادى، ال كەيبىر وزەندەردىڭ اڭعارلارى تايىزدانىپ، ەندى بىرەۋلەرى كەۋىپ كەتەدى.
قىسى كەرىسىنشە وتە سۋىق بولىپ كەلەدى. قىستا شاتقالدى اينالىپ قاتتى بوران سوعىپ، ورتاشا تەمپەراتۋرا 6-دان تومەن بولادى.
شارىنعا كەلگەندە فوتواپپاراتىندى سايلاپ كەلۋ كەرەك. سەبەبى، مۇنداعى تابيعات پەيزاجىن ناعىز ەكزوتيكالىق كورىنىس دەپ ايتۋعا بولادى.
ايپاقشى، وقىرمانعا قىزىقتى بولار تاعى ءبىر دەرەك، ەرەن اعاشى دينوزاۆرلار كەزەڭىنىڭ جادىگەرى رەتىندە دە بەگىلى. ول مۇز داۋىرىندە دە ءمىز باقپاي، «ءتىرى» قالعان. 1964 -جىلدان باستاپ ەرەن توعايى تابيعات ەسكەرتكىشى دەپ جاريالانعان.
EL. KZ
