تازى مەن توبەت ۇستاۋ سپورت تۇرىنە اينالادى

ناتيجەسىندە يۋنەسكو دەڭگەيىندە ۇلتتىق مۇرا رەتىندە ۇسىنىلادى. ءدال وسى تازىدان ات بايگەسى سەكىلدى الاماندار ۇيىمداستىرۋ دا جوسپاردا بار. قازاققا باعزىدان سەرىك بولعان ءيتتىڭ ءتۇرى تازى مەن توبەت. اۋەلى تازى جايىندا ايتايىق. الدىنا تۇسكەن اڭىن الماي قويمايتىن ول قازاق دالاسىندا 3 مىڭ جىل بۇرىن پايدا بولعان. تالاي زاماندار ءوتىپ، تازى دا تۇرلەندى. بۇگىن ورتالىق ازيادا ونىڭ ءۇش ءتۇرى بار. تىك قۇلاق، جارعاق قۇلاق، شاشاق قۇلاق. ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ءتۇرى قازاق جەرىندە كوپ كەزدەسەدى. ءبىراق جالپى سانى كەمىپ بارادى. رەسمي دەرەك بويىنشا ەلىمىزدە 1500 دەي عانا تازى بار. قازاقى توبەتتىڭ دە توبەسى كورىنبەي بارادى. بار جوعى 170 قانا.

سەرىك جاراسبايەۆ، ق ر م س م سپورت جانە دەنە شىنىقتىرۋ ىستەرى كوميتەتى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى:

- قازىرگى ۋاقىتتا اتبەگى، قۇسبەگى دەگەن بار. يتبەگى دەگەن تەك قوعامدىق ۇيىمداردا عانا بار. ءبىز ونى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە، ايماقتاردا رەسمي مەملەكەت تاراپىنان بولۋ كەرەك دەپ جۇمىستى جاساۋ كەرەكپىز. ەندى تاريحقا توقتالساق، بوتاي دەگەن ايماقتا وزىڭىزگە بەلگىلى ۆيكتور زايبەرت مىنا ءبىزدىڭ كونەدە جىلقىنىڭ قالدىقتارىن تاپقان بولاتىن. سونىمەن بىرگە ول بوتايدا جىلقىنىڭ قاسىندا ءيتتىڭ قالدىقتارىن تاپقان بولاتىن. بۇل فاكتور ءبىزدىڭ بابالارىمىز مال باققىندا اتپەن قانا ەمەس، تازى- توبەتپەن بولعان دەپ دالەلدەيدى.

سپورت جانە دەنە شىنىقتىرۋ ىستەرى كوميتەتى تاريحي قۇندىلىعىمىزدى قايتا جاڭعىرتپاق. ول ءۇشىن مينيسترلىك تاراپىنان ليتسەنزيالانعان ۇيىم كەرەك. كوپ جىلدان بەرى قازاقى ءيتتى تۇگەندەۋمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان «قانسونار» بىرلەستىگى وسى ىسكە دەمەۋ. فەدەراتسيا قۇرىپ، رەسمي جارىستار وتكىزۋگە مۇمكىندىك الماق. جارىس بولعاندا، كادىمگى ات بايگەسى سەكىلدى تازىلاردىڭ جارىسىنا دا كۋا بولۋىمىز مۇمكىن. سودان كەيىنگى كەزەڭ - يۋنەسكو دەڭگەيىندە قازاقتىڭ تاريحي مۇراسى رەتىندە تانىستىرۋ. سوندا عانا ۇلتقا تيەسىلى دۇنيەنى ەشكىمنىڭ مەنشىكتەپ الۋعا قۇقى بولمايدى.

سەرىك جاراسبايەۆ، ق ر م س م سپورت جانە دەنە شىنىقتىرۋ ىستەرى كوميتەتى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى:

- ەكىنشى كەزەڭدى الساق، ءبىز رەسمي جارىستاردى وتكىزۋگە تىرىسامىز. كەلەسى جىلدان باستاپ. سونىمەن بىرگە، ءبىز مادەنيەت جانە سپورت تاراپىنان ۇلكەن جۇمىس توبىن قۇرىپ جاتىرمىز. جۇمىس توبىنىڭ قاسىندا قالاي دامىتامىز جوسپاردى بەكىتەمىز. ءبىراق قازىر بىزدە نە تازى، نە توبەت تىركەلمەگەن. كەزىندە 1936 -جىلى ءبىرىنشى رەت وسى 2 پورودا بويىنشا ماقالالار شىققان بولاتىن. ءبىراق حالىقارالىققا شىقپاعان. مىسالى قازىر قاراساق، تۇركمەنيا ءوز الابايلارىن تىركەپ، دامىتىپ جاتىر. ءبىز دە سول جۇمىستاردى دامىتۋىمىز كەرەك.

