تەكتى جىردىڭ تۇلپارى. اقىن عالىم قاليبەك ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعى جايلى
***
قازاق ادەبيەتى تاريحىندا جىراۋلىق ءداستۇردىڭ سوڭعى وكىلى دەپ ماحامبەت وتەمىس ۇلىن اتايمىز. قازىرگى اقىنداردان سول ماحاڭنىڭ ءورشىل ىرعاعى كەزدەسسە دە، ەسكى كومبەدەن التىننىڭ سىنىعىن تاپقانداي قۋاناتىنىم بار. ال مىنا ءبىر وزگەشە رۋحتى، تىم اسقاق پوەزيا الەمىنە ەنە بەرىپ، ماحامبەتتىڭ ايبىندى بولمىسىن سەزگەندەي بولدىم. كەڭ تىنىستى، الۋان ۇيقاسپەن تۇرلەنگەن اعىل-تەگىل جىر ارعى-بەرگى تاريحتى تەرمەلەپ ءوتىپ، ۇلت شىندىعىن، بوياماسىز تىرلىگىن تاس جارار الداسپان تىلىمەن ءتىلىپ وتەدى. تاريحي شىندىقتى كەستەلى تىلمەن كومكەرىپ، وعان قىلداي دا قيانات جاساماعان ارلى اقىن، بەلگىلى قالامگەر، ايتۋلى سۋرەتكەر، ءوز قوعامىنىڭ اششى-تۇششىسىن بىردەي قوپارىپ جازىپ جۇرگەن تۇلعالى اقىن - عالىم قاليبەك ۇلى.
مەرزىمدى باسىلىم بەتتەرىنەن ولەڭدەرى توپتاما بولىپ شىققاندا تامسانا وقىپ، جانىمنىڭ ازىعىنا اينالدىردىم. الەۋمەتتىك جەلىلەرگە مۇلدە باس سۇقپايتىن، ينتەرنەت رەسۋرستارىنان ىزدەسە تاپتىرمايتىن اقىن اعامىزدىڭ شىعارمالارىنان تەك گازەت-جۋرنالدان عانا وقي الاتىنىمىز قالامگەردىڭ تىم قاراپايىم، جارناماشىلدىقتان اۋلاق شىنايى بولمىسىن بىلدىرەرى حاق. ەندىگى ءسوزدىڭ سىرى دا، توگىلەر جىرى دا اقىننىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ وزىندىك ورنەكتەرى حاقىندا بولماق.
عالىم پوەزياسىنىڭ ءبىرىنشى عاجابى - تامىرىن ۇلت تاريحىنان الاتىن شىنشىلدىعىندا. ءوزى كوزىمەن كورگەن اقيقات پەن تاريحتا تاسقا جازىلعان شىندىق اقىن قالامىنان ولمەس تۋىندىلار تۋعىزدى. قايسىبىرەۋلەردەي تاريحتى ءوز قولايىنا قاراي بۇرمالاپ، نەمەسە بىلمەستىكپەن تەرىس سويلەتىپ، وتكەنگە، كارى تاريحقا كۇيە جاقپادى. ويىمنىڭ دالەلى رەتىندە ءبىر عانا حان كەنە رۋحىنا ارنالعان «قايران بابام ەر ەدى» ولەڭىنەن ءۇزىندى كەلتىرەيىن. ءبىر عانا شۋماقتا اقىن سويلەتكەن تاريحي دەرەكتەر تىم مايەكتى:
«...ءبىزدىڭ كوكجال باراق تا
دەنەسى بار، باسى جوق
جەرلەنىپتى دەسەدى.
سەرەك - قۇلپىتاسى بوپ
ءبىز ءجۇرمىز عوي، ەسەبى.
قان مايداندا- ۇرىستا
ەرلەر كەم بە ەرلەردەن!
شىڭقوجانىڭ شىعىستا
ءبىر ساۋساعى جەرلەنگەن...»
قازاق رۋحىنىڭ سىزداۋىق جاراسىنا اينالعان كەنەسارىنىڭ باسىن قايتارۋ ماسەلەسىن ءبىر ولەڭنىڭ اياسىنا سىيعىزعان اقىن «باسىن كەسىپ العانمەن، رۋحىن جويا الماپتى» دەپ كوڭىلگە مەدەت ەتىپ اياقتايدى. مۇنداعى اقىننىڭ مىقتىلىعى - تاريحي دەرەكتەرگە ءتىل ءبىتىرىپ، وعان ءنارلى ادەبي بوياۋ دارىتىپ، داستانعا بەرگىسىز ولەڭ تۋدىرعان.
عالىم اقىننىڭ ەكىنشى ءبىر بولەكشە بولمىسى - قازاقتىڭ ۇلى تۇلعالارىنا، ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن اردا ازاماتتارىنا ارناۋ ولەڭ جازۋ ءداستۇرىنىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەندىگى. عالەكەڭنىڭ بۇل قىرى - ارناۋ ولەڭ جازۋدىڭ حاس شەبەرى ەكەندىگىندە.
جالپى، ارناۋ ولەڭدەر قازاق ادەبيەتىندە ەجەلدەن بولعانى بەلگىلى. بۇل ءداستۇردىڭ قازىرگى كەزەڭ ادەبيەتىندە دە تىرلىگى بايقالادى. ارناۋ ولەڭدەردى بىرەۋلەر ماداق جىر دەپ قانا ءتۇسىنىپ، جالاڭ ماقتانگەرشىلىككە، جۇتاڭ تاقپاقتاۋعا ۇرىنىپ جاتادى. ال، اقىن عالىمنىڭ ارناۋ ولەڭدەر جازۋ ۇدەرىسىنە اسا مۇقياتتىلىعى، تۇلعانىڭ جەكە باسىن ەمەس، قازاققا قىلعان قايراتىن پاش ەتۋدى ماقسات تۇتاتىندىعى بەك بايقالادى.
اتالمىش ولەڭدەردى جازۋ بارىسىندا قالامگەر تاعى دا تۇنىعىن تاريحتان الادى. تۇلعانىڭ قايراتكەرلىك قىرلارىن بايان قىلىپ، وقىرمانىنا عيبرات ەتىپ ۇسىنادى. بۇل تۇرعىدا سۋرەتكەر عالىم تۇلعاتانۋ ءىلىمىن مەيلىنشە مەڭگەرگەنىن، زەرتتەۋشىلىك، زەردەلەۋشىلىك قىرى تولىق ءپىسىپ-جەتكەنىن ايعاقتايدى. الىپتاردىڭ سوم تۇلعاسىن پوەزياعا اكەلىپ، پسيحولوگيالىق دالدىكپەن تايعا تاڭبا باسقانداي ايشىقتاۋى، ءسوز مارجانىمەن ادىپتەپ، وقىرمانىن عاشىق قىلۋى - عالىم قالامىنىڭ سيقىرلى قىرى. بۇل سوزىمە قالامگەردىڭ كەز كەلگەن ارناۋ ولەڭىن دالەل ەتىپ الۋعا بولادى. ماسەلەن، «ارعى بەت پەن بەرگى بەت» ولەڭىن اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەتكە ارناي وتىرىپ، ولەڭىنە اتامەكەنگە دەگەن كيەلى ساعىنىشىن ارقاۋ ەتىپ، بىلاي دەپ مولتەك سىردىڭ ۇشىعىن ۇسىنادى:
«... ارعى بەتتە قالا بەردى بالالىعىم كەكىلدى،
باسىمىزدان الماعايىپ زامان ءوتتى نە ءتۇرلى،
قارا ولەڭنىڭ قاسيەتى تابىستىردى بىزدەردى،
قارا ەرتىستىڭ زايسان كولگە قۇياتىنى سەكىلدى».
جاداعاي جىر جازبايتىن، قالام وتى تەكتىلىكپەن مازدايتىن قالامگەردىڭ ارناۋ ولەڭدەرىنىڭ كوركەمدىك بوياۋى تىم سونى، سۇيەنگەن دەرەگى وتە ءتىرى. جازۋشى قابدەش جۇمادىلوۆكە ارناعان «قارا نار» ولەڭىندە دە بۇل سۇلۋ سيپات قۇبىلا تۇسكەن.
«... قاتار ۇشتىڭ اتاجۇرت قۇسىمەنەن،
تاس شايناعان باتىرسىڭ تىسىمەنەن،
ابىلاي مەن قابانباي قايتا تۋدى،
ءسىزدىڭ التىن قالامنىڭ ۇشىمەنەن...»
از سوزگە كوپ ماعىنا سىيعىزا ءبىلۋ شەبەرلىگىن وسى تۇستا تولىقتاي تانىتقان اقىن ارناۋ ولەڭنىڭ جاسامپاز كوركەم ۇلگسىنى كورسەتىپ وتىر.
اقىن قالامىنىڭ ءۇشىنشى اسىل قىرى - ازاماتتىق بيىك ءۇن، قايسىبىر شاقتا «ۇيقىدا قالاتىن» قازاق رۋحىن وياتۋداعى وكتەم داۋسىن بەرۋدەگى ماحامبەتكە ءتان جاسىنداي ويناعان، جاقۇتتاي جايناعان ءتىلىنىڭ تىم وتكىرلىگى. تاريحي وقيعالارعا باعا بەرۋدە، قازاقى نامىستى وياتۋدا عالىم بۇقپانتايلاۋدى، وراعىتۋدى بىلمەيدى. توبەدەن جاي تۇسكەندەي ەتىپ نايزاعاي تىلىمەن كۇن كۇركىرەتەدى. «قورلاۋ» ولەڭىندە كازاك-ورىس اتامانى ەرماكتىڭ قازاق قىزىن ەل كوزىنشە زورلاپ ولتىرگەن وقيعاسىن وزەك ەتە وتىرىپ، بۇگىنگى ۇلتتىق رۋحتىڭ تومەنشىك كۇيىن اشىق، اشىنا جازادى.
«... ەكى اياقتى حايۋاننان قايتاتىنداي ەسەمىز،
اتىن قويىپ بالاعا، كوشە بەردىك كەشە ءبىز.
تاسقا ۇرساق تا ماڭدايدى مومىندىقتان جازبايمىز،
ورىس كورسەك كوتىنە كىرىپ كەتە جازدايمىز...»
بۇل ولەڭ جولدارىنا تۇسىنىك بەرۋدىڭ ءوزى ارتىق. ال «1986. جەلتوقسان» ولەڭىندە اۆتوردىڭ ازاماتتىق ءۇنى اسقاقتاي ءتۇسىپ، اردىڭ ءىسى-ادەبيەتكە ادال، تاريحي وقيعاعا ساراپتاما جاساۋدا ءادىل ەكەنىن ايعاقتايدى. الماتى قالاسىنداعى جەلتوقسان قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىشكە ويىپ جازىلعان بۇل ولەڭ اقىننىڭ تالانت كۇشى مەن ازاماتتىق دارەجەسىنىڭ ايبارلى ۇنىندەي سەزىلەدى. ەسكەرتكىشتىڭ دىتتەگەن مەجەدەن شىعا الماعانىن اقىن بىلاي دەپ شەنەيدى:
«...جامالىنان بايقالمايتىن شەر-كۇيىك،
سۇلۋلىقتىڭ قۇدايىنداي كەرميىق،
قازاق ەمەس، سىعان با... ءبىر قاتىن تۇر،
ەسكەرتكىشتىڭ تۇعىرىندا ەربيىپ...»
«ەربيگەن قاتىننىڭ» ءمۇسىنىن مىسە تۇتپاعان اقىن ولەڭىن ورەكپىپ بارىپ ءتامامدايدى:
«...كۇرسىنىپ كۇن، كوك جۇزىندە جىلادى اي،
مۇنى كورسە نە دەر ەدى ۇلى اباي؟
ارۋلاردى ارداقتايىق، اعايىن!
ارۋاقتى قورلامايىق مىناداي!»
ءاسىلى، سوڭعى كەزدەرى رۋحاني اشارشىلىققا ۇشىراعان بەيباقتار «ارۋاقتى قورلاۋدىڭ» شەگىنە جەتتى. اقىن بۇل رەتتە دە قىزىل ءتىلىن قانجار ەتىپ، بيىك ءۇن تاستايدى. «كۇپىرلىك» ولەڭىنەن ءۇزىندى سويلەتەيىن:
«...تىرىلىكتە قۇسالانىپ تايعان باعى،
ۇلىقتا باس اقىندى، پايعامباردى،
دارعا اسىپ، ەل كوزىنشە ورتەسە ەكەن،
ابايعا تاس اتاتىن حايۋانداردى...»
اباي ەسىمىنە قىلاۋ دا جۇقتىرۋعا جانى قاس قالامگەر «ۇرپاعىڭ ازعىندالدى، انىق قايعى» دەپ كۇيىنىپ، ۇلت ءۇشىن زار شەگەدى، ال حاكىمدى «ءسوز قۇدايى، جىر پىراعى» دەپ دارىپتەيدى. تاڭعاجايىپ ءۇشىنشى قىرىندا عالىم قاليبەك ۇلى ماحامبەتپەن سارىنداس، ۇندەس، رۋحتاس ەكەنىن تورتكۇل دۇنيەگە مويىنداتا الادى.
...ناعىز قازاقى اۋىل تىرلىگىن ساعىندىڭىز با؟ ايلى تۇندە جۇلدىز ساناپ، ىنتىعا شىرقالار عاشىق انىنە قۇلاق تۇرگىڭىز كەلە مە؟ كيەلى قارا شاڭىراق-قازاق اۋىلىن ساعىنساڭىز، عالىم جىرلارىن وقىڭىز. اقىن ولەڭدەرى ارقىلى قازاق اۋىلىن ماڭگى ولمەسكە قايتا جانداندىردى. سال-سەرىلىك داستۇرمەن ۇندەسىپ جاتقان بۇل شايىر ماحابباتتى، تابيعاتتى، اۋىل تىرلىگىن، جالپى سۇلۋلىقتى جىرلاۋدىڭ تورەسى رەتىندە وقىرمان كوڭىلىنىڭ كوكجيەگىنە ۇيالايدى. سۇيىكتىسىنە «جامالىم»، «ساۋلەم» دەپ سىرلى ءتىل قاتادى.
ءتورت قۇبىلاسى ساي جارالعان اقىننىڭ اناۋ ءبىر جىلدارى «جۇلدىز» جۋرنالىنان جارىق كورگەن «قارا ەرتىس» پوەماسىنا جەكەلەپ توقتالايىن. بۇل تاريحي پوەما. اقىن ءوزى «بۇل ءوزى 32- قاراشاسى» دەپ تاريحي كەزەڭگە ناقتىلىق سيپات بەرەدى. باستى ءارى جاعىمدى كەيىپكەر سەيىلبەك بايدىڭ داۋرەنى ءبىر-اق كۇندە كوزىنەن بۇل-بۇل ۇشادى.
«...ءبىر تۇندە مالىن ايداپ، ءوزىن قاماپ،
تالادى قاسقىرى دا، قارساعى دا...»
اۆتور بەينەلى ۇسىنعان «قاسقىر مەن قارساق» وبرازدارى قىزىل يمپەريانىڭ شولاق بەلسەندىلەرى ەكەنى بەلگىلى. ال سەيىلبەك-جيىنتىق بەينە، ول - ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىندا ءتۇرلى ناۋبەت وقيعالاردىڭ كەسىرىنەن اتامەكەنىنەن امالسىز اۋا كوشكەن بارلىق قانداس باۋىرلارىمىزدىڭ تۇتاس بەينەسى.
پوەمانىڭ وقيعا جەلىسى ءبىرقالىپتى دامىپ وتىرادى. باستى كەيىپكەر سەيىلبەكتىڭ وبرازىن جان-جاقتى اشۋدا اۆتور ءتۇرلى كوركەمدىك تاسىلدەرگە جۇگىنەدى. سولاردىڭ ەڭ باستىسى - سەيىلبەكتىڭ تۇرمەدە ايتاتىن جوقتاۋ فورماسىندا بەرىلگەن جىر شۋماقتارى. قازاق حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ەڭ كونە ءتۇرى - جوقتاۋدى جاڭا عاسىر ادەبيەتىنىڭ زاماناۋي ۇلگىسىنە جىگىن بىلدىرمەي ورىندى قولدانۋى - عالىم اقىننىڭ التىن ءنارىن حالىق اۋىز ادەبيەتىنەن العان ادەبيەت الىپتارىنا ءتان كەسەك مىنەزىن اڭعارتادى.
«ارشالىم، اۋىلىم-اۋ!
قادىرلى قاۋىمىم-اۋ!
قامالار جازىعىم نە؟
قان جۇتتىم، باۋىرىم-اۋ!
دۇنيە، قاجىلىم-اۋ!»، - دەپ باستالاتىن سەيىلبەك جوقتاۋى پوەمانىڭ كوركەمدىك اجارىن قۇبىلتا تۇسەدى. ءارى جوقتاۋمەن سارىنداس جىر ارقىلى قازاق حالقى باسىنداعى اۋىر تاريحي كەزەڭنىڭ شىندىعىن تەرەڭ اشتى. «قاسقىرى مەن قارساعى» قامالاپ، سەرىگە قىتاي اسۋدان باسقا امال قالدىرمايدى. ەلدەن كەتكەن ەردىڭ نەسىبەسى توردەن بولمايتىنىن اقىن «قاراڭعىلىق قويناۋىنا كەتتى سۇڭگىپ» دەگەن ءبىر-اق اۋىز سوزبەن شەبەر بەرگەن.
بۇدان ارعى وقيعا شيەلەنىسىن وقىرمان شەشىمىنە قالدىرعان قالامگەر سەيىلبەكتىڭ قارتايعان شاعىن سۋرەتتەي جونەلەدى. «ساعىنىشىن سەرىك ەتكەن» سەيىلبەك جاعالتاي قۇسقا كوكىرەگىن كەرگەن شەر-شەمەنىن اقتارادى. تۋعان ەلىن ءبىر كورۋگە زارىققان پاقىرعا قارا ەرتىستىڭ و جاق، بۇ جاعىنا ەركىن سامعاپ جۇرگەن جاعالتاي قۇس باقىتتى كورىنەدى. ادام مۇڭىن تابيعاتپەن استاستىرا سۋرەتتەپ، ليريكانىڭ تۇڭعيىعىنا بويلاۋ-اقىننىڭ كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى. كەيىپكەردىڭ جاعالتاي قۇسقا سىر توگەر تۇسىندا ۇيقاس كىلت وزگەرىپ، پوەمانىڭ باسىنداعى جوقتاۋمەن سارىنداس جىرعا اينالادى.
«...قارا ەرتىستەن وتەيىن،
تۋعان جەرگە جەتەيىن،
قايران ەلدى ءبىر كورىپ،
جەر تۇبىنە كەتەيىن»، - دەپ سورعالاعان جان شەرى وقىرمانىن تەبىرەنتپەي قويماسى حاق. سەيىلبەكتىڭ ءسوزى ءتامامدالعان سوڭ، اۆتور پوەمانىڭ باستى ۇيقاس تۇرىنە كوشەدى. «قارا ەرتىس، ارشالىعا بارامسىڭ؟» دەپ باستالاتىن بۇل شۋماقتار اۆتوردىڭ مونولوگى ىسپەتتى. ءيا، پوەما اقىن دارىتقان ايشىقتاۋ تاسىلدەرىنە وتە باي. تاعى ءبىر ۇتىمدى بەرىلگەن كوركەمدىك ءتاسىل - سەيىلبەكتىڭ حاتى. «ەلگە قايتار» دەپ ماسكەۋگە ارىزدانعان ەردىڭ وتىز جىل سونبەگەن ءۇمىتى، «وتىز جىلدا مىڭ اتانعا جۇك بولعان ساعىنىشى»، باسىنا تۋعان جەردىڭ ءبىر شىم-شىم توپىراعىن سۇراعان اماناتى- وسىنىڭ بارلىعى نانىمدى ناقىشتالعان. پوەمانى «سوڭعى ءسوز» تۇيىندەيدى.
«...اتالاردىڭ ارمانىن امانات قىپ،
ساعىنىشىن بوزداتىپ مەن كەلەمىن»، - دەگەن اۆتور ەل-جەرىمەن قاۋىشقان باۋىرلاردىڭ اقجارما قۋانىشىن بەينەلەيدى. سەيىلبەكتىڭ حاتىن اقىن وسى تۇستا ساباقتاستىرادى. ونى مىنا تارماقتاردان اڭداۋعا بولادى.
«...قيىردا كوزىن جۇمعان كوپ قازاقتىڭ،
كيەلى رۋحىن ساعان تاپسىرايىن.»
وتانىنا قاراتا وتتى ءسوز العان عالىم اقىننىڭ ءتۇيىندى جىرى پوەمانىڭ كوتەرەر جۇگىن تىپتەن اسقاقتاتا تۇسكەندەي. پوەمانىڭ يدەياسىن «باقىتتىمىن وتانىم بولعانىنا» دەگەن تارماققا «جاسىرعان» شايىر تۇيدەكتەتە توكپەلەپ، بيىك رۋحپەن پوەمانى اياقتايدى. بۇل- شىنايى تاريحي وقيعالار تىزبەكتەلگەن وزىق ادەبي تۋىندى. بۇل- وتاندى ساعىنا بىلۋگە، قاسيەتىنە تابىنا بىلۋگە شاقىراتىن شىراقتى تۋىندى. قازاق رۋحانياتىن بايىتاتىن مۇنداي تۋىندىلار كوبىرەك ساحنالانسا، تەاترلاردا كورەرمەندەردىڭ كوزايىمىنا اينالسا دەگەن ءبىر تىلەك بار.
ءبىر ماقالا اياسىندا ازدى-كوپتى جايدى باياندادىم. اقىننىڭ سىرى مەن قىرىن ايتۋدان ايانبادىم. ءيا، عالىم قاليبەك ۇلى - قازاقتىڭ اقىنى، ۇلت رۋحىنىڭ تىلەكشىسى، جۇرتىنىڭ جەبەۋشىسى. ول - تەكتى جىردىڭ، ءمولدىر سىردىڭ يەسى. ول - قازاققا قاي كەزدە دە كەرەك اقىن. ۇلتىمىزعا بەرەكەلى بەرەرى مول عالىم جىرلارىن جان-جاقتى زەردەلەۋ، بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ - كەيىنگى تولقىنعا، مىنا بىزدەرگە ابىرويلى امانات.
massaget.kz
