قىزدى بوساعاعا وتىرعىزبا

پايعامباردىڭ ءبارى يەۆرەي ۇلتىنان ەمەس. مىسالى نۇھ (ا. س) قازاق، قازاقتار سودان تاراعان. شيش (ا. س) قازاق، ادام (ا. س) قازاق، سەبەبى ادام دەگەن قازاقتا عانا ادام، ورىستا چەلوۆەك. ادام (ا. س) مەن نۇح (ا. س) اراسىندا 1200 جىل وتكەن. نۇح (ا. س) پەن يبراگيم (ا. س) اراسىندا 2000 جىل وتكەن. يبراگيم (ا. س) مەن مۇسا (ا. س) اراسىندا 900 جىل وتكەن. مۇسا (ا. س) مەن يسا (ا. س) اراسىندا 1700 جىل وتكەن. يسا (ا. س) مەن مۇحاممەد (سالاللاھۋ عالەيھي ءۋاسسالام) اراسىندا شامامەن 620 جىل وتكەن. قازاق حالقى نۇح (ا. س) پايعامباردان تاراعان.

دەمەك يسلام كەلگەنگە دەيىن قازاقتىڭ 5220 جىلدىق تاريحى بار. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقتار باسقا پايعامبارلار ءومىرى مەن ونەگەسىنەن حاباردار بولعان، سالت-ءداستۇر قالىپتاسقان. ابۋ حانيفا كەز كەلگەن ماسەلەنىڭ جاۋابىن ءبىرىنشى قۇران مەن سۇننەت جانە ساحابا سوزىنەن ىزدەيتىن. الايدا بۇل دەرەك كوزدەن دالەل تاپپاعان جاعدايدا عانا يجتيحاد (شەشىم) جاسايتىن.

ماسەلەنىڭ جاي-جاپسارىن جان جاقتى زەرتتەپ، كەيدە قياس پەن يستيحسانعا جۇگىنەتىن. بۇقارا يگىلىگىن كوزدەپ، دىندە اۋىرتاشىلىق جوق،-دەگەن قاعيداعا ءمان بەرىپ، قياس جاساعان كەزدە حالىقتىڭ مامىلەسىنە، سالت-ءداستۇر، ادەپ-عۇرپىنا سايكەس كەلمەگەندە عانا يستيحسان امالىمەن ءپاتۋا شىعاراتىن. قياسقا جۇگىنسە دە، يستيحسانعا بارسا دا ادامدارعا قيىندىق تۋدىرماۋ جاعىنا ايرىقشا دەن قوياتىن. يستيحسان-مۋجتاھيد عالىمنىڭ قۋاتتى دالەلگە سۇيەنە وتىرىپ، قياستىڭ ۇكىمىنەن باس تارتىپ، قۋاتتى دالەلدىڭ ۇكىمىن نەگىزگە الۋى.

يستيحساننىڭ ءۇش ءتۇرى بار: 1. ناسقا (قۇران مەن حاديس) سۇيەنەتىن يستيحسان. 2. يجما مەن ادەت-عۇرىپ (سالت-ءداستۇر) يستيحسان. 3. زارۋلىككە (قيىندىق) بايلانىستى يستيحسان. يمام ءابۋ حانيفا ۇكىم شىعارۋدا يستيحسان ءادىسىن كوپ قولدانعان.

ادەت-عۇرىپ (سالت-ءداستۇر) - كەز كەلگەن ەلدىڭ نەمەسە ۇلتتىڭ داستۇرىنە ءسىڭىسىپ، سول ۇلتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىن قۇرايتىن ادەتتەر جيىنتىعى. يمام ابۋ حانيفا ادەت-عۇرىپتى ۇكىم شىعارۋدىڭ نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قولدانعان.

ول قۇران، حاديستەن دالەل تاپپاعان جاعدايدا ادەت-عۇرىپقا سۇيەنگەن. ءابۋ حانيفانىڭ عۇرىپتىق ءداستۇرىن جالعاستىرۋشى حانافيت عالىمدار كوپ ماسەلەدە «ءاس سابيتۋ بيل ۋرف، كاس ءسابيتي بين ناس»، ياعني ادەت عۇرىپ ناس (قۇران مەن حاديس) سياقتى قابىل ەتىلەدى،-دەگەن قاعيدانى ۇستانعان. ادەت-عۇرىپتىڭ ەكى ءتۇرى بار:

1) ساحيح عۇرىپ: قۇران مەن سۇننەتكە، ياعني ءدىن نەگىزدەرىنە قايشى كەلمەيتىن، جاماندىققا سەبەپ بولمايتىن سالت-داستۇرلەر. ادەت-عۇرىپتىڭ بۇل ءتۇرى ناس جوق جەردە دالەل رەتىندە قابىلدانادى.

2) فاسيت عۇرىپ: قۇران مەن سۇننەتكە، ءدىن نەگىزدەرىنە قايشى كەلەتىن عۇرىپتار. مىسالى، ىشىمدىك ءىشۋ، ءوسىم سياقتى ناقتى ناسپەن حارام ەتىلگەن نارسەلەر ءبىر ەلدىڭ سالتىندا ادەت بولىپ قالىپتاسسا دا، ول قابىل ەتىلمەيدى. مۇنداي عۇرىپ شارياتقا قايشى كەلەدى. ابۋ حانيفا مازحابىنىڭ بولمىسى مەن مازمۇنى ادامدارعا جەڭىلدىك جاساۋ سياقتى ۇلى ماقساتتا ءوز ورنىن تاپقان. مىسالى، نۇح پايعامباردىڭ حام، سام، جاپپاس دەگەن ءۇش ۇلى جانە ءۋاسيلا دەگەن قىزى بولىپتى. پايعامبار ۇنەمى قىزىنا قۇرمەت كورسەتىپ، وعان مۇلدە داۋىس كوتەرمەيدى ەكەن. قىزى دا اكەنىڭ قالاۋىن قاباعىنان تۇسىنەتىن سۇڭعىلا بولىپ وسەدى.

نۇح داستارحان باسىندا وتىرعاندا ۇنەمى قىزىن ءۇش ۇلىنان جوعارى، تورگە وتىرعىزادى ەكەن. بۇل ۇلكەن ۇلى سامنىڭ كوڭىلىنە كۇدىك سالىپتى. «ءۋاسيلانىڭ جاسى بىزدەن كىشى. نەگە مەنەن جوعارى وتىرۋى كەرەك. اكەمىز ءبىزدى الالايدى-اۋ» دەپ ويلايدى. ءبىر كۇنى داستارحاندا وتىرعاندا:

- اكە، ءۋاسيلا كىشى بولسا دا، نەگە بىزدەن جوعارى وتىرۋى كەرەك؟ ۇلدىڭ مارتەبەسى ءارقاشان بيىك ەمەس پە؟-دەيدى. نۇح: ءبىزدىڭ ىرزىق-نەسىبەمىزدىڭ كوپ بولۋى ءۋاسيلاعا بايلانىستى. قۇت قىزدى جاعالاپ جۇرەدى. ونى بوساعاعا وتىرعىزساڭ، شامدانادى. تورگە شىعارساڭ، قۋانادى. ورنى جايلى بولسا، داستارحاننان اس-تاعامدى ۇزبەيدى. تۇرمىسىڭدى تۇزەيدى،- دەپتى.

سودان باستاپ نۇحتىڭ ءۇش ۇلى قارىنداسىن تورگە شىعارىپ، قۇرمەت كورسەتەتىن بولىپتى. ءۇش ۇلىنان وربىگەن ۇرپاق بۇل جورالعىنى ساقتاپ، بەرىك ۇستايدى.

قازاق اراسىندا «قىزىڭدى تورگە وتىرعىز»، «قىزدى بوساعاعا وتىرعىزبا» دەگەن تالاپ-ىرىمدار وسىدان شىققان ەكەن. قازاقتار نۇح (ا. س) پايعامباردىڭ جاپپاس ەسىمدى ۇلىنان تاراعان.

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى