باسپانا الۋ باعىتىندا ءجيى قويىلاتىن سۇراقتار: «وتباسى بانكى» مەن كەزەككە تۇرۋ ءتارتىبى
1. قازاقستاندا قازىرگى ۋاقىتتا اكىمدىكتەردە كەزەكتە تۇرعان ازاماتتار ءۇشىن مەملەكەتتىك باسپانا الۋدىڭ قانداي باعدارلامالارى بار؟
باسپاناعا مۇقتاج رەتىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا كەزەكتە تۇرعان ازاماتتاردى ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ 2020-2025 -جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى جەر» تۇرعىن ءۇي- كوممۋنالدىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدە قابىلدانعان باعدارلامالار اياسىندا ىسكە اسىرىلۋدا.
2. قانداي ساناتقا جاتاتىن ازاماتتار ول باعدارلامالارمەن باسپانا الا الادى جانە ولارعا قانداي ۇيلەر بەرىلەدى؟
مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ نەگىزگى شارالارى تۇرعىندارعا ارنالعان قولجەتىمدى باسپانا سالۋعا باعىتتالعان. ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز كوممۋنالدىق جالعا بەرىلەتىن باسپانا مۇگەدەكتەر، جەتىم بالالار، كوپبالالى وتباسىلار، سونداي- اق ءىرى مەگاپوليستەردە جۇمىس ىستەيتىن جاستار سياقتى الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارعا ارناپ سالىنادى. تۇرعىنداردىڭ وزگە دە ساناتتارى ءۇشىن يپوتەكا، تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق جۇيەسى جانە ۇلەستىك قۇرىلىس سياقتى مەحانيزمدەر ارقىلى كرەديتتىك باسپانا ۇسىنىلادى. ازاماتتارعا جاڭادان سالىنعان ۇيلەردەن دە، نارىقتان دا باسپانا ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى.
ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك باسپانا قۇرىلىسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا قايتارىمسىز ماقساتتى ترانسفەرتتەر ءبولۋ ارقىلى قارجىلاندىرىلادى. الەۋمەتتىك كرەديتتىك باسپانا قۇرىلىسى ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وبليگاتسيالار شىعارۋ ارقىلى قارىز الادى جانە 1 شارشى مەترىن 140000 - 240000 تەڭگە كولەمىندە بەلگىلەنگەن باعامەن ساتۋ ەسەبىنەن «رەۆولۆەرلىك» قاعيداتى بويىنشا قارجىنى اينالىمعا سالادى. وعان قوسا، مەملەكەت قوسالقى شارالار ارقىلى جەكە قۇرىلىس سالۋشىلار مەن تۇرعىنداردى باسپانا سالۋعا ىنتالاندىرىپ، قۇرىلىس جۇرگىزىلەتىن اۋداندارعا كوممۋنيكاتسيالار تارتىپ بەرەدى.
3. مەملەكەتتىك باسپانا الۋدان ۇمىتكەر ازاماتتار قانداي تالاپتارعا ساي بولۋى كەرەك؟
تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى زاڭنامادا ەڭ الدىمەن باسپاناعا مۇقتاج ازاماتتاردىڭ ەسەبىنە قويۋعا قاتىستى نورمالار قاراستىرىلعان. ول كەزەككە قويۋ ءۇشىن ءتيىستى ەلدىمەكەندە تۇرۋى، ال رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردا، استانادا كەمىندە ءۇش جىل تۇرۋى شارت. كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي قورىنان بەرىلەتىن نەمەسە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان جەكە تۇرعىن ءۇي قورىنان جالعا الاتىن باسپانالار كەلەسى ساناتتارعا جاتاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باسپاناعا مۇقتاج رەتىندە ەسەپتە تۇرعان ازاماتتارىنا بەرىلەدى:
- ۇلى وتان سوعىسىنىڭ مۇگەدەكتەرى مەن قاتىسۋشىلارىنا؛ - جەتىم بالالارعا، اتا- انانىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا؛
- «التىن القا»، «كۇمىس القا» يەگەرلەرىنە نەمەسە بۇرىن «باتىر انا» اتاعىن العان كوپبالالى انالارعا، سونداي-اق I جانە Ⅱ دەڭگەيدەگى «انا داڭقى» وردەنىمەن ماراپاتتالعاندارعا، كوپبالالى وتباسىلارعا. اتالعان ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ ورتاشا ايلىق جيىنتىق كىرىسى باسپانا بەرۋ تۋرالى ءوتىنىم جاسار الدىنداعى ون ەكى ايدا وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە شاققاندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭمەن ءتيىستى قارجى جىلىنا بەكىتىلگەن ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 3,1 رەتتىك مولشەرىنەن از بولۋى ءتيىس؛
- ورتاشا ايلىق جيىنتىق كىرىسى باسپانا بەرۋ تۋرالى ءوتىنىم جاسار الدىنداعى ون ەكى ايدا وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە شاققاندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭمەن ءتيىستى قارجى جىلىنا بەكىتىلگەن ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 3,1 رەتتىك مولشەرىنەن از الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارعا. ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 3,1 رەتتىك مولشەرى كوەففيتسيەنتى جەتىم بالالارعا، اتا- انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا جانە مۇگەدەك بالالارعا تارالمايدى.
- مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە، بيۋدجەتتىك ۇيىمداردىڭ جۇمىسكەرلەرىنە، اسكەري قىزمەتشىلەرگە، عارىشكەرلىككە ۇمىتكەرلەرگە، عارىشكەرلەرگە جانە مەملەكەتتىك سايلانبالى قىزمەتتى اتقارىپ جۇرگەن تۇلعالارعا؛ - جالعىز باسپاناسى ق ر زاڭناماسىندا بەكىتىلگەن تارتىپپەن اپاتتىق دەپ تانىلعان ازاماتتارعا.
4. مەملەكەتتىك باسپانا قانداي شارتتارمەن جەكە مەنشىككە جانە ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز بەرىلەدى؟
«تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» ق ر زاڭىنىڭ 74 بابىنا سايكەس، مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان بەرىلەتىن نەمەسە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جەكە تۇرعىن ءۇي قورىنان جالعا الاتىن باسپانا اتالعان زاڭنىڭ 98-1 بابىندا قاراستىرىلعان جاعدايلاردى قوسپاعاندا، مۇقتاج رەتىندە ەسەپتە تۇرعان ازاماتتارعا تىزىممەن بەكىتىلگەن كەزەگىنە ساي بارلىق قاجەتتى قۇجاتتارمەن بىرگە ءوتىنىم وتكىزگەننەن كەيىن بەرىلەدى.
5. باسپانانى ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز بەرگەن كەزدەگى اي سايىنعى تولەمدەرىن كورسەتە وتىرىپ، بارلىق ءتۇرى تۋرالى تولىعىراق ايتىپ بەرسەڭىز (وڭىرلەرگە ءبولىپ).
«تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» ق ر زاڭىنىڭ 97-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس، كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي قورىنان بەرىلەتىن باسپانا ءۇشىن تولەماقى مولشەرىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان باسپانانى پايدالانعانى ءۇشىن تولەماقى مولشەرىن ەسەپتەۋ ادىستەمەسىنە ساي بەلگىلەيدى.
ەگەر، ارينە، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا وزگە جاعدايلار قاراستىرىلماسا. اتالعان ادىستەمەگە سايكەس، ەسەپتەۋ كەزىندە باسپانانىڭ جالپى اۋدانىنىڭ ءبىر شارشى مەترى قۇرىلىسىنىڭ (ساتىپ الۋ كەزىندەگى) قۇنى جانە عيماراتتىڭ قىزمەت ەتۋىنىڭ ەسەپتىك مەرزىمى (جىل) سياقتى كورسەتكىشتەر قولدانىلادى. مىسالى، 1 ش/م قۇرىلىسىنىڭ قۇنى 140/180 مىڭ تەڭگە جانە عيماراتتىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمى 50 جىل بولسا، جالداۋ اقىسى 1 ش/م ءۇشىن ايىنا تيىسىنشە 233/300 تەڭگە بولادى.
6. ازاماتتارعا مەملەكەتتىك باسپانا ءبولۋ ءراسىمىن ايتىپ بەرسەڭىز.
«تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» ق ر زاڭىنىڭ 74-بابىنا سايكەس، مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان بەرىلەتىن نەمەسە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جەكە تۇرعىن ءۇي قورىنان جالعا الاتىن باسپانا اتالعان زاڭنىڭ 98-1-بابىندا قاراستىرىلعان جاعدايلاردى قوسپاعاندا، مۇقتاج رەتىندە ەسەپتە تۇرعان ازاماتتارعا تىزىممەن بەكىتىلگەن كەزەگىنە ساي بارلىق قاجەتتى قۇجاتتارمەن بىرگە ءوتىنىم وتكىزگەننەن كەيىن بەرىلەدى. زاڭنىڭ 74-بابىنىڭ 3-تارماعىنا سايكەس، اتالعان تىزىمگە ەنگىزىلگەن ازاماتتاردىڭ قۇقىعى تەڭ دەپ تانىلادى. مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان بەرىلەتىن نەمەسە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جەكە تۇرعىن ءۇي قورىنان جالعا الاتىن باسپانانى الۋدا اتالعان زاڭدا باسقا قاراستىرىلماسا، تىزىمگە ەنگەن وزگە ازاماتتاردان ەشكىمنىڭ قۇقىعى باسىم بولمايدى. مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان بەرىلەتىن نەمەسە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جەكە تۇرعىن ءۇي قورىنان جالعا العان باسپانانى الۋدا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى، سونداي- اق جەتىم بالالار مەن اتا- انانىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار، كوپبالالى انالار، «التىن القا»، «كۇمىس القا» يەگەرلەرى نەمەسە بۇرىن «باتىر انا» اتاعىن العان كوپبالالى انالار، سونداي-اق I جانە Ⅱ دەڭگەيدەگى «انا داڭقى» وردەنىمەن ماراپاتتالعاندار، كوپبالالى وتباسىلار ءبىرىنشى كەزەكتە الۋعا قۇقىلى.
زاڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان باسپانا سالىنىپ جاتقان كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەر پايدالانۋعا بەرىلۋىنە قاراي جانە كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي قورىندا بوس باسپانا بولعان جاعدايدا، كەزەكتەگى تىزىمگە سايكەس ساناتتار بويىنشا بەرىلەدى.
مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان باسپانا الۋدىڭ جالپى ءتارتىبى تومەندەگىدەي:
- قاجەتتى قۇجاتتاردى جيناپ، اكىمدىككە نەمەسە ونلاين وتكىزۋ؛
- 30 كۇنتىزبەلىك كۇن ىشىندە حابارلاما الىپ، كەزەكتى قاداعالاپ وتىرۋ (ەگەر قۇجاتتاردىڭ بارلىعى دۇرىس بولسا)؛
- تۇرعىن ءۇي كوميسسياسىنىڭ قۇجاتتاردى قاراۋى جانە شەشىمىن بەرۋى؛
- كەلىسىمشارت جاساسىپ، باسپانا الۋ.
7. مىنانداي ستاتيستيكانى بەرسەڭىز:
- قازىرگى ۋاقىتتا قانشا قازاقستاندىق ءۇي الۋعا كەزەگىندە تۇر (وڭىرلەر مەن ساناتتار بويىنشا ءبولىپ كورسەتسەڭىز)؟؛ - 2019 -جىلى جانە 2020 -جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا قانشا قازاقستاندىق مەملەكەتتىك باسپانا الدى (وڭىرلەر مەن ساناتتارى بويىنشا)؟؛ قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكا بويىنشا اتالعان جۇيەدە 529,61 مىڭ ادام اكىمدىك كەزەگىندە تۇر. 2019 -جىلى مەملەكەتتىك قولداۋ ەسەبىنەن 14522 باسپانا، 2020 -جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا 4284 پاتەر بەرىلدى.
8. باسپاناعا كەزەككە تۇراتىنداردى ەسەپكە الۋدىڭ ءبىرىڭعاي ۇلتتىق جۇيەسى قاشان ىسكە قوسىلادى؟ قازىر ول جۇمىس قاي ساتىدا، ەرەكشەلىگى نەدە بولماق؟ كەزەككە تۇراتىنداردى ەسەپكە الۋدىڭ ءبىرىڭعاي ۇلتتىق جۇيەسى 2019 -جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ونەركاسىپتىك پايدالانۋعا بەرىلدى. باسپاناعا مۇقتاجدىعىن جانە كەزەككە تۇراتىنداردىڭ كىرىسىن انىقتاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىمەن ينتەگراتسيالانعان. اتالعان دەرەكقوردى پايدالانا وتىرىپ، بيىل كەزەككە تۇگەندەۋ جۇرگىزىلىپ، 32 مىڭنان اسا ادام كەزەكتەن شىعارىلدى.
جۇيە كەزەكتەگىلەردىڭ ەسەبىن اشىق جۇرگىزۋگە، ەسەپكە قويۋدى جانە الۋدى، باسپانانى تۇگەندەۋدى جانە ءبولۋدى وڭتايلاندىرۋعا جانە اۆتوماتتاندىرۋعا، ازاماتتار وتكىزەتىن قۇجاتتار سانىن جانە باسپاناعا مۇقتاج ازاماتتاردى ەسەپكە قويۋ مەرزىمىن قىسقارتۋعا، سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
9. قازىر اكىمدىكتەر اينالىساتىن باسپاناعا مۇقتاج ازاماتتاردى ەسەپكە الۋ، كەزەككە قويۋ جانە باسپانالاردى ءبولۋ قۇزىرەتىن بەرۋ جوسپارلانعان «وتباسى بانكىن» قۇرۋ جۇمىستارى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟ ول قاشان جۇمىس ىستەي باستايدى؟
تۇرعىنداردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا تۇرعىن ءۇي ساياساتىن ءارى قاراي دامىتۋ «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» نەگىزىندە قۇرىلاتىن «وتباسى بانك» دامۋ جانە قولداۋ ينستيتۋتى ارقىلى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. تۇرعىنداردىڭ كىرىسى مەن جيناعىنىڭ بولۋىن نەگىزگە الا وتىرىپ، اكىمدىكتەردەگى كەزەككە قويۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جانە ازاماتتارعا باسپانا الۋدا تەڭدەي جاعداي جاساۋ ءۇشىن «باسپاناعا مۇقتاج» تۇسىنىگىنىڭ ناقتى ولشەمدەرىن ازىرلەۋ جوسپارلانىپ وتىر. ياعني، بۇل العاشقى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ورتالىعى بولادى. 2020 -جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ كەزەكتەرىنىڭ بازاسىن «وتباسى بانكىنە» بەرىپ، مەملەكەتتىك دەرەكتور قورىنا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانعان. سونداي- اق، بيىل قازاقستان يپوتەكالىق كومپانياسى بازاسىندا «بايتەرەك» حولدينگىن قايتا قۇرىلىمداۋ (وپەراتورلاردى بىرىكتىرۋ) جۇمىسى اياقتالادى.
10. مەملەكەتتىك باسپانا بەرۋ ەرەجەلەرى مەن شارتتارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر ما؟ ەگەر جوسپاردا بار بولسا، قانداي وزگەرىستەر بولۋى مۇمكىن؟ مىسالى، باسپانانىڭ قولجەتىمدىلىك ساتىسىنا، «وتباسى بانكىن» قۇرۋعا جانە كەزەكتەگىلەردى ەسەپكە الۋدىڭ ءبىرىڭعاي ۇلتتىق جۇيەسىن ىسكە قوسۋعا قاتىستى.
قازىرگى ۋاقىتتا قاجەتتى تۇجىرىمداما جانە «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» نەگىزىندە قۇرىلاتىن «وتباسى بانكى» دامۋ جانە قولداۋ ينستيتۋتىن قۇرۋعا قاتىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جوباسى ازىرلەندى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا اتالعان تولىقتىرۋلار 2020 -جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن قابىلدانۋى كەرەك.
اۆتور: رۋسلان عابباسوۆ