ەلوردالىق الماس ورالبەك بالا كەزىنەن تازى اسىراۋعا ەرەكشە قۇمار. كەيىن سول اۋەستىگى ۇلتتىق سپورتقا اكەلدى. قازىر ول جەتى قازىنانىڭ ءبىرىن حالىقارالىق جارىستارعا اپارىپ ءجۇر.

الماس ورالبەك، «اسىل قازىنا» تازى اسىلداندىرۋ ۇيىمىنىڭ مۇشەسى:

- اۋىلدا جۇرگەندە كوردىك، قىزىقتىق، اڭعا شىقتىق. قازاق ايتادى عوي، سەن جاساماساڭ، مەن جاساماسام، بۇلاردىڭ كۇيى وسىلاي قالىپ قالادى. ەڭبەك ەتكىمىز كەلەدى. سونى جاساپ جاتىرمىز. شاماسى 20 جىلداي.

ال بۇل الماستىڭ باپتاپ وسىرگەن تازىلارى. ەسىمدەرى «تۇيعىن» جانە «سۇڭقار». قاتىسقان حالىقارالىق جارىستارىندا ولجا سالماي قايتپايدى. جالپى وسى قازاقى تازىلارعا قاتىستى تاعى ءبىر تۇيتكىل - گەنەتيكالىق تۇرعىدا تولىق زەرتتەلمەگەنى. كورشىلەس ەلدەردە ۇقساس تۇقىمداستارى كەزدەسەدى. بىزگە تيەسىلىسى الدەقايدا جىلدام كەلەدى. سوندىقتان وسى ەرەكشەلىكتى قۇجات جۇزىندە بەكىتىپ الماق كەرەك.

الماس ورالبەك، «اسىل قازىنا» تازى اسىلداندىرۋ ۇيىمىنىڭ مۇشەسى:

- ءاردايىم بۇلارعا ەتتەن باسقا دارۋمەندەر، كالتسي سياقتى. ادام اعزاسى سياقتى ۆيتاميندەر كەرەك. جۇگىرۋىنە، اياقتارىنىڭ سىڭىرىنە پايدالى، سول ءۇشىن ءاردايىم قوزعالىستا بولۋ كەرەك. ەندى مەملەكەت تاراپىنان كوڭىل بولىنسە دەيمىز. ءبارى ايتادى، قولعا الىپ جاتىرمىز دەپ، ءبىراق سوندا دا. بۇل ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز عوي. قازاقى تازى مەن توبەتتىڭ گەنەتيكالىق ەرەكشەلىگىن قازاقستاندىق كينولوگتار دا ايتادى. «سوندىقتان وزگەلەرىنەن وقشاۋ ۇستاپ، تۇقىمىن ساقتاۋ قاجەت»، - دەيدى ماماندار.

يننا نازارەنكو، «قانسونار» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باس كينولوگى:

- بىزدەگى تازىلار گەنەتيكالىق تازا بولۋى كەرەك. ونى يتتەردىڭ باسقا تۇقىمىمەن ارالاستىرۋعا بولمايدى. ءوز تاجىريبەمدە وسىنداي جاعدايلار كوپ كەزدەستى. كەيبىرەۋلەر حابارلاسىپ، قازاقى تازى مەن اۋعان تۇقىمىن قوسقاندارىن ايتتى. بۇل دۇرىس ەمەس. نەگىزى قازاقى تازىنى يەمدەنگىسى كەلەتىندەر كوپ. سوندىقتان ءبىز ونىڭ 10 عا تارتا گەنەتيكالىق ەرەكشەلىگىن دالەلدەپ شىعۋىمىز كەرەك.

سونىمەن، قاسقىر الىپ، مال قوريتىن قازاقى تۇقىمداس يتتەرگە قاتىستى جاعداي وسىلاي. ءتۇيىندى تۇيتكىلگە مەملەكەت تە ارالاسا باستادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، جەتى قازىنانىڭ بىرىنە بالانعان تازى مەن توبەتتىڭ الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالار كەزى جاقىن.

www.24.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى